راه‌های افزایش آستانه تحمل . 2

somamusتوجه قرآن به عوامل ایجاد و تقویت صبر

در نخستین بخش از مقاله حاضر پیرامون روان‌شناسی آستانه تحمل و سطوح متفاوت صبر و شکیبایی مطالبی بیان شد در ادامه این مطلب، راه‌های افزایش تحمل و بردباری تشریح شده است…عوامل ایجادی صبر و افزایش آستانه تحمل
در قرآن بیش از ۵۰ علت و عامل برای ایجاد صبر در انسانها و یا افزایش سطوح صبر از صبر معمولی یا صبر جمیل و تا حلم و بردباری بیان شده که در اینجا به توضیح برخی از آنها می‌پردازیم.
۱- آگاهى و شناخت، مهم‌ترین عامل صبر انسان
بر اساس آیات قرآن آگاهى و شناخت از فلسفه حوادث پیش آمده زمینه ساز شکیبایى است. به این معنا که انسان تا نسبت به حوادث و رخدادها آگاهی نداشته باشد، به طور طبیعی تحمل خود را از دست می‌دهد و با حالتی از خشم و غضب و هیجان عاطفی با مسئله برخورد می‌کند. خداوند در این باره از زبان حضرت خضر(ع) به حضرت موسی(ع) هشدار می‌دهد که به سبب عدم شناخت و ناآگاهی قادر به صبر در برابر افعال نخواهد بود و به سرعت نسبت به کنش‌ها واکنش عاطفی نشان خواهد داد. پس نمی‌تواند در برابر حوادث و گفتار‌ها صبوری پیش گیرد. خداوند بیان می‌کند: وکَیفَ تَصبِرُ عَلى ما لَم تُحِط بِهِ خُبرا؛ و چگونه می‌خواهی بر چیزی که از آن خبر و آگاهی نداری صبر پیشه کنی؟!(کهف،  آیه ۶۸) بنابراین ، برای ایجاد صبر و یا افزایش آستانه تحمل و صبوری به درجه‌ای که در برابر حوادث و رخدادها واکنش عاطفی و عصبی نداشته باشیم باید نسبت به موضوع و کنش و حادثه علم و آگاهی و خبر داشته باشیم. البته ممکن است ما نتوانیم نسبت به همه حوادث و رخدادها آگاهی پیدا کنیم و اینجاست که باید راه دیگری را جست‌وجو کنیم که در عنوان «توجه به حکمت الهی در تحقق حوادث» بدان پرداخته می‌شود؛ زیرا در آنجا به این آگاهی اجمالی می‌رسیم که هر چه در جهان اتفاق می‌افتد به حکمت الهی و مصلحت بشر در قالب امتحان یا تنبیه است.
خداوند در آیاتی از قرآن، آگاهى از سرنوشت گذشتگان را از عوامل صبر در برابر مخالفت‌ها و دشمنى‌ها دانسته است تا این گونه، پیامبر(ص) بتواند در برابر کنش‌ها و حوادثی که در هنگام تبلیغ با آن مواجه می‌شود، صبر به دست آورد و بی‌تابی و جزع و فزع نکند. خداوند آگاه بخشی به پیامبر(ص) در قالب اخباری غیبی را به عنوان عاملی برای صبر پیامبر(ص) مطرح کرده و فرموده است: تِلکَ مِن اَنباءِ الغَیبِ نوحیها اِلَیکَ ما کُنتَ تَعلَمُها اَنتَ ولا قَومُکَ مِن قَبلِ هـذا فَاصبِر اِنَّ العـقِبه للمُتَّقین. (هود، آیه ۴۹)
خداوند همچنین آگاهى از قوانین و سنّتهاى الهى را زمینه ساز صبر و تحمّل در سختیها و شداید دانسته و از مردم می‌خواهد تا نسبت به قوانین و سنت‌های الهی آگاهی یابند. برای آگاهی به این سنت‌ها می‌توان از خود قرآن یاری گرفت؛ زیرا در آیات قرآن سنت‌ها و قوانین حاکم بر جان و جامعه و جهان بیان شده است. از جمله سنت‌های الهی، سنت امهال و استدراج است. آگاهی به این سنت به ما این امکان را می‌دهد تا در برابر فشارهای کافران و تهدید دشمنان صبوری کنیم؛ زیرا می‌دانیم که خداوند در نهایت آنان را عذاب می‌کند؛ چنانکه اقوام بسیاری را هلاک کرده است.
همچنین خداوند به سنت اجل مسمی برای افراد و اقوام اشاره می‌کند و آن را زمینه ساز ایجاد صبر یا افزایش آن معرفی می‌کند. (طه، آیات ۱۲۸-۱۳۰) پس اگر انسان در برابر گفتارهای تند و رفتارهای خشن دشمنان به سنت اجل مسمی توجه داشته باشد، هرگز به سرعت واکنش عصبی نشان نمی‌دهد و یا نمی‌پرسد که چرا خداوند کافران و ظالمان و مستکبران را به سرعت عذاب نمی‌کند و به یاری مظلوم و مستضعف نمی‌رود؟
۲- اراده قوى و همت عالی، عامل صبر و شکیبایی
از دیگر عوامل مهم ایجاد و افزایش شکیبایی همت عالی و عزم قوی و اراده استوار است. خداوند در آیاتی از قرآن اراده قوى را عامل شکیبایى دانسته و فرموده است: واِن تَصبِروا وتَتَّقوا فَاِنَّ ذلِکَ مِن عَزمِ الاُمور.(آل‌عمران ، آیه ۱۸۶) یعنی این عزم و اراده قوی بر امور است که موجب صبر و تقوای الهی می‌شود.
با توجه به اینکه صبر به انواعی از جمله صبر بر طاعت و انجام تکالیف، صبر بر مصیبت و مشکلات و کمبودها و صبر بر معصیت دیگران تقسیم می‌شود، از نظر قرآن صبر بر مصیبت بسیار سخت‌تر و نیازمند عزم جدی و همت عالی است. از این رو می‌فرماید: واصبِر عَلى ما اَصابَکَ اِنَّ ذلِکَ مِن عَزمِ الاُمور؛ بر مصیبت صبر کن ؛ زیرا صبر بر مصیبت از کارهای استوار و عزم  امور است. (لقمان، آیه ۱۷) لذا پیامبران صاحب پنج شریعت عظیم، نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و حضرت محمد(ص) به عنوان پیامبران اولواالعزم شناخته شده‌اند؛ چرا که آنان بر مصیبت‌ها صبر می‌کردند و هیجانی و عاطفی عمل نمی‌کردند، بلکه رفتارشان بر اساس عقل، فطرت و وحی عمل بود و هیچ‌گونه ترک اولی هم نداشتند. خداوند می‌فرماید: پس همان گونه که پیامبرانِ نستوه، صبر کردند، صبر کن و براى آنان شتابزدگى به خرج مده. روزى که آنچه را وعده داده مى‏شوند بنگرند، گویى که آنان جز ساعتى از روز را در دنیا نمانده‏اند این‏ ابلاغى است. پس آیا جز مردم نافرمان هلاکت خواهند یافت؟(احقاف، آیه ۳۵)
در این آیه به خوبی بیان شده که فشارها و مصیبت‌هایی که از سوی مخالفان وارد می‌شد به حدی سنگین بود که پیامبران دوست می‌داشتند که آنان در همین دنیا به هلاکت برسند و مجازات شوند؛ اما ایشان صبر کرده و بر اصل دعوت به توحید استقامت می‌ورزیدند از این رو بر عزم در امور به عنوان راهکار افزایش آستانه تحمل و صبوری تاکید می‌شود.
البته باید توجه داشت که زمانی می‌توان تحقق شکیبایی و بردباری را انتظار داشت که میان اندیشه و انگیزه یک ارتباط استوار و پیوندی محکم بر قرار شود؛ یعنی میان یقین اندیشه‌ای و عزم و اراده عملی قلبی این پیوند به وجود آید تا نتیجه بخش باشد.
خداوند در حوزه انگیزه‌ای یعنی تحقق عزم الامور و (همت عالی) به این نکته توجه می‌دهد که داشتن شرح صدر در عمل و رفتار بسیار مهم است. برونداد این شرح صدر همان عفو، گذشت، بخشش و آمرزش نسبت به خطاکاران و گناهکاران است. اگر انسانی بخواهد در حوزه عمل و اراده، به عزم در کارها دست یابد، باید اصل شرح صدر و گذشت و آمرزش را مد نظر قرار دهد. از این روست که خداوند به ارتباط میان صبر و غفران در تحقق عزم و همت عالی اشاره کرده و می‌فرماید: و لَمَن صَبَرَ وغَفَرَ اِنَّ ذلِکَ لَمِن عَزمِ الاُمور؛ و برای کسی که صبر کند و ببخشد؛ به راستی که آن از مصادیق عزم در کارها است.(شورى، آیه ۴۳)
۳. استغفار از گناهان، زمینه ساز صبر
از دیگر راه‌هایی که قرآن برای ایجاد صبر بیان می‌کند، استغفار است. بر اساس آیات قرآن، استغفار کارکردهای بسیاری دارد که می‌توان به دفع بلا پیش از آمدن، رفع بلای آمده و جلب منفعت و نعمت اشاره کرد. از نظر آموزه‌های وحیانی، مومن همواره باید در حال استغفار باشد و اگر استغفار نبود انسان‌ها گرفتار انواع و اقسام بلایا و مشکلات و مصیبت‌ها بودند. از نظر قرآن همان طوری که وجود پیامبر(ص) مانع از نزول بلا است، همچنین استغفار، از نزول بلا ممانعت می‌کند. چنانکه می‌فرماید: خداوند، تا تو در میان آنها هستى آنها را مجازات نخواهد کرد و نیز تا استغفار مى‏کنند خدا عذابشان نمى‏کند.(انفال، آیه ۳۳)  پس استغفار به رفع عذاب و دفع بلا می‌انجامد. این‌گونه است که مومنان در شبانه‌روز دست کم هفتاد بار استغفار می‌گویند و در وقت خواب و هنگام تهجد شبانه به این امر اقدام می‌کنند.(آل‌عمران، آیه ۱۷؛ ذاریات، آیه ۱۸)
خداوند در جای دیگر به پیوند استغفار با صبر اشاره کرده و می‌فرماید: فَاصبِر … واستَغفِر لِذَنبِکَ؛ پس صبر کن و برای تبعات رفتارت استغفار کن. (غافر، آیه ۵۵) در این آیه بیان شده که هر عملی تبعات و دنباله‌هایی دارد که گاه ما متوجه نمی‌شویم که آثار آن بد خواهد بود. استغفار به ما کمک می‌کند تا در پناه خداوند از آثار و تبعات  و دنباله‌های خواسته و ناخواسته عمل خویش در امان بمانیم. خداوند در آیات ۱ و ۲ سوره فتح به پیامبر(ص) می‌فرماید که او را از تبعات اعمالش حفظ می‌کند؛ زیرا به طور طبیعی فتح یک منطقه و کشتن دشمنان، خواسته و ناخواسته تبعاتی دارد و کینه‌ها را پدید می‌آورد. از این رو، به پیامبرش می‌فرماید که او را از تبعات و پیامدهای اعمالش حفظ کرده و در غفران قرار می‌دهد: ما تو را پیروزى بخشیدیم. چه پیروزى درخشانى!  تا خداوند از گناه گذشته و آینده تو درگذرد و نعمت خود را بر تو تمام گرداند و تو را به راهى راست هدایت کند.
باید توجه داشت که مراد از ذنب در این آیه همان معنای لغوی آن یعنی دنباله و تبعات و پیامدها است، نه معنای اصطلاحی آن به معنای گناه؛ زیرا هر عملی تبعات و پیامدهایی دارد که از آن در عربی به «ذنب» یاد می‌شود. اینکه گناه را «ذنب» و دنباله می‌گویند به سبب همان تبعات و پیامدهای دنیوی و اخروی است که برای گناه مطرح است.
به هر حال در آیات و روایات بیان شده که یکی از مهم‌ترین راهکارهای ایجاد و تقویت صبر در آدمی، استغفار کردن است.
۴. اعتقاد به معاد از موجبات شکیبایی
خداوند در آیات قرآن، اعتقاد به معاد و روز جزا را از موجبات پایمردى در برابر سختی‌ها و ایجاد صبر و شکیبایی در آدمی می‌داند و از مردم می‌خواهد تا به این عنصر ایجاد صبر و شکیبایی توجه کنند: «از شکیبایى و نماز یارى جوئید و به راستى این کار گران است، مگر بر فروتنان، همان کسانى که مى‏دانند با پروردگار خود دیدار خواهند کرد و به سوى او باز خواهند گشت.» (بقره ، آیات ۴۵ و ۴۶)
پس اعتقاد حتی در سطح اطمینان ظنی نه قطع یقینی شهودی و مانند آن به قیامت و معاد، برای تحقق صبر و شکیبایی بسیار موثر است. کسانی که به آخرت ایمان دارند، انسان‌های صبوری می‌شوند؛ زیرا اگر مصیبتی از سوی دشمنان و مخالفان به آنان وارد می‌شود و ناتوان از دفع آن باشند، امید دارند که خداوند در آخرت آنان را مجازات می‌کند و همین مسئله، صبرشان را می‌افزاید و اگر هم در جنگ با دشمن قرار گیرند استقامت می‌ورزند و حاضر هستند در این راه شهید شوند و از حق دست بر ندارند؛ زیرا اگر پیروز شوند که خیلی خوب خواهد بود و اگر شهید شوند از بهشت موعود بهره‌مند می‌شوند. همین نگاه به مسائل موجب می‌شود که همواره خود را موفق و پیروز بدانند و بگویند چه کشته شویم و چه بکشیم باز ما پیروز هستیم و به یکی از دو نیکی دنیا و آخرت دست می‌یابیم: «ما لنا الّا احدی الحسنیین» (توبه، آیه ۵۲)
خداوند در قرآن در تعلیل صبرپیشگى سپاهیان طالوت در برابر دشمن  علت صبوری ایشان را در سایه اعتقاد به معاد و اطمینانی می‌داند که نسبت به آن داشتند: چون طالوت با سپاهیان بیرون آمد… کسانى که مى‏دانستند که خداى را دیدار خواهند کرد گفتند: چه‌بسا گروهى اندک که به خواست خدا بر گروهى بسیار پیروز شوند و خدا با شکیبایان است.(بقره ، آیه ۲۴۹)
پس اعتقاد و باور به قیامت و نیز به نزدیک بودن آن در میان مؤمنان، از عوامل شکیبایى آنها در برابر دشمنان است که در آیات ۵ تا ۷ سوره معارج نیز مورد تاکید قرار گرفته است. بنابراین، برای ایجاد و تقویت صبوری و شکیبایی و بلکه بردباری باید به افزایش ایمان و اعتقاد به معاد و پاداش و کیفر آن روز که بسیار نزدیک است توجه کرد.
۵. اقامه و پایداری شهادت، عامل ایجاد صبر
اقامه شهادت و گواهى و پایداری نسبت به آن، از موجبات شکیبایى در برابر شرّ و بدى است که متوجه انسان می‌شود. خداوند در قرآن به این نکته توجه می‌دهد. از جمله می‌فرماید: إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا … إِلَّا الْمُصَلِّینَ وَالَّذِینَ هُم بِشَهَادَاتِهِمْ قَائِمُونَ ؛ به راستى که انسان سخت آزمند و بى‏تاب‏ خلق شده است. چون شر و صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه کند… مگر نمازگزاران و آنان که بر شهادتهاى خود ایستاده‏اند و بدان متعهد و پایدار هستند.(معارج ، آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۳۳)
پس پایداری در تحمل و ادای شهادت و گواهی به حق عامل مهم در صبوری انسان است. انسانی که بخواهد حق را تحمل و در محاکم ادا کند و از هیچ چیزی واهمه ندارد، انسان صبوری می‌شود به طوری که تحت هرگونه فشار از حق عدول نخواهد کرد.
۶ – امانتدارى و اهتمام به آن، از عوامل صبوری
از دیگر عوامل ایجادصبوری ، باور به امانتداری و کسب فضیلت امانتداری است. کسی که به این فضیلت دست یافت برای انجام آن شکیبایی می‌ورزد و دست از استقامت و مقاومت بر نمی‌دارد و اجازه نمی‌دهد تا خیانتی انجام گیرد. خداوند در آیات قرآن امانتدارى را از موجبات شکیبایى در برابر شرّ و بدى دانسته و می‌فرماید: اِنَّ الاِنسـنَ خُلِقَ هَلوعـا  اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعـا .. اِلاَّ المُصَلّین .. والَّذینَ هُم لاِمـانـاتِهِم وعَهدِهِم راعون؛ به راستى که انسان، سخت حریص و بى‏تاب‏ خلق شده است. وقتی شر و صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه کند… مگر نمازگزاران… و کسانی که مراعات‌کنندگان نسبت به امانات و عهد و پیمانشان هستند. ( معارج، آیا ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۳۲)
۷- امتحان و آزمایش الهی، عامل ایجاد و تقویت صبر
خداوند شکیباسازى و توانمند کردن روحیّه مردم را فلسفه آزمایش آنان دانسته و فرموده است: «قطعاً در مالها و جانهایتان آزموده خواهید شد و از کسانى که پیش از شما به آنان کتاب داده شده و [نیز] از کسانى که به شرک گرائیده‏اند، [سخنان دل‏] آزار بسیارى خواهید شنید، ولی اگر صبر کنید و پرهیزکارى نمائید، این [ایستادگى‏] حاکى از عزم استوار [شما] در کارهاست.(آل عمران، آیه ۱۸۶)
همچنین می‌فرماید: و البتّه شما را مى‏آزمائیم تا مجاهدان و شکیبایانِ شما را باز شناسانیم و گزارش‌هاى [مربوط به‏] شما را رسیدگى کنیم.(محمد، آیه ۳۱) در این آیه نیز ارتباط و پیوند استوار میان صبر و امتحان مورد تائید قرار گرفته است.
همین مطلب همچنین در آیات ۷ تا ۱۱ سوره هود تبیین شده است تا بر انسانها مشخص شود که راه دست یابی به صبر و شکیبایی و تقویت آستانه تحمل در زندگی، بهره‌مندی از امتحان است. بر این اساس نباید امتحانات الهی و غیر الهی را دست کم گرفت.
البته انسان دچار انواع و اقسام آزمون الهی قرار می‌گیرد که شامل بلا و ابتلاء و فتنه و مانند آن است. گاه حق و باطل به هم آمیخته است و گاه بلای حسن است و گاه دیگر بلای تلخ و تند است.
۸ – امید به امداد خدا، پشتوانه صبر
امید مهم‌ترین موتور محرکه در حرکت‌های انسانی است. این امید است که انسان را سرپا نگه می‌دارد و به حرکت در می‌آورد تا پیروزی را در آغوش کشد. در این میان امید به امدادهای الهی می‌تواند بسیار موثر باشد و کسی که به خداوند امید دارد می‌تواند صبوری کند و در برابر مشکلات، تحمل خویش را افزایش دهد. اصولا امید انبیا و مؤمنان به امداد الهى پشتوانه صبر و مقاومت آنها بوده است.
خداوند در آیه ۸۳ سوره یوسف(ع) امید به خدا و یارى او را زمینه صبر در برابر شداید مطرح می‌کند و می‌فرماید که صبر یعقوب(ع) در برابر مشکل فراق فرزندانش در سایه امید به خدا امکان پذیر شد.
از نظر قرآن امید و آرزوى ورود به بهشت مقتضى صبر و پایدارى در سختی‌ها است و انسان با چنین امیدی است که می‌تواند صبر پیشه کند و میوه صبر را در بهشت بلکه حتی در دنیا بچیند و از فواید و آثار آن بهره گیرد. (بقره، آیه ۲۱۴؛ آل عمران، آیه ۱۴۲)
خداوند باور و توجّه به امداد الهى را زمینه ساز صبر و تحمّل دانسته و از انسانها می‌خواهد به این امر در تحقق صبر و افزایش آن استعانت جویند و بهره گیرند.(بقره ، آیات ۱۵۳ و۲۴۹)
۹- انفاق، از اسباب صبوری در مشکلات
از نظر قرآن، اختصاص دادن سهمى مشخص از مال خود به نیازمندان و سائلان از اسباب صبر در برابر مشکلات است. بنابراین نباید این عمل احسانی مالی را دست کم گرفت و برای کسب صبر و ایجاد و تقویت آن باید از آن بهره‌مند شد. خداوند می‌فرماید: اِنَّ الاِنسـانَ خُلِقَ هَلوعـا  اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعـا  اِلاَّ المُصَلّین …  والَّذینَ فى اَموالِهِم حَقٌّ مَعلوم  لِلسّائِلِ والمَحروم؛ انسان، حریص و بی‌تاب آفریده شده از این رو هر گاه شری می‌رسد جزع و ناله سر می‌دهد ، مگر نمازگزاران .. و کسانی که در اموالشان حقی معلوم برای سائلان و نیازمندان است.(معارج ؛ آیات ۱۹ تا  ۲۴)
۱۰- ایمان  و اعتقاد به خدا
در آیات قرآن بر ایمان به عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل ایجاد و تقویت صبر و حلم توجه داده شده است. انسانی که انواع و اقسام ایمان را دارا باشد در زندگی اش هرگز کم نمی‌آورد و با مشکل مواجه نمی‌شود.
به عنوان نمونه از نظر قرآن، ایمان به پیروزى اهل تقوا، زمینه ساز صبر در برابر مشکلات از سوی اهل تقوا و متقین است. پس متقین برای کسب این درجه از صبوری باید به باور خویش بیفزایند و عاقبت را از آن متقین بدانند. خداوند می‌فرماید: واصبِروا اِنَّ الاَرضَ لِلّهِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ والعـاقِبَهُ لِلمُتَّقین، شکیبایی ورزید زیرا زمین برای خداوند است که آن را به هر کسی از بندگانش بخواهد می‌دهد و عاقبت از آن متقین است.(اعراف ، آیه ۱۲۸)
همچنین در آیه ۴۹ سوره هود به پیامبر می‌فرماید: فَاصبِر اِنَّ العـاقِبَهَ لِلمُتَّقین؛ صبر پیشه کن چون عاقبت برای متقین است. (هود، آیه ۴۹) در حقیقت خداوند علت صبوری را در ایمان و اعتقادی می‌داند که متقین به پایان کار دارند و معتقدند آنان پیروز معرکه حق و باطل خواهند بود.
از نظر قرآن باور به عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهى عامل شکیبایى آدمى در تنگناها و حوادث می‌شود؛ چنانکه حضرت یعقوب(ع) به سبب همین آگاهی نسبت به علیم و حکیم بودن خداوند برخوردار از صبر زیبا شده است.(یوسف، آیه ۸۳)
خداوند در آیاتی، توجّه و ایمان به رازقیّت خداوند را زمینه ساز انجام نماز و صبر و پایدارى بر آن دانسته است(طه ، آیه ۱۳۲) و در آیه ۲۰ سوره فرقان نیز اعتقاد به بصیر بودن خداوند (به احوال بندگان) را برانگیزنده آدمى به شکیبایى و صبوری معرفی می‌کند.
از دیدگاه ایمان، از عوامل شکیبایى در برابر مشکلات و پایدارى در مقابل دشمن است(آل عمران، آیه ۲۰۰) ، چنانکه اعتقاد به پاداش دهى خداوند از عوامل شکیبایى در انجام نماز معرفی می‌شود (هود، آیات ۱۱۴ و ۱۱۵)
به هر حال، در آیات قرآن انواع و اقسام ایمان به خداوند و حکمت‌ها و علم خداوندی به عنوان موجبات صبر معرفی می‌شود. برای ایجاد و تقویت صبر و شکیبایی در افراد باید نسبت به ایمان آنان حساس بود و آنان را به صفات و افعال خداوند و نیز توحید فعل آگاه کرد.
۱۱- بصیرت، عامل شکیبایی
بصیرت و درک عمیق، از عوامل دیگر صبر و شکیبایى است که در قرآن مطرح شده است. خداوند می‌فرماید: اى پیامبر، مؤمنان را به جهاد برانگیز. اگر از [میان‏] شما بیست تن، شکیبا باشند بر دویست تن چیره مى‏شوند و اگر از شما یک صد تن باشند بر هزار تن از کافران پیروز مى‏گردند، چرا که آنان گروهی هستند که نمى‏فهمند. اکنون خدا بر شما تخفیف داده و معلوم داشت که در شما ضعفى هست. پس اگر از [میان‏] شما یک‌ صد تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز شوند، و اگر از شما هزار تن باشند، به توفیق الهى بر دو هزار تن غلبه کنند و خدا با شکیبایان است.(انفال ، آیات ۶۵ و ۶۶)
در این آیه علت پیروزی مومنان را شکیبایی می‌داند که ریشه در تفقه و بصیرت عمیق آنان دارد؛ این در حالی است که دشمنان از چنین بصیرتی بی‌بهره‌اند و از همین رو، صبوری نداشته  و شکست می‌خورند. از این آیات به دست می‌آید که هر چه میزان بصیرت افزایش یابد به همان میزان نیز سطح و صبوری افزایش می‌یابد .
خداوند در جایی دیگر درباره نقش بصیرت و دوراندیشی در ایجاد و افزایش صبر می‌فرماید:  آیا کسى که مى‏داند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، حقیقت دارد، مانند کسى است که کوردل است؟ تنها خردمندانند که عبرت مى‏گیرند… و کسانى که براى طلب خشنودى پروردگارشان شکیبایى کردند. (رعد ، آیات ۱۹ و ۲۲) خداوند در این آیات به نقش تعقل و خردورزی و علم نسبت به حق در ایجاد و تقویت صبر توجه می‌دهد.
۱۲- بینش توحیدى، عامل شکیبایی
از نظر قرآن جهان بینى توحیدى مؤمنان (از خدا بودن و به سوى او بازگشتن) دلیل صبر آنان در برابر سختی‌ها است. از این رو، می‌فرماید: و قطعاً شما را به چیزى از [قبیلِ‏] ترس و گرسنگى و کاهشى در اموال و جانها و محصولات مى‏آزمائیم و مژده ده شکیبایان را. [همان‏] کسانى که چون مصیبتى به آنان برسد، مى‏گویند: «ما از آنِ خدا هستیم و به سوى او باز مى‏گردیم.» ( بقره ، آیات ۱۵۵ و ۱۵۶)
در این آیات خداوند در تعلیل صبوری مومنان نسبت به آزمون‌ها و امتحانات الهی در اشکال و اقسام گوناگون آن، به مسئله بینش توحیدی آنان در قالب از اویی و به سوی اویی اشاره می‌کند. پس برای ایجاد و افزایش صبر در خود و  دیگران باید نسبت به ایجاد و افزایش بینش توحیدی توجه ویژه‌ای مبذول داشته شود.
۱۳- تدبّر در سرگذشت پیامبران و دیگران
از راه‌های ایجاد و تقویت صبر، تدبر در سرگذشت دیگران از جمله پیامبران به عنوان نمونه خداوند  تدبّر در سرگذشت ایّوب(ع) را مایه تقویت نیروى صبر و شکیبایى در برابر مشکلات از سوی مومنان می‌داند و برای همین به این داستان اشاره می‌کند تا خردمندان درس عبرت گرفته و از آن برای ایجاد و تقویت صبوری بهره گیرند.(ص، آیات ۴۱ – ۴۴)
همچنین در آیه ۵۵ سوره غافر توجّه به سرگذشت و فرجام موسى(ع) در مبارزه با فرعونیان را زمینه ساز صبر و شکیبایى براى پیامبر(ص)و مؤمنان دانسته است.
۱۴- ترس از عذاب، ازعوامل شکیبایی
ترس از عذاب خداوند از عوامل شکیبایى در سختیهاست که خداوند آن را در کنار دیگر عواملی که در آیات سوره معارج مطرح کرده، بیان کرده است. خداوند در آنجا با استثنا کردن گروه‌هایی نشان می‌دهد که اینان از گروه انسانهای حریص و بی‌تاب بیرون می‌روند که از جمله آنان خائفان از عذاب الهی هستند. خداوند می‌فرماید: والَّذینَ هُم مِن عَذابِ رَبِّهِم مُشفِقون  اِنَّ عَذابَ رَبِّهِم غَیرُ مَأمون؛ مگر …کسانی که آنان از عذاب پروردگارشان نگران و ترسان هستند؛ چرا که کسی از عذاب پروردگارشان در امنیت نیست.(معارج، آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۲۷ و ۲۸)
۱۵- توجّه به برترى نیکى، عامل صبر
توجّه به اصل بدیهى برترى نیکى بر بدى، زمینه ساز صبر در برابر بدى دیگران است که در آیات ۳۴ و ۳۵ به آن توجه داده شده است. اگر کسی بداند که با صبر به چیزی برتر دست می‌یابد، به طور طبیعی شکیبایی خواهد کرد؛ چون انسان، کمال‌خواه و کمال‌گرا است و دوست دارد بهترین‌ها را داشته باشد و اگر بداند به بهتر از آنچه دارد دست می‌یابد صبوری می‌کند.
۱۶- توجّه به حقانیّت وعده خدا، عامل صبر
توجّه به حقانیّت وعده هاى خدا از عوامل صبر و شکیبایى است که در آیاتی از جمله ۶۰ سوره روم و ۵۵  و ۷۷ سوره غافر به آن توجه داده شده است. البته باید توجه داشت که این عامل ارتباط تنگاتنگی با مسئله پاداش و نیز برخی از موارد پیشین دارد.
۱۷- توجّه به عنایت خاصّ خدا
توجّه به عنایت خاصّ خدا به پیامبر(ص) از عوامل صبر او در برابر مشرکان تکذیب‌گر است. این که انسان بداند مورد توجه یک نیروی برتر است صبر او افزایش می‌یابد. به کودک نیز می‌توان این گونه القا کرد که مورد توجه والدین و مربیان خود است و همین خود انگیزه او را برای تحقق اراده قوی و انگیزه و همت عالی و نیز افزایش آستانه تحمل تقویت می‌کند. اینکه به شخص گفته شود تحت نظر است و در صورت نیاز کمک می‌شود، موجب می‌شود تا صبوری کند. خداوند می‌فرماید: واصبِر لِحُکمِ رَبِّکَ فَاِنَّکَ بِاَعیُنِنا؛ بر حکم پروردگارت صبر پیشه کن ؛ چرا که تو در برابر چشمان مایی.(طور آیه ۴۸)
۱۸- توجّه به عواقب بى صبرى، عامل صبوری
توجّه به عواقب ناخوشایند بى صبرى از عوامل صبرپیشگى است. به این معنا که انسان اگر متوجه آثار ناخوشایند بی‌صبری شود می‌تواند صبر خویش را افزایش دهد. خداوند با اشاره به مشکلاتی که برای یونس(ع) در هنگام بی‌صبری با آن مواجه شد نشان می‌دهد که توجه به این امر می‌تواند موجب تقویت صبر در اشخاص شود.( قلم ، آیات ۴۸ و ۴۹)
۱۹- توجّه به فواید صبر، عامل افزایش آن
توجّه به فواید صبر از عوامل شکیبایى در برابر بدیهاى دیگران است. اصولا کسی که فواید و آثار صبر را بشناسد از آن بهره می‌گیرد و همین موجب ایجاد یا تقویت صبر در اشخاص می‌شود. از این رو بخش بزرگی از آموزه‌های قرآنی به حوزه آثار و فواید صبر اختصاص یافته است.
خداوند در آیات قرآن از جمله آیه ۱۲۶ سوره نحل توجه به فواید و آثار صبر را به عنوان عامل صبر و تقویت آن مورد تاکید قرار داده است.
۲۰- توجّه به قدرت خدا
توجّه و باور به قدرت خدا در نابودى دشمنان و آفرینش هستى، مقتضى صبر در برابر دشمنان است که در آیات ۳۶ و ۳۸ و ۳۹ سوره ق به آن اشاره شده است.
۲۱- توجّه به ناکامى دشمن، عامل شکیبایی
توجّه به ناکامى دشمن در اهداف خود از عوامل شکیبایى در برابر آنها است. بنابراین می‌توان برای ایجاد و تقویت صبر در افراد از این روش بهره برد. این مطلب و راهکار در آیات ۵۵ و ۵۶ سوره غافر بیان شده است.
۲۲- خشوع، عامل صبر
خشوع از عوامل استمداد از صبر است که در آیه ۴۵ سوره بقره بیان شده است. خداوند می‌فرماید: واستَعینوا بِالصَّبرِ والصَّلوهِ واِنَّها لَکَبیرَه اِلاّ عَلَى الخـاشِعین؛ از صبر و نماز بهره گیرید و یکی از دلایل آن است که نماز جز بر خاشعین گران است.(بقره ، آیه ۴۵)
۲۳- شب زنده‌دارى، عامل شکیبایی
شب زنده‌دارى از زمینه هاى شکیبایى بر فرمان پروردگار است که در آیه ۱۳۰ سوره طه و آیات  ۲۴ و ۲۶ سوره انسان به آن توجه داده شده است. کسی که برای نماز شب بر می‌خیزد ظرفیت خویش را برای مقاومت در برابر مشکلات افزایش می‌دهد و بستری مناسب را برای مقاومت در برابر فشارهای هواهای نفسانی برای خود فراهم می‌آورد.

مطالب مشابه

دیدگاهتان را ثبت کنید