حقوق همسایگی در اسلام

۷

همسایگی که در عربی از آن به «جوار» یاد می‌شود، نوعی روابط اجتماعی میان خانوارهایی است که در یک منطقه جغرافیایی زندگی می‌کنند. از نظر آموزه‌های قرآن، عنوان همجواری و همسایگی با دیگران حقوق و تکالیف را برای دو طرف ایجاد می‌کند که باید مراعات شود. همسایگان ممکن است تنها در همین عنوان همزیستی در یک جغرافیایی منطقه‌ای با هم‌اشتراک داشته، ولی از نظر خویشاوندی یا اعتقادی و امور دیگر با هم هیچ‌گونه ‌اشتراکی نداشته باشند. اما همین یک وجه ‌اشتراک به تنهایی موجب حقوق و تکالیفی برای طرفین می‌شود؛ زیرا هر تکلیفی، به معنای وجود حقی برای دیگری است؛ چنانکه هر حقی، تکلیفی را نیز برای صاحب حق پدید می‌آورد که باید بدان ملتزم شود. در مطلب حاضر اهمیت و جایگاه حقوق همسایگی تشریح شده است.

مفهوم همسایگی
در ادبیات فارسی همسایه کسی است که سایه او همواره بر سر دیگری است. واژه همسایه همانند همسر دلالت بر نوعی استمرار دائمی دارد. همسران کسانی هستند که هم از نظر کفو بودن در یک تراز قرار دارند و هم از نظر هم‌خوابی سرهایشان همواره در کنار هم است؛ شوهر از ریشه «هر شو» تلفظ دیگری از «شب» نیز کسی است که هر شب با زنش است و این گونه نیست که مرد موقت برای زنی باشد. همسایه نیز کسی است که سایه دو طرف همواره بر سر یکدیگر افتاده است و در کنار هم زندگی می‌کنند.
در عربی واژه جوار و مجاورت به معنای پناه دادن است؛ زیرا در فرهنگ عربی، افرادی که در یک منطقه جغرافیایی زندگی می‌کردند از قوم و قبیله و عشیره یکدیگر بودند؛ و افراد قبایل دیگر که با پناهندگی در کنار آنان زیست می‌کردند، به عنوان مجاور و پناهنده مطرح بودند.
از همین واژه و مشتقات آن در زبان عربی در بیان معانی چون پناه دادن‌، حمایت کردن‌، محافظت کردن‌، مراقبت کردن‌، کمک کردن‌، یاری رساندن‌، مساعدت کردن، ‌ به فریاد رسیدن‌، نجات دادن‌، رهایی دادن و مانند آنها به کار گرفته شده است.
هر چند که در معانی و فهم موضوع باید به عرف مراجعه کرد و این عرف است که مفهوم و مصداق را تعیین می‌کند، اما در تبیین برخی از مفاهیم و مصادیق، شارع نیز تفسیری و تبیینی کرده که می‌تواند در فهم موضوع و مصداق تاثیرگذار باشد. رسول‌الله (ص) می‌فرماید: کل اربعین داراً جیران من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله؛ هر چهل خانه از پیش‌رو و از پشت‌سر و از راست و چپ همسایه‌اند. (محجه البیضاء فی آداب الصحبه و المعاشره، فیض کاشانی).
این حدیث دایره مصداقی همسایه را چهل خانه از هر طرف بیان کرده است. بنابراین، حقوقی که برای همسایگان مطرح است، هر چند ممکن است عرف، این محدوده را کمتر یا بیشتر بداند، از نظر شارع اسلام، حق و حقوق همسایگان باید در این محدوده چهل خانوار از هر چهار سو مراعات شود.
امیرمومنان علی(ع) نیز در تعیین مصداقی محدوده جغرافیایی همسایگی می‌فرماید: وَالجِوارُ اربَعونَ دارا مِن أَربَعَهِ جَوانِبِ‌ها؛ تا چهل خانه از چهار طرف همسایه به شمار مى‌آیند.(خصال، صدوق، ج۲‌، ص‌۵۴۴)
برخی از مفسران، واژه «الجار الجنب» در قرآن را به همسایه دور تفسیر کرده‌اند؛ زیرا خدا می‌فرماید: وَاعْبُدُوا الله وَلَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَبِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَالْجَارِ ذِی الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِیلِ وَمَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ إِنَّ اللهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا؛ و خدا را بپرستید و چیزى را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر احسان کنید و در‌باره خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایه خویش و همسایه بیگانه و همنشین و در راه ‏مانده و بردگان خود نیکى کنید که خدا کسى را که خیالباف‌، متکبر و فخرفروش است، دوست نمى دارد. (نساء، آیه ۳۶)
در این آیه از دو دسته از همسایگان با عناوین «‌وَالْجَارِ ذِی الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ» سخن به میان آورده است. برخی مراد از ذی القربی را همسایه خویش و برخی به معنای همسایه نزدیک گفته اند؛ در مقابل نیز «جنب» که کناره و جانب است را همسایه غیر خویش یا همسایه دور دانسته‌اند. (مجمع‌البیان، ج۴-۳، ص ۷۲)
اهمیت مراعات حقوق همسایگی
در آیات قرآن و روایات اسلامی‌، همسایه دارای حقوقی است که حتما باید مراعات شود. سبک زندگی اسلامی در چارچوب فلسفه زندگی، رساندن اجتماع به مرتبه مکارم اخلاقی در حد ایثارگری است، به‌طوری که مسلمانان نه تنها اهل عفو و گذشت نسبت به دیگران باشند، بلکه باید از حقوق خویش ایثار کرده و با اکرام و کرامت با دیگران برخورد کنند؛ چنانکه پیامبر‌اکرم (ص) می‌فرماید: إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛ جز برای اتمام مکارم اخلاقی برانگیخته نشده‌ام.(مکارم الاخلاق، ص ۸؛ بحار الانوار، ج ۶۸، ص ۳۸۲؛ بیهقی، احمد‌بن‌حسین، السنن الکبری، ج ۱۰، ص‌۳۲۳)
از منظر آموزه‌های قرآن، همسایه دارای حقوقی است که باید مسلمانان آن را مراعات کنند. سفارش‌های بسیاری در اسلام برای عنوان همسایه به دور از هر گونه رابطه دیگری چون مسلمانی و خویشاوندی سببی ونسبی و مانند آنها مطرح شده است که بیانگر اهمیت همسایه است.
از ابن مسعود روایت شده که مردی به خدمت حضرت فاطمه زهرا (س) شرفیاب شد و عرض کرد:‌ای دختر پیغمبر؛ آیا از ماترک رسول خدا چیزی نزد شما موجود است‌؟ حضرت فرمود‌: رسول خدا (ص) فرمود: مومن نیست کسی که همسایه از بلا و آزار او در امان نباشد و کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد همسایه‌اش را آزار نمی‌دهد. (نگاه کنید: سفینه‌البحار، ج ۱ حدیث فاطمه (س))
از نظر آموزه‌های اسلامی، اهمیت همسایه در زندگی چنان مهم و اساسی است که انسان قبل از اینکه تصمیم به ساخت یا خرید خانه‌ای بگیرد باید از همسایگان آن تحقیق کند؛ زیرا همسایه خوب و بد همانند رفیق و همسفر راه زندگی است که باید انسان با هر کسی همراه و همسفر نشود. امیرمومنان علی(ع) می‌فرماید: سَل عَنِ الرَّفیقِ قَبلَ الطَّریقِ، وَ عَنِ الجارِ قَبلَ الدّارِ؛ قبل از مسافرت ببین همسفرت کیست و پیش از خرید خانه، ببین همسایه‌ات کیست. (کافی، ج۸، ص۲۴‌؛ نهج‌البلاغه ص۴۰۵‌، نامه ۳۱)
آن حضرت (ع) در جایی دیگر با تشبیه همسایه با امور دیگر بر آن است تا اهمیت و نقش همسایگان را در ایجاد مفهوم خوشبختی یا بدبختی گوشزد کند. ایشان می‌فرماید: اِنَّ لِلّدارِ شَرَفا وَ شَرَفُهَا السّاحَهً الواسِعَهً وَ الخُلَطاءُ الصّالِحونَ وَ اِنَّ لَها بَرَکَهً وَ بَرَکَتُها جَودَهُ مَوضِعِها وَسَعَه ساحَتِها وَ حُسنُ جِوارِ جیرانِها؛ خانه را شرافتى است. شرافت خانه به وسعت حیاط قسمت جلوى خانه و هم‌نشینان خوب است؛ و خانه را برکتى است، برکت خانه جایگاه خوب آن، وسعت محوطه آن و همسایگان خوب آن است. (مکارم‌الاخلاق، ص ۱۲۵)
در حقیقت همسایه خوب می‌تواند موجب آن باشد که خانه آدمی چنان وسیع شود که به آسانی در آن زیست کند و از رفتار صالح آنان بهره‌مند شود؛ اما همسایه بد می‌تواند جهان را بر آدمی تنگ آرد. از این رو، وقتی یکی از اصحاب از پیامبر(ص) پرسید:‌ای رسول خدا! تصمیم دارم خانه‌ای بخرم، به نظر شما کدام محله را انتخاب کنم؟ حضرت بدون آنکه محله خاصی را به او پیشنهاد کند، فرمود: اَلْجَارُ ثُمَّ الدّارُ، اَلرَّفیقُ ثُمَّ السَّفَرُ؛ اول همسایه را بنگر سپس خانه بخر یا بساز، چنانکه ابتدا رفیقی مناسب برگزین سپس سفر آغاز کن.
از نظر قرآن یکی از عذاب‌هایی که انسان ممکن است گرفتار شود، گرفتار شدن با همسایه بد است. (انعام، آیه ۶۵) از امام صادق (ع) نقل شده است: مراد از «و یذیق بعضکم باس بعض» بدی‌هاى همسایگان بد است. (مجمع‌البیان، ج ۵ – ۶‌، ص ۴۸۷)
همچنین امام علی(ع) در وصیت خود به فرزندانش امام حسن(ع) و امام حسین(ع) فرمود: الله اللهَ فی جیرانِکُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِیَّهً نَبِیِّکُمْ، مازالَ یُوصی بِهْمِ حَتّی ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُورِّثُهُمْ؛ بر شما باد که درباره همسایگان فراموش نکنید، زیرا رسول خدا(ص) همواره درباره آنان سفارش می‌فرمود، آنچنان که ما گمان می‌بردیم که همسایه از همسایه ارث می‌برد.(نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.)
حقوق و تکالیف همسایگی
از نظر آموزه‌های قرآن، برخی از عناوین دارای بار حقوقی است. یک فرد با توجه به نقش‌هایی که دارد ممکن است، پدر، فرزند، همسر، شهروند و مانند آنها باشد؛ هر یک از این عناوین تکالیف و حقوقی را برای فرد ایجاد می‌کند که از نظر قانونی نمی‌تواند از آنها فرار کند. به عنوان نمونه مرد به عنوان همسر باید در چارچوب «قوام» بودن، عهده‌دار مسئولیت‌هایی هم چون تامین نفقه زنش باشد. (نساء، آیه ۳۴) همچنین همین مرد به عنوان فرزند، باید به والدین خویش احسان کند و نمی‌بایست در برابر مسئولیت‌ها، نق بزند و «اف» بگوید. (اسراء، آیه ۲۳)
برخی از عناوین همانند مظلوم و مستضعف به تنهایی اقتضائاتی دارد که باید مراعات کرد بی‌آنکه در این امر جنبه‌‌های اعتقادی مدنظر قرار گیرد؛ از همین رو، در دفاع از مظلوم علیه ظالم یا مستضعف علیه مستکبر، هیچ عنوانی غیر از این عنوان لازم نیست تا برمسلمانان دفاع از مظلوم و مستضعف واجب شود. بنابراین، بر مسلمان است تا هر جا مظلوم یا مستضعفی را دید او را یاری رساند و علیه ظالمان و مستکبران بجنگد.(نساء، آیه ۷۵)
البته برخی با تفسیر آیه ۳۶ سوره نساء بر این باورند که درهنگام احسان نسبت به همسایگان باید هم کیش را بر دیگران ترجیح داد زیرا مراد از «الجار ذى‌القربى» همسایه‌اى است که به سبب اسلام به انسان نزدیک است و «الجار بالجنب» همسایه‌اى است که مشرک است و در دین بعید است. (مجمع‌البیان، ج ‌۳- ۴‌، ص ۷۲) اما باید توجه داشت که حتی با این تفسیر، نمی‌توان نفی حقوق همسایگی نسبت به کافر و مشرک کرد؛ زیرا آنچه اثبات می‌شود، تقدم و اولویت همسایه مسلمان بر غیر مسلمان در احسان است؛ اما این بدان معنا نیست که نمی‌توان نسبت به همسایه غیر‌مسلمان احسان کرد؛ همچنین از این اولویت به دست نمی‌آید که حقوق همسایه غیر مسلمان ادا نشود؛ زیرا سخن از احسانی است که می‌تواند به معنای ایثارگری و بخشش باشد. پس لازم نیست ایثارگری داشت ولی باید حقوق همسایه را از هم کیش و غیر هم کیش ادا کرد.
به هر حال، در مسئله همسایگی، حقوقی برای آنان است که‌اشتراک اعتقادی در آن تاثیری ندارد؛ یعنی بی‌آنکه امر اعتقادی و مانند آنها در آن نقشی داشته باشد، باید این حقوق به عنوان همسایه ادا شود. بر همین اساس، لازم است تا حقوق همسایه بی‌توجه به اینکه مسلمان است یا نیست؟ خویشاوند است یا نه؟ مراعات شود. در اینجا به برخی از حقوق همسایگی‌اشاره می‌شود.
۱- احسان و نیکی به همسایه: از نظر آموزه‌های قرآن، لازم است که هر مسلمانی به والدین، خویشان، مساکین، یتیمان و همسایگان دور و نزدیک یا خویش و بیگانه احسان کند. (نساء، آیه ۳۶) البته اگر همسایه از خویشاوندان باشد یا همسایه نزدیک باشد باید بر غیر خویشاوند یا همسایه دور مقدم شود.(همان) از نظر قرآن احسان به همسایگان از مصادیق عبادت است؛ زیرا خداى متعال در آیه مذکور به کارهاى نیکو امر نموده و آن را با دستور به عبادت خود آغاز کرده است. (مجمع‌البیان، ج ۳ – ۴، ص ۷۱)
۲- عدم تکبر: هرگونه تکبر نسبت به همسایه جایز نیست.(نساء، آیه ۳۶) بنابراین، از حقوق همسایه می‌توان به عدم تکبر ‌اشاره کرد.
۳- عدم تفاخر: فخرفروشی نسبت به همسایه نیز جایز نیست.(همان)
۴- حفظ امنیت جنسی: رسول خدا فرمود: من اطلع علی بیت جاره فرای عورهً رجل او شعر امراهً او شیئاً من جسدها علی‌الله ان یدخله النار لا یبالی؛ هر کس که به خانه همسایه‌اش نگاه کند و عورت مردی یا موی زنی، یا قسمتی از بدن او را ببیند، بر خداوند است که او را به آتش ببرد و باکی ندارد.(وسائل‌الشیعه، ج ۲۰، ص ۱۹۴)
۵- دعا: از جمله حقوق آن است که در حق همسایه دعا کند. امام حسن(ع) فرمود: شبی مادرم، حضرت فاطمه زهرا(س)، به عبادت ایستاد و من تا صبح، جز دعا برای همسایگانمان چیزی از او نشنیدم. صبح که شد، در پاسخ سؤال من گفت: «پسرم اول همسایه، بعد خودمان.» (بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۸۱ )
۶- حفاظت در هنگام نبود و غیبت: از حقوق همسایه حفظ او در هنگام نبود و غیبت او است. امام سجاد(ع) می‌فرماید: أَمّا حَقُّ جارِکَ فَحِفظُهُ غائِبا؛ اما حق همسایه‌ات این است که در غیاب او آبرویش را حفظ کنى. (خصال، ج۲، ص ۵۶۹)
۷- اکرام هنگام حضور: امام سجاد(ع) می‌فرماید: وَ إِکرامُهُ شاهِدا؛ و در حضورش او را احترام کنی.(همان)
۸- یاری در هنگام ظلم: امام سجاد(ع) می‌فرماید: وَ نُصرَتُهُ إِذا کانَ مَظلوما؛ اگر به او ظلمى شد یاری‌اش رسانى.(همان)
۹- عدم تحقیق از عیب‌ها: امام سجاد(ع) می‌فرماید:  وَلا تَتَّبِع لَهُ عَورَهً؛ دنبال عیب‌هایش نباشى.(همان)
۱۰- پوشاندن عیب: امام سجاد(ع) می‌فرماید:   فَإِن عَلِمتَ عَلَیهِ سوءً سَتَرتَهُ عَلَیهِ؛ اگر بدى از او دیدى بپوشانى.(همان)
۱۱- نصیحت در خفا: امام سجاد(ع) می‌فرماید: وَ إِن عَلِمتَ أَنَّهُ یَقبَلُ نَصیحَتَکَ نَصَحتَهُ فیما بَینَکَ وَبَینَهُ؛ اگر بدانى نصیحت تو را مى‌پذیرد او را در خفا نصیحت کنى.(همان)
۱۲- حمایت در سختی: امام سجاد(ع) می‌فرماید: وَ لا تُسَلِّمهُ عِندَ شَدیدَهًٍْ؛ در سختى‌ها رهایش نکنى.(همان)
۱۳- گذشت از لغزش: امام سجاد(ع) می‌فرماید:  وَ تُقیلُ عَثرَتَهُ؛ از لغزشش درگذرى.(همان)
۱۴- بخشش گناه: امام سجاد(ع) می‌فرماید: وَ تَغفِرُ ذَنبَهُ؛ گناهش را ببخشى.(همان)
۱۵- معاشرت کریمانه: امام سجاد(ع) می‌فرماید: وَ تُعاشِرُهُ مُعاشَرَهًًْ کَریمَهًًْ؛ و با او به خوبى و بزرگوارى معاشرت کنى.(همان)
۱۶- کمک کاری: پیامبر(ص) می‌فرماید: إِنِ اسْتَغَاثَکَ أَغَثْتَهُ؛ اگر از تو کمک خواست کمکش کنى. (مسکّن الفؤاد، ص ۱۱۴)
۱۷- وام دهی: پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ إِنِ اسْتَقْرَضَکَ أَقْرَضْتَهُ؛ اگر از تو قرض خواست به او قرض دهى.(همان)
۱۸- برطرف کردن فقر و نیاز: پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ إِنِ افْتَقَرَ عُدْتَ عَلَیْهِ؛ اگر نیازمند شد نیازش را برطرف سازى.(همان)
۱۹- تسلیت‌گویی: پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِیبَهً عَزَّیْتَهُ؛ اگر مصیبتى دید او را دلدارى دهى.(همان)
۲۰- تبریک‌گویی: پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ إِنْ أَصَابَهُ خَیْرٌ هَنَّأْتَهُ؛ اگر خیرى به او رسید به وى تبریک گویى.(همان)
۲۱- عیادت: پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ إِنْ مَرِضَ عُدْتَهُ؛ اگر بیمار شد به عیادتش روى.(همان)
۲۲- تشییع کردن: پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ إِنْ مَاتَ تَبِعْتَ جَنَازَتَهُ؛ وقتى مرد در تشییع جنازه‌اش شرکت کنى.(همان)
۲۳- بهره‌مندسازی از آب و هوای نیک: نباید همسایه را از این امور محروم کرد، بلکه باید کاری کرد که همسایه از مواهب طبیعی بهره‌مند شود. پیامبر(ص) می‌فرماید: وَ لَا تَسْتَطِیلُ عَلَیْهِ بِالْبِنَاءِ فَتَحْجُبَ الرِّیحَ عَنْهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ؛ خانه‌ات را بلندتر از خانه او نسازى تا جلوى جریان هوا را بر او بگیرى مگر آن که خودش اجازه دهد.(همان)
۲۴- اطعام همسایه گرسنه: رسول اکرم (ص) می‌فرماید: ما آمَنَ بى مَن باتَ شَبعانَ وَجارُهُ طاوِیا؛  به من ایمان نیاورده است آن کس که شب سیر بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد.(مستدرک‌الوسائل، ج۸، ص۴۲۹، ح۹۸۹۷)
۲۵- پوشاندن همسایه عریان: رسول اکرم(ص) می‌فرماید: ما آمَنَ بى مَن باتَ کاسیا وَجارُهُ عاریا؛ به من ایمان نیاورده است آن کس که شب پوشیده بخوابد و همسایه‌اش برهنه باشد.(همان)
۲۶- عدم اذیت و صبر بر اذیت: امام کاظم (ع) می‌فرماید:  لَیْسَ حُسْنُ الْجِوَارِ کَفَّ الْأَذَى وَ لَکِنَّ حُسْنَ الْجِوَارِ الصَّبْرُ عَلَى الْأَذَى‏؛ خوش همسایگى تنها این نیست که آزار نرسانى، بلکه خوش همسایگى این است که در برابر آزار و اذیت همسایه صبر داشته باشى.(تحف‌العقول، ص ۴۰۹)
۲۷- امنیت: باید همسایه از هر جهت از سوی همسایه در امنیت و آرامش باشد. رسول اکرم می‌فرماید: لایَدخُلُ الجَنَّهَ عَبدٌ لا یَأَمَنُ جارُهُ بَوائِقَهُ؛ کسى که همسایه از شرش در امان نباشد، به بهشت نمى‌رود. (نهج‌الفصاحه، ص۶۸۱، ح ۲۵۳۲)
۲۸- نهی از منکر: امام صادق(ع) می‌فرماید: مَن لَهُ جارٌ وَ یَعمَلُ بِالمَعاصى فَلَم یَنهَهُ فَهُوَ شَریکُهُ؛  هر کس همسایه‌اى را داشته باشد که گناه می‌کند ولى او را نهى نکند، شریک در گناه اوست.(ارشادالقلوب، دیلمی، ج۱، ص۱۸۳)
۲۹- زکات: زکات به معنای هرگونه انفاق مالی از واجب و غیر واجب است. در حق همسایه لازم است که انفال مالی انجام شود. از نظر امام على(ع) هرگونه نیکی در حق همسایه از مصادیق برّ است.  ایشان  می فرماید: زَکوهً الیَسارِ بِرُّ الجیرانِ وَ صِلَهًْ الارحامِ؛  زکاتِ آسان و رفاه، نیکى با همسایگان و صله رحم است.(شرح آقا جمال خوانسارى بر غررالحکم و دررالکلم ج‏۴، ص ۱۰۶، ح ۵۴۵۳)
۳۰- احترام: رسول اکرم (ص) می‌فرماید: حُرمَهً الجارِ عَلَی الجارِ کَحُرمَهًْ اُمِّه؛ رعایت حرمت همسایه همانند احترام مادر لازم است.(کافى،ج ۲، ص ۶۶۶؛ مکارم‌الاخلاق، ص ۲۴۷)
۳۱- مایه برکت: همسایه باید مایه برکت همسایه باشد. امام على(ع) می‌فرماید: شیعَتُنَا المُتَباذِلونَ فى وِلایَتِنا، اَلمُتَحابّونَ فى مَوَدَّتِنا اَلمُتَزاوِرونَ فى اِحیاءِ اَمرِنا اَلَّذینَ اِن غَضِبوا لَم یَظلِموا وَ اِن رَضوا لَم یُسرِفوا، بَرَکَهًْ عَلى مَن جاوَروا سِلمٌ لِمَن خالَطوا؛  شیعیان ما کسانى‌اند که در راه ولایت ما بذل و بخشش مى‌کنند، در راه دوستى ما به یکدیگر محبت مى‌نمایند، در راه زنده نگه داشتن امر و مکتب ما به دیدار هم مى‌روند. چون خشمگین شوند، ظلم نمى‌کنند و چون راضى شوند، زیاده‌روى نمى‌کنند، براى همسایگانشان مایه برکتند و نسبت به همنشینان خود در صلح و آرامشند.(کافى، ج ۲، ص۲۳۶ و ۲۳۷، ح ۲۴)
۳۲- تعهد نسبت همسایه: رسیدگی از وظایف همسایگی است. حضرت امام باقر(ع) یکی از ویژگی‌های مهم شیعه را رعایت حق همسایگی می‌داند و می‌فرماید: والتعاهُدُ لِلجیرانِ مِنَ الفُقراءِ وَ اَهلِ المَسکَنَهًْ وَ الغارِمینَ و الأَیتام؛ از نشانه‌های پیروان ما، رسیدگی به همسایگان نیازمند و تهی‌دست و بدهکاران و یتیمان است.(کافی، ج ۲، ص ۷۴ )
آثار احسان و ترک احسان به همسایه
هرگونه احسان و نیکی و انجام تکالیف و وظایف همسایگی دارای برکات و آثاری است که می‌تواند در افزایش کمی و کیفیت زیست انسان در دنیا و آخرت بسیار تاثیرگذار باشد و خوشبختی را برای او به ارمغان آورد. برخی از این آثار در بخش تبیین حقوق همسایگان گفته شد؛ اما برخی دیگر نیز که دارای اهمیت بیشتری هستند، عبارتند از:
۱- جلب محبت الهی: احسان به همسایگان، زمینه جلب محبّت الهى می‌شود و احسان‌کننده محبوب خدا و بهره‌مند از این محبت خواهد شد.(نساء، آیه ۳۶) رسول اکرم(ص) در این باره می‌فرماید: إِن أَحبَبتُم أَن یُحِبَّکُمُ‌اللّه  وَ رَسولُهُ فَأَدّوا إِذَا ائتُمِنتُم وَاصدُقوا إِذا حَدَّثتُم وَأَحسِنوا جِوارَ مَن جاوَرَکُم؛  اگر مى‌خواهید که خدا و پیغمبر شما را دوست بدارند وقتى امانتى به شما سپردند رد کنید و چون سخن گویید راست گویید و با همسایگان خود به نیکى رفتار نمایید.(نهج الفصاحه، ص۲۶۴، ح ۵۵۴)
۲- آبادانی خانه و شهرها  و افزایش عمر:  رسول اکرم می‌فرماید:  صِلهً الرّحم و حُسن الخُلقِ وَ حُسن الجَوار یُعمرن الدّیار و یَزدنَ فی الأعمار؛ صله رحم، خوش‌اخلاقى و خوش همسایگى، شهرها را آباد و عمرها را زیاد می‌کند.(نهج‌الفصاحه ص۵۵۴، ح ۱۸۳۹) امام صادق نیز می‌فرماید: حُسنُ الجِوارِ یُعَمِّرُ الدِّیارَ وَیَزیدُ فِى العمارِ؛ خوش همسایگى شهرها را آباد و عمرها را زیاد می‌کند.(کافى، الاسلامیه، ج۲، ص۶۶۷، ح۸)
۳- عذاب الهی: از نظر قرآن، کسی که احسان به همسایگان را ترک کند گرفتار عذاب الهی در دنیا و آخرت می‌شود.(نساء، آیات ۳۶ و ۳۷)
۴- محرومیت از محبت: کسانی که گرفتار فخرفروشی و تکبر نسبت به همسایه هستند، از محبت الهی محروم می‌شوند.(همان)
۵- غفران الهی: پیامبر خدا (ص) فرمود: مَن ماتَ وَ لَهُ جیرانٌ ثلاثَهً کُلُّهُمْ راضُونَ عَنهُ غُفِرَ لَهُ؛ هر کس بمیرد، در حالی که سه همسایه داشته باشد و همگی از او راضی باشند، آمرزیده می‌شود.

یک دیدگاه قرار دهید

رایانامه شما منتشر نخواهد شد.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.