برزخ و برزخيان

بياني مختصر از شرح احوال انسان پس از مرگ تا قيامت

فروشگاه آنلاین سونی

barzakhآينده مبهم انسان، يكي از دغدغه هاي بشر است. با اين كه بسياري از مردم فاقد قدرت پيش بيني و پيش گويي آينده كوتاه خود هستند، آينده پس از مرگ، هراس انگيزتر مي نمايد. اين ناشناخته ماندن آينده، آدمي را چنان به هراس مي افكند كه به هر چيزي براي شناخت آن چنگ مي زند.

البته هراس انگيزي آينده از جهت تيرگي و تاريكي آن نيست، بلكه از آن جهت هراس انگيز است كه اطلاعات و دانش كمي از آن دارد. در حقيقت ابهام آينده است كه هراس انگيز مي نمايد.

انسان ها در طول تاريخ كوشيده اند تا به هر شكلي شده از آينده خود به ويژه آينده پس از مرگ اطلاعاتي به دست آورند. از آن جايي كه برخي از انسان ها گاه به عللي پس از مرگ زنده مي شوند و به دنيا باز مي گردند، به عنوان منبع اطلاعاتي مورد استفاده حتي دانشمندان قرار مي گيرند، اما به نظر مي رسد كه اين دسته اخبار و اطلاعات نتوانسته است تصوير روشني از دنياي ديگر به دست دهد. با اين همه علاقه به مطالعه در اين زمينه از سوي همه انسان ها وجود دارد و در اين ميان دانشمندان علوم گوناگون در صف مقدم اين تحقيقت و پژوهش ها هستند.

علاقه مندي بشر به دانش و اطلاعات مربوط به زندگي پس از مرگ موجب شده تا اسلام نيز به اين مباحث علاقه نشان دهد و گوشه هايي از زندگي پس از مرگ را تبيين كند. البته از نظر اسلام، زندگي اصلي آن چيزي است كه انسان پس از حيات مجدد در معاد به دست مي آورد و آن چه تا پيش از قيامت براي انسان وجود دارد، نوعي زندگي خاص است كه از آن به زندگي برزخي ياد مي كند. اين زندگي به جهاتي مورد توجه قرار گرفته است؛ زيرا بيانگر حقايقي درباره زندگي اخروي پس از رستاخيز است، هر چند كه به عللي نمي تواند تصوير روشني از آن زندگي ارايه دهد، زيرا چنان كه از نام اين زندگي روشن مي شود، زندگي برزخي است. نويسنده در اين مطلب با بررسي و تحليل آيات قرآني بر آن است تا تصويري روشن از زندگي برزخ ارايه دهد تا شباهتها و تفاوتهاي آن با زندگي دنيوي و اخروي روش شود با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.

زندگي در مه
اگر به مناطق كوهستاني رفته و تجربه مه را نيز داشته باشيد، مي توانيد گوشه اي از حقيقت برزخ را به دست آوريد. مه كه ابرهاي سنگين و آب دار در سطح زمين است، هرگاه به حد اشباع برسد، چنان فضا را آكنده مي سازد كه قدرت ديد انسان به كم ترين حد كاهش مي يابد. در اين حالت همه چيز طوري ديگر ديده مي شود.

انسان ها در زندگي برزخي خود اين گونه هستند؛ زيرا برزخ حايل ميان دو چيز است، به گونه اي كه برخي از خصوصيات هر دو چيز را با خود دارد، در حالي كه تفاوت هاي روشني نيز با آن دو چيز دارد.

زندگي برزخي به گونه اي است كه مي توان آن را زندگي مه آلود ناميد. در اين زندگي، بخشي از خصوصيات مادي دنيا به شكل رقيق تر و لطيف تر وجود دارد، و از سويي ديگر، همانند عالم ارواح و مجردات مي باشد. نمونه اين گونه زندگي را بارها در خواب و رويا تجربه كرده ايد.

انسان در هنگام رويا، به عالمي مي رود كه از آن به عالم مثال ياد مي شود. در اين عالم، همه چيز عالم دنيا و مادي به شكل ديگر وجود دارد. هر چيزي، شكل و صورت و ابعاد دارد. لذت و عذاب و خوشي و ناخوشي را مي توان احساس و درك كرد. با اين همه شباهتي تمام به عالم دنيا و ماديات ندارد.

خداوند در آيه 42 سوره زمر بيان مي كند كه انسان ها در خواب، مرگ را تجربه مي كنند؛ زيرا روح آدمي از تن بيرون مي رود و در عالم برزخ سير و حركت مي كند و سپس به درون تن بازگردانده مي شود. البته برخي از مردم در هنگام مرگ خوابي، به عوالم برتر چون عالم عقول و مجردات نيز مي روند، ولي اين سير در عوالم برتر براي بيش تر مردم شدني نيست و تنها در عالم برزخ سير و سفر مي كنند.

انسان ها تنها زماني وارد عالم برزخ مي شوند كه مرگ، آنان را در برگيرد و جان را به جان آفرين تسليم نمايند. از اين رو خداوند آغاز زندگي برزخي انسان ها را پس از مرگ ايشان مي داند. (مومنون، آيات 99 و 100)

انسان ها هنگامي كه وارد عالم برزخ مي شوند تا روز رستاخيز در آن عالم باقي مي مانند (همان) و در آن روز است كه برانگيخته شده و زندگي ديگري با شكل و صورتي ديگر را آغاز مي كنند.

ويژگي هاي عالم برزخ

عالم برزخ همانند عالم دنيا، داراي شب و روز است. (غافر، آيات 45 و 46) هم چنين عالم برزخ همانند عالم دنيا، داراي شرايط زيست بشر مي باشد و انسان ها در آن جا مي خورند و مي آشامند و با هم گفت وگو مي كنند و گرد هم مي آيند. البته از آن جايي كه عالم برزخ، دروازه اي به عالم قيامت است، با زندگي زميني اين تفاوت را دارد كه انسان ها براساس نوع زندگي خود در زمين، از امكانات آن جا بهره مي برند.

به سخن ديگر، در عالم دنيا، بر پايه رحمت رحماني همه انسان ها بي توجه به اعتقادات و اعمال خود از روزي خداوندي بهره مي برند و حتي كافران گاه از وضعيت بهتري برخوردار هستند؛ در حالي كه زندگي در عالم برزخ با توجه به اعتقادات و اعمالي است كه انسان در دنيا داشته است. به اين معنا مي توان گفت كه عالم برزخ خود همانند عالم قيامت است و هر كسي نتيجه اي از اعتقادات و اعمال خويش را مي بيند.

براين اساس، زندگي انسان ها در عالم برزخ با توجه به كفر و ايمان و عمل صالح و طالح، خوب و بد خواهد بود. از اين رو براي عالم برزخ همانند عالم آخرت، بهشت و جهنمي برزخي است. بنابراين كساني كه داراي ايمان و عمل صالح در زندگي دنيا بودند، در عالم برزخ، در بهشت برزخي وارد شده و از عطايا و نعمت هاي بهشت برزخي بهره مند خواهند شد. (آل عمران، آيات 169 و 171)

برخورداري شهيدان از آسودگي خاطر در پرتو عنايت الهي در عالم برزخ و بهشت برزخي (محمد، آيات 4 و 5) از جمله مطالبي است كه در آياتي چند در قرآن مورد تاكيد قرار گرفته است.

از آن جايي كه عالم برزخ همانند عالم آخرت است، حيات برزخي كه پس از مرگ دنيوي اتفاق مي افتد (غافر، آيه 11) هر چند كه براي انسان هايي كه در دنيا زندگي مي كنند، غيرقابل احساس و درك است (بقره، آيه 154) حياتي واقعي است و اين گونه نيست كه اين عالم يك خواب طولاني باشد. از اين رو در عالم برزخ، مساله پرسش و پاسخ و سؤال و جواب مطرح مي شود (ابراهيم، آيه 27) و دو فرشته بر انسان وارد شده و از او درباره پروردگار، دين و پيامبر و امامانش پرسش مي كنند. (مجمع البيان، ج 5 و 6، ص 482) همچنين در عالم برزخ، براي انسان ها رشد و تكامل هم چنان ادامه خواهد يافت و شخص آثار صالح و طالح خويش در دوره زندگي در عالم برزخ را مي بيند. خداوند در آيات 4 و 5 سوره محمد از اصلاح و رشد معنوي و قلبي شهيدان در عالم برزخ سخن به ميان مي آورد كه اين معنا خود بيانگر آن است كه عالم برزخ نمي تواند عالمي همانند عالم خواب و رويا باشد.

به سخن ديگر، اين كه شهيدان، در عالم برزخ، پس از شهادت از هدايت هاي خاص الهي برخوردار مي شوند و قلب و «بال» ايشان (مجمع البيان، ج 9 و 10، ص 145) اصلاح مي شود، لازمه اين اصلاح اين است كه در عالم برزخ شهيدان به رشد و تكامل معنوي خود ادامه مي دهند. (الميزان، ج 18، ص 226)

هم چنين ديگر انسان ها در عالم برزخ باتوجه به اعتقادات و اعمال خويش به ويژه آن هايي را كه به عنوان سنت خوب و بد يا باقيات صالح و طالح به جا گذاشته اند، بهره مند مي شوند و آثار و پيامدهاي آن در عالم برزخ موجب افزايش رشد كمالي و يا هبوط و سقوط بيش تر آنان مي شود.

به هر حال، از ويژگي هاي عالم برزخ، رشد و تكامل بشر است كه همانند دنيا ادامه مي يابد. با اين تفاوت كه در عالم برزخ نوعي حسابرسي ابتدايي انجام مي شود و اشخاص باتوجه به ايمان و كفر و عمل نيك و بد خود، از امكانات بهشتي و يا دوزخي عالم برزخ بهره مند خواهند شد.

عذابهاي برزخي

خداوند در آياتي از قرآن از جمله در آيه 93 سوره انعام از عذاب برزخي ظالمان و ستمكاران در عالم برزخ سخن به ميان مي آورد (روح المعاني، ج 5، جزء 7، ص 325) و در آيات 92 و 93 سوره واقعه عذاب هايي را كه براي كافران و اصحاب شمال در نظر گرفته، برمي شمارد. از جمله عذاب هاي دوزخ برزخي مي توان به آب داغ (واقعه، آيات 92 و 93 و نيز تفسير نورالثقلين، ج 5، ص 230) و آتش برزخي نحل، آيات 25 و 26 و غافر، آيات 45 و 46) اشاره كرد.

اين عذاب هاي دوزخ برزخي، بسيار اهانت آميز و خفت بار (انعام، آيه 93) و بد و ناخوشايند (غافر، آيات 45 و 46) است. البته براي برخي تا روز قيامت ادامه مي يابد و براي برخي زمان مند خواهد بود. خداوند در آيات پيش گفته مي فرمايد كه عرضه عذاب به صورت هميشگي در بامدادان و شامگاهان براي فرعون و فرعونيان رقم خورده است.

علت اين عذاب هاي اخروي، اموري چون استكبار و ظلم (انعام، آيه 93)، افترا به خدا (همان)، پيروي از رهبران (نوح، آيات 21 و 25)، تكذيب (واقعه، آيات 92 و 93)، گمراهي (همان و نيز الميزان، ج 14، ص 226 و البرهان، چ 3، ص 786)، عصيان و لغزش و گناه (نوح، آيات 21 و 25) و غفلت از ياد خدا (طه، آيه 124) مي باشد.

خداوند درباره كافران گزارش مي كند كه آنها در قيامت وقتي به حقيقت قيامت آگاه مي شوند، زندگي خود را در دنيا و عالم برزخ كوتاه مي پندارند. (احقاف، آيات 34 و 35)

به هر حال، زندگي در عالم برزخ همانند زندگي در عالم دنيا نسبت به عالم قيامت كه زندگي جاودانه است، بسيار كوتاه است. هم چنين زندگي در عالم برزخ، همانند زندگي دنيوي، در نهايت پاياني دارد كه از آن به مرگ ياد مي شود. از اين رو كافران با دو مرگ و دو زندگي مواجه مي شوند. البته از كاربرد واژه احياء و اماته اين معنا به دست مي آيد كه كافران در اعتراف خود به زندگي ابتدايي توجهي ندارند؛ از اين رو از زنده كردن و ميراندن سخن به ميان مي آورند كه عبارت است از اماته و ميراندني كه پاي آدمي را به عالم برزخ باز مي كند و سپس احيا و زنده كردني كه در عالم برزخ اتفاق مي افتد و سپس ميراندني كه دروازه به سوي آخرت است و در نهايت احيا و زنده كردني كه در قيامت اتفاق مي افتد. اين همان چهار ميراندن و زنده كردني است كه كافران به آن اشاره مي كنند. (بقره، آيه 28 و الميزان،ج1، ص 109 و 110 و نيز همان ج17، ص 313)

برخي بر اين باورند كه آيات 30 و 33 سوره مريم نيز از زندگي حضرت عيسي(ع) در عالم برزخ سخن مي گويد كه در امنيت و سلامت در آن عالم مي باشد.

از ديگر ويژگي هايي كه براي عالم برزخ مي توان برشمرد، مسئله گفت وگوهايي است كه ميان برزخيان صورت مي گيرد. در اين گفت وگوها مي توان اين معنا را به دست آورد كه ايشان به نوعي آگاهي شهودي دست مي يابند. از اين رو گفته اند كه عالم برزخ همانند عالم قيامت، عالم شهود و دانش حضوري است و آن چه انسان در آن عالم درك مي كند، از قبيل علوم حصولي و آگاهي اكتسابي نيست. البته اين گونه نيست كه كساني كه در عالم برزخ وارد مي شوند نسبت به همه چيز علم و آگاهي شهودي تمام و كمال يابند. به عنوان نمونه با اين كه كافران، فرشتگان را مي بينند و با آنها گفت وگو مي كنند (فرقان، آيه 22) ولي ايشان نسبت به مدت ماندن خود در عالم برزخ آگاهي و دانشي ندارند (طه، آيه 102 تا 104 و نيز روم، آيات 55 و 56)

چنان كه گفته شد، عالم برزخ نيز همانند عالم دنيا، عالم كوتاهي است و در نهايت، زندگي در آن پايان مي يابد و انسان در عالم برزخ دوباره مرگ را تجربه كرده و ميرانده شده و دوباره در رستاخيز احيا و زنده مي شود. (غافر، آيه 11و نيز مجمع البيان، ج7 و 8، ص 814 و تفسير الصافي، ج6، ص 295 و الميزان، ج17، ص 313)

از ديگر ويژگي هاي عالم دوزخ اين است كه امكان بازگشت انسان به دنيا در آن وجود دارد. از اين جاست كه مسئله رجعت معنا مي يابد. در آيات قرآني بارها اين معنا بيان شده است كه كساني كه مرده بودند، از عالم برزخ به عالم دنيا بازگردانيده شدند. از جمله مي توان به امت حزقيل اشاره كرد كه پس از مرگ دسته جمعي به سبب ترك جهاد به طاعون و بيماري كه خداوند بر ايشان حاكم مي كند، دوباره زنده مي شوند يا داستان زنده شدن مرغان حضرت ابراهيم(ع) يا زنده شدن عزير و الاغش و يا زنده شدن افراد ديگر كه در قرآن گزارش شده است.

بنابراين، عالم برزخ برخلاف عالم قيامت، از اين ظرفيت برخوردار است كه شخصي كه به آن عالم وارد شده به عالم دنيا بازگردد. همين احتمال و امكان بازگشت و رجعت از عالم برزخ به دنيا مشركان را وسوسه نموده تا از خداوند بخواهند به ايشان امكان رجعت داده شود تا به دنيا بازگشته و كارهاي نيك كرده و ايمان واقعي را بروز دهند. (مومنون، آيات 92 تا 100)

آرامش مؤمنان در برزخ

عالم برزخ به همان اندازه كه براي كافران و منافقان و مشركان سخت است، براي مؤمنان و نفوس مطمئن، عالم آسايش و آرامش و رفاه است. مؤمنان در عالم برزخ با آرامش كامل به پرسش هاي فرشتگان پاسخ مي دهند (ابراهيم، آيه 27) و از امكانات بهشت برزخي بهره مند مي شوند (فجر، آيات 27 و 30 و مجمع البيان، ج9 و 10، ص 742) و از آسايش و آرامش و راحتي سود مي برند. (واقعه، آيه 89)

پايان عالم برزخي با برپايي قيامت آغاز مي شود. (مومنون، آيه 100 و نيز روم، آيات 55 و 56) به اين معنا كه انسان ها در عالم برزخ مي مانند تا زماني كه جهان دنيا فرو پاشد و پس از آن قيامت برپا گردد. در آن هنگام عالم برزخ از هم مي پاشد و نظام ديگري جايگزين نظام دنيا و نظام برزخ مي شود.

به سخن ديگر، نظام دوگانه دنيا و برزخ، تا زماني است كه قيامت برپا نشده است. هنگامي كه نظام آخرت برپا مي شود ديگر نظام دوگانه كنوني يعني دنيا و برزخ نخواهد بود، بلكه تنها نظام قيامتي است كه همه هستي را در برمي گيرد.

به هر حال، جهان برزخ، جهاني است كه برخي از خصوصيات دنيا و آخرت را در خود جمع كرده است. با اين همه عالم برزخ، بخشي از جهان پيش از قيامت است و پس از قيامت، ديگر عالمي به نام عالم برزخ وجود نخواهد داشت . از اين رو برخي گفته اند كه عالم برزخ بخشي از عالم دنياو يا همان نشئه اولي است و با فروپاشي اين نظام مادي دنيا و برپايي نشئه آخرت و جهان رستاخيز، ديگر چيزي به عنوان عالم برزخ نخواهد بود. بنابراين، عالم برزخ همانند عالم دنيا، بخشي از نشئه نخست است و تكراري نخواهد داشت.

Share

مطالب مشابه

دیدگاهتان را ثبت کنید