بسم الله الرحمن الرحیم

نقش تکاملی صلوات از نظر قرآن

از نظر آموزه های وحیانی قرآن، برخی از امور نقش تعیین کننده ای در رشد و تکامل انسان دارد. شناسایی عوامل رشد و تکامل می تواند انسان را در مسیر کمالی اش یاری رساند؛ زیرا انسان به طور فطری گرایش به کمال و دست یابی به تمامیت آن دارد و از هر گونه نقص گریزان است. گرایش و گریزش در این ساحت خود بیانگر اهمیت مساله در زندگی انسان است. بنابراین، نویسنده در تبیین راه های تکامل، به نقش تکاملی صلوات توجه داده و برآن است تا اهمیت و نقش ارزشی صلوات به ویژه صلوات بر پیامبر(ص) و خاندانش را بر اساس آموزه های وحیانی قرآن، تبیین کند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

فرستادن صلوات از نظر قرآن

واژه صلوات جمع « صلاه » است. صلاه در فرهنگ عربی – قرآنی به معانى دعا، استغفار و ثنا آمده است. از نظر آموزه های وحیانی قرآن، همان طوری که لازم است تا انسان به عنوان عبادالله به نماز بیایستند و اقامه صلات و نماز به شکل خاصی نمایند که در شریعت اسلام بیان شده است، هم چنین لازم است تا آنان به اشکال دیگری نسبت به پیامبران، به ویژه پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و صابران و مومنان صلوات داشته باشند.

البته از آموزه های وحیانی قرآن بر می آید که این نوع دوم از اشکال صلات و صلوات از سوی خدا نسبت به برخی از انسان ها نیز انجام می شود و اختصاصی به  عبادالله ندارد، بلکه خود خدا نیز در مقام صلات و صلوات قیام می کند؛ چنان که به صراحت می فرماید: إِنَّ اللَّهَ … یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ ؛ خدا بر پیامبر صلوات می فرستد و صلات به جا می آورد.(احزاب، آیه ۵۶)

به نظر می رسد که مقصود از صلوات خدا بر دیگران از جمله پیامبر مکرم و معظم(ص) و انبیا و صالحان، به معنای ستایش نیکو نسبت به آنان؛ یعنی به نیکى یاد کردن از آنان است.( ترتیب العین، ج ۲، ص ۱۰۰۶، «صلو».)

 البته برخى هم چون شیخ طبرسی در مجمع البیان می فرماید که صلوات از ناحیه خدا به مغفرت و رحمت و ثنا و کرامت است(مجمع البیان، ج ۷ – ۸ ، ص ۵۶۸)؛ چرا که  در روایتى از امام صادق ( علیه السلام ) قریب به همین مضمون نقل شده است.(همان)

پس وقتی خدا نسبت به کسی صلوات می فرستد، مقصود از آن نماز یا ستایش نیک نیست، بلکه مغفرتی است که ایشان را از بلایا و فتنه ها به اشکال گونان از دفع و رفع صیانت می کند و رحمت الهی را به سوی آنان سوق می دهد و ایشان را این گونه تکریم و ستایش می کند و در مقام محمود قرار می دهد.

از نظر آموزه های وحیانی قرآن، فرشتگان نیز اعمالی چون استغفار برای مومنان دارند(غافر، آیه ۷)؛ چنان که ایشان نسبت به پیامبر(ص) نیز صلوات دارند. چنان که خدا به صراحت در این باره نیز می فرماید: إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ؛ به راستی که خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می فرستند.(احزاب، آیه ۵۶)

شیخ طبرسی براین باور است که مراد از صلوات ملائکه و فرشتگان همان دعاى ایشان نسبت به پیامبر(ص) است(مجمع البیان، ج ۷ – ۸ ، ص ۵۶۸)

بنابراین، از نظر قرآن، خدا و فرشتگان هستند که برپیامبر(ص) صلوات می فرستند؛ هر چند که شکل و معنای دعای خدا و فرشتگان ممکن است فرق داشته باشد، ولی این صلوات خدا و فرشتگان بیانگر نوعی تکریم و تفضلی است که خدا نسبت به پیامبر(ص) یا پیامبران و مومنان دارد. سپس خدا مومنان را خطاب قرار می دهد و از آنان می خواهد تا هم چون خود و فرشتگانش بر پیامبر(ص) صلوات و سلام بفرستند: انَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا؛ إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا ؛ خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات و درود مى‏ فرستند. اى کسانى که ایمان آورده‏ اید! بر او صلوات و درود فرستید و بسیار سلام تسلیم گونه داشته باشید  و به فرمانش بخوبى گردن نهید.(احزاب، آیه ۵۶)

از این آیه به دست می آید که تکلیف مومنان فراتر از صلوات فرستند، سلام  کردن به شکل تسلیمی است که مطیع فرمان آن حضرت باشند. پس هم سلام قولی و کلامی داشته باشند و هم سلام و تسلیم عملی به اطاعت از ایشان را به نمایش گذارند؛ یعنی هم بگویند: «صلوات الله علیه و آله و سلم»؛ و هم در مقام اطاعت امر ایشان برآیند و تسلیم محض او باشند و با او تنازع و جدال نکنند.

بر اساس آموزه های وحیانی قرآن، پیامبر(ص) نیز مکلف است تا بر مومنانی که صدقه را به ایشان می رسانند، صلوات بفرستد؛ چنان که خدا در قرآن می فرماید: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَهً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلَاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ؛ از اموال آنان صدقه‏ اى بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‏ شان سازى و آنان را تزکیه نمایی و برایشان دعا و صلوات بفرست؛ زیرا دعاى تو براى آنان آرامشى است و خدا شنواى داناست.( توبه، آیه ۱۰۳)

پس از نظر قرآن، صلوات از سوی خدا، پیامبر(ص)، فرشتگان و مومنان انجام می شود که در ادامه توضیحات بیش تری داده خواهد شد.

البته از سوی خدا تکریم و از سوی فرشتگان که ماموران محض الهی هستند(تحریم، آیه ۶)، تعظیم و تفخیم تکوینی، و از سوی مومنان، تکلیف شرعی است که می بایست به جا آورند و از آن تخطی نکنند.(احزاب، آیه ۵۶)

از نظر آموزه های وحیانی قرآن، خدا همان طوری که به پیامبران و صابران عنایت دارد و صلوات می فرستد به مومنان نیز به سبب ایمان ایشان و برخی از عوامل دیگر توجه خاص و ویژه ای داشته و بر ایشان صلوات می فرستد.

صلوات شوندگان از نظر قرآن

باید توجه داشت که از نظر آموزه های وحیانی قرآن، تنها پیامبر(ص) بهره مند از صلوات نیست، بلکه انسان های دیگری نیز از صلوات صلوات کنندگان بهره مند می شوند که شامل گروه های زیر هستند:

  1. صلوات بر پیامبر(ص): چنان که گفته شد از تکالیف مومنان است که بر پیامبر(ص) صلوات بفرستند؛ چنان که خدا و فرشتگان بر آن حضرت (ص) صلوات می فرستند.(احزاب، آیه ۵۶)
  2. صلوات بر آل محمد(ص): بر اساس روایات تفسیری که از سوی پیامبر(ص) وارد شده، چگونگی صلوات بر پیامبر(ص) به گونه ای است که می بایست «آل محمد»(ص) نیز داخل صلوات باشد. از همین روست که پیامبر(ص) از صلوات ابتر که در آن «آل محمد» (ص) ذکر نشده باشد، به شدت پرهیز می دهد و آن را دم بریده و بی تاثیر می شمارد. در روایات آمده که پس از نزول آیه یاد شده از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)پرسیده شد: کیفیّت صلوات بر شما چگونه است؟ حضرت فرمود: بگویید: الّلهم صلّ على محمّد و آل محمّد کما صلّیت على ابراهیم و آل ابراهیم … . (مجمع البیان، ج ۷ – ۸ ، ص ۵۷۹) در برخى متون تفسیرى اهل سنّت، کیفیّت صلوات بر پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) چنین آمده است: اللهم صل على محمد و على آل محمد و ذریته کما صلّیت على ابراهیم و بارک على محمد و على آل محمد کما بارکت علی ابراهیم…(المیزان، ج ۱، ص ۳۸۴) از امام صادق علیه السلام پرسیدند: چگونه بر محمد و آل او صلوات بفرستیم فرمود شما مى گوئید: صلوات الله و صلوات ملائکته و انبیائه و رسله و جمیع خلقه على محمد و آل محمد و السلام علیه و علیهم و رحمه الله و برکاته ؛ گفته شد:  ثواب کسى که به این طریق بگوید چه مى باشد، فرمود: بیرون شدن از گناهان است ، به خدا قسم مثل روزى که او را مادر زائیده شده است. (ختوم و اذکار، ج ۱، ص ۴۸؛ بحارالانوار، ج ۹۴ ،ص ۵۵)
  3. صلوات الهی بر صابران: خدا به صراحت در قرآن می فرماید که صابرانی به سبب صبر در مصیبت ها مورد عنایت و تفضل الهی قرار می گیرند: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَهٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ ؛ أُولَئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَهٌ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ؛ و قطعا شما را به چیزى از قبیل ترس و گرسنگى و کاهشى در اموال و نفوس و محصولات مى ‏آزماییم و مژده ده شکیبایان را ، همان کسانى که چون مصیبتى به آنان برسد مى‏ گویند: ما از آن خدا هستیم و به سوى او باز مى‏ گردیم بر ایشان صلوات و درودها و رحمتى از پروردگارشان باد و راه‏یافتگان هم خود ایشانند.(بقره، آیات ۱۵۵ تا ۱۵۷) این صلوات می تواند تاثیراتی چون آرامش و اطمینان قلب برای صابران ایجاد کرده و حزن و خوف را از دلهای آنان بزداید.
  4. صلوات پیامبر (ص) بر مومنان: بر اساس آموزه های وحیانی، پیامبر(ص) مکلف است نسبت به مومنان صلوات بفرستد و دعا نماید.(توبه، آیه ۱۰۳) از آیات قرآنی به دست می آید عواملی که موجب می شود تا پیامبر(ص) مکلف به صلوات بر مومنان باشد، اموری چند که است که شامل:

الف: صلوات خاص خدا نسبت به مومنان به سبب ایمان از مقام رحیمیت الهی؛ یعنی ایمان مومنان موجب می شود تا خدا فراتر از رحمانیت از مقام رحیمیت به آنان توجه و تفضل و عنایت داشته باشد؛ چنان که خدا می فرماید: هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَمَلاَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَکَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیمًا؛ او کسی است که برشما مومنان صلوات می فرستد و فرشتگان تا شما را از ظلمات به سوی نور بیرون برد ؛ چرا که او به مومنین رحیم است.(احزاب ، آیه ۴۳) پس رحیمیت خاص خدا نسبت به مومنان موجب می شود تا نه تنها خدا و فرشتگان بر ایشان صلوات بفرستند، بلکه پیامبر(ص) نیز به تبع خدا و فرشتگان به ایشان صلوات بفرستد؛ چرا که پیامبر(ص) نیز مظهر اتم و اکمل رحیمیت خدا است؛ چنان که خدا در این باره می فرماید: قَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ ؛ قطعا براى شما پیامبرى از خودتان آمد که بر او دشوار است‏ شما در رنج بیفتید به هدایت شما حریص و نسبت به مؤمنان رؤوف و رحیم است.(توبه، آیه ۱۲۸)؛ البته باید توجه داشت که صلوات الهی برمومنان اختصاص به دنیا ندارد بلکه دنیا و آخرت را در برمی گیرد ؛ زیرا جمله اسمیّه در آیه ۴۳ سوره احزاب، اشاره به نزول صلوات خداوند بر مؤمنان در دنیا و آخرت دارد و آمدن اسم «ربّ» و اضافه آن به ضمیر «هم» براى مزید عنایت به این امر از سوی خدا است که از مقام رحیمیت به آنان توجه می کند.(روح المعانى، ج ۲، جزء ۲، ص ۳۵)

ب: تسبیح و ذکر بسیار مومنان: خدا در این باره می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللهَ ذِکْرًا کَثِیرًا؛ وَسَبِّحُوهُ بُکْرَهً وَأَصِیلاً؛ هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَمَلاَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَکَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیمًا؛ ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را بسیار یاد کنید و بامدادان و شامگاهان او را تسبیح نماید، او کسی است که برشما مومنان صلوات می فرستد و فرشتگان تا شما را از ظلمات به سوی نور بیرون برد؛ چرا که او به مومنین رحیم است (احزاب، آیات ۴۱ تا ۴۳)؛ زیرا از ارتباط آیات به یکدیگر مى توان استفاده کرد که هر وقت شما در صبحگاهان و شامگاهان خدا را یاد کردید، صلوات خدا و ملائکه شامل حال شما مى شود.(تفسیر التحریروالتنویر، ج ۱۱، جزء ۲۲، ص ۴۹؛ جامع البیان، ج ۱۲، جزء ۲۲، ص ۱۴)؛

ج : صدقات مالی: از نظر قرآن صدقاتی که به دست پیامبر(ص) از سوی مومنان داده می شود، موجب توجه خاص آن حضرت(ص) صلوات و دعای ایشان در حق صدقه دهندگان می شود.(توبه، آیه ۹۹) البته براساس برخی از آیات پیامبر(ص) مکلف است تا در حق ایشان صلوات فرستاده و دعا کند؛ خدا می فرماید: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَهً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلَاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ؛ از اموال آنان صدقه‏ اى بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‏ شان سازى و آنان را تزکیه نمایی و برایشان دعا و صلوات بفرست؛ زیرا دعاى تو براى آنان آرامشى است و خدا شنواى داناست.( توبه، آیه ۱۰۳) در روایات نقل شده که هر گاه افرادى براى پرداخت صدقه (زکات واجب مال خود) به محضر حضرت رسول الله(صلى الله علیه وآله) شرفیاب مى شدند، آن حضرت مى فرمود: اللّهمّ صَلّ عَلیهم. از عبدالله بن ابى اوفى نیز روایت شده که هنگام پرداخت صدقه به پیامبر(صلى الله علیه وآله) آن حضرت فرمود: اللهمّ صَلّ على آل ابى اوفى. (مجمع البیان، ج ۵ – ۶ ، ص ۱۰۳) نظر مرحوم طبرسى این است که «صَلّ عَلیهم» یعنى براى آنان دعا کن.(مجمع البیان، ج ۵ – ۶ ، ص ۱۰۳)

آثار و کارکردهای دنیوی و اخروی صلوات

صلوات دارای کارکردهای بسیاری است تا جایی که آن را بهترین ذکر در میان اذکار قرار داده است؛ از باب نمونه امام رضا (ص) می فرماید: الصَّلاۀُ علی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ تَعْدِلُ عِنْدَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ التَّسبیِحَ وَالتَّهلِیلَ وَالتَّکبِیرَ؛ صلوات بر محمد و آل محمد علیهم السلام نزد خدای عزوجل برابر است با تسبیح(ذکر سُبحانَ اللهِ) و تهلیل(ذکر لا إلهَ إلاّ اللهُ) و تکبیر(ذکر أللهُ أکبرُ)

البته وقتی ما از کارکردهای صلوات و آثار آن سخن می گویم، مقصود تنها صلوات مومنان بر پیامبر(ص) نیست؛ بلکه شامل صلوات خدا ، پیامبر(ص)، فرشتگان و مومنان می شود؛ در حقیقت، هر صلواتی از صلوات ها کارکرد و آثاری دارد که شناخت آنها می توان بسیار مفید و لازم باشد.

به هر حال، آن چه دراینجا مورد بحث در باره آثار صلوات است تنها درباره آثار صلوات مومنان بر پیامبر(ص) نیست که بر این عمل عبادی بار می شود، بلکه شامل صلوات خدا و پیامبر(ص)، فرشتگان و نیز مومنان می شود.

هم چنین از آیات و روایات بر می آید آثاری که برای صلوات خدا است، غیراز آثار صلوات مومنان بر پیامبر(ص) یا صلوات پیامبر(ص) بر مومنان خواهد بود.

با این همه، می توان گفت که صلوات ها در کلیت و عمومیت دارای کارکردها و آثاری چون موارد زیر است:

  1. اخراج از ظلمت به سوی نور: از نظر قرآن، صلوات خداوند بر مؤمنان، براى خارج کردن آنان از ظلمتِ مانند ظلمت جهل به سوى نور معرفت است.(احزاب، آیه ۴۳) بنابراین، اگر کسی گرفتار ظلمات است و نورهای ذاتی خویش را از دست داده و آن را دفن و دسیسه کرده است، برای رهایی از ظلمات و بازگشت به نور یا بازگشت نور به سویش می بایست به صلوات الله توسل جوید. راه توسل نیز این است که انسان مومن شود و از اسبابی چون اهل تسبیح دایمی و ذکرالله بسیار فراوان بهره گیرد. (احزاب، آیات ۴۱ تا ۴۳) چنان که گفته شد،«صلاه» از ناحیه خداوند به مغفرت و رحمت، ثنا و کرامت تفسیر شده است؛ چنان که «صلاه ملائکه»، به معنای دعاى آنان در حق مومنان است.(مجمع البیان، ج ۷ – ۸ ، ص ۵۶۸؛ روح المعانى، ج ۱۲، جزء ۲۲، ص ۲۲۱) از آیات سوره احزاب به دست می آید که صلوات موجب می شود که شخص تحت عنایت الهی قرار گرفته و با بهره مندی از غفران الهی، دفع بلا و رفع بلا شده و محبت الهی به سوی او جلب شده و مورد رحمت رحیمی قرار گیرد و این گونه از نور الله بهره مند شده و از ظلمات گناه و مانند آنها به سوی نور هدایت و رهنمون شود و دلی نورانی پیدا کند. البته صلوات بر پیامبر(ص) نیز موجب ایجاد نور می شود؛ چنان که پیامبر اسلام(ص) فرمود : أکْثِرُوا الصَّلاۀَ عَلَیَّ فَإنَّ الصَّلاۀَ عَلَیَّ نُورٌ فِی القَبرِ، وَنورٌ عَلَی الصِّراطِ، وَنورٌ فِی الجَنَّۀِ؛ بر من بسیار صلوات بفرستید که صلوات بر من نوری در قبر، نوری در پل صراط و نوری در بهشت خواهد بود.(بحار الانوار، ج ۷۹، ص ۶۴)
  2. مغفرت الهی: همان طوری که بیان شد صلوات الهی بر بندگان از جمله پیامبر(ص) به معنای مغفرت است که آثار آن شامل دفع و رفع بلا و جلب منفعت است. البته از روایات به دست می آید که صلوات مومنان نسبت به پیامبر(ص) نیز از عوامل مغفرت و آمرزش گناهان است؛ چنان که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: صلوات فرستادن بر پیامبر صلى الله علیه وآله گناهان را از بین مى برد، بهتر از نابود کردن آب آتش را. سلام کردن بر پیامبر صلى الله علیه و آله برتر از آزاد کردن چند برده است. دوست داشتن رسول خدا صلى الله علیه و آله برتر از فدا کردن جانهاست . یا فرمودند: برتر از شمشیر زدن در راه خداست.(ثواب الاعمال ، ص ۳۳) امام باقر علیه السلام فرمودند: هنگامى که در روز جمعه نماز عصر را خواندى ، بگو: اللهم صل على محمد و آل محمد الاوصیاء المرضیین بافضل صلواتک و بارک علیهم بافضل برکاتک و السلام علیهم و على ارواحهم و اجسادهم و رحمه الله و برکاته . همانا کسى که پس از نماز عصر این صلوات را بفرستد، خداوند صد هزار حسنه براى او نوشته ، صد هزار گناه او را پاک کرده ، به واسطه آن صد هزار حاجت او را برآورده نموده صد هزار درجه براى او مى نویسد.(ثواب الاعمال ، ص ۸۳ و ۲۳۹) هم چنین پیامبر اسلام(ص) فرمود : هر کس در روز جمعه هزار بار بر من صلوات بفرستد، فرشتگان همواره برای او آمرزش می طلبند.(جامع احادیث شیعه، ج ۶، ص۱۸۷) درجایی دیگر می فرماید: مَنْ صَلَّی عَلَیَّ کُلَّ یُومٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ وَفِی کُلِّ لَیْلَۀٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ حُبّاً لِی وَشُوقَاً إلَیَّ کانَ حَقّاً عَلی اللهِ عَزَّوَجَلَّ أنْ یَغْفِرَ لَه ذُنُوبَه تِلکَ اللیلۀَ وَذلکَ الیومَ؛ هر که از روی محبت و دوستی نسبت به من، هر روز سه مرتبه و هر شب سه مرتبه صلوات فرستد، خداوند بر خود لازم نموده است که از گناهان آن شب و روز او درگذرد و بیامرزد. هم چنین پیامبر(ص) فرمود: یا فاطِمَۀُ، مَنْ صَلَّی عَلَیکِ غَفَرَ اللهُ لَه وَألْحَقَهُ بِی حَیْثُ کُنْتُ مِن الجَنَّۀِ؛ ای فاطمه، هر که بر تو صلوات فرستد، خداوند او را می بخشد و در هر جایی از بهشت که من باشم او را به من ملحق خواهد کرد.
  3. رحمت رحیمی الهی: هم چنین صلوات الهی بر بندگان دارای آثاری است که از جمله آن رحمت خاص الهی نسبت به آنان است که در قالب رحمت رحیمی خودنمایی می کند؛ زیرا منشا و خاستگاه این صلوات الهی، رحیم بودن خدا است.(احزاب، آیات ۴۱ تا ۴۳) البته رحمت خاص پیامبر(ص) درحق مومنان نیزاین گونه است؛ چنان که خدا می فرماید: وَمِنَ الأَعْرَابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَتَّخِذُ مَا یُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلاَ إِنَّهَا قُرْبَهٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ؛ از میان اعراب بادیه نشین کسانی هستند که به خدا و روز آخرت ایمان دارند و آن چه را انفاق مى کنند مایه تقرب نزد خدا و صلوات و دعاهاى پیامبر مى‏ دانند. بدانید که این انفاق مایه تقرب آنان است. به زودى  و به تحقیق خدا ایشان را در جوار رحمت‏ خویش درآورد که خدا آمرزنده رحیم و مهربان است. (توبه ، آیه ۹۹) پس صلوات رسول الله (ص) که پس از اخذ صدقات در حق مومنان انجام می شود، موجب مغفرت و رحمت رحیمی خاص خدا نسبت به مومنان است؛ چرا که احتمال دارد ضمیر «إنّها» به صلوات برگردد. مقصود از «صلوات الرّسول» دعاهاى آن حضرت است. جمع آمدن آن بدین جهت است که آن حضرت در پى هر انفاقى در حق انفاق کننده دعا مى کردند. (تفسیر التحریروالتنویر، ج ۶ ، جزء ۱۱، ص ۱۵؛ لباب التّأویل، بغدادى، ج ۲، ص ۳۹۹)
  4. کرامت الهی: چنان که گفته شد کسی که از صلوات الهی بهره مند می شود مورد تکریم خاص الهی قرار می گیرد و افزون بر کرامت ذاتی انسان، مورد تفضل قرار گرفته و از کرامت تفضلی نیز بهره مند می شود.(همان) به نظر می رسد که اگر کسی بخواهد در مقام کریمان قرار گیرد می بایست به صلوات بر پیامبر(ص) متمرکز شود؛ زیرا صلوات بر حبیب الله (ص) موجب می شود تا خدا محبان حبیب خویش را کرامت بخشد و آنان را از مقربان درگاه خویش قرار دهد.(آل عمران، آیات ۳۱ و ۳۲) حضرت امام هادی علیه السلام فرمودند: إنّما اتَّخَذَ اللهُ إبراهیمَ خلیلاً لِکَثْرَهِ صَلاتِهِ علی محمّدٍ وأهلِ بیتهِ صلواتُ اللهِ عَلَیهم؛ خدای متعال حضرت ابراهیم (عَلَی نَبِینا وآلهِ وعلیه السلامُ) را دوست و خلیل خود انتخاب کرد، به خاطر آنکه ایشان بر محمد و اهل بیت گرامیش علیهم السلام بسیار صلوات می فرستاد.
  5. ثنا و مدح الهی: صلوات الهی نسبت به مومنان به معنای مورد ستایش و ثنا قرار گرفتن از سوی خدا است.(همان)
  6. سکون و آرامش: از نظر قرآن، صلوات رسول الله(ص) در حق مومنان که پس از گرفتن صدقه انجام می شود، موجب آرامش و سکون قلبی آنان می شود.(توبه، آیه ۱۰۳)
  7. تطهیر و تزکیه: چنان که گفته شد صلوات رسول الله موجب سکونت می شود، اما شکی نیست که صلوات موجب توجه آن حضرت به انسان شده و ایشان به تزکیه و تطهیر صلوات دهنده می پردازد؛ حضرت امام باقر علیه السلام می فرماید:
  8. صلوات از جانب خداوند، رحمت است و از سوی فرشتگان، تزکیه و پاک کردن و از طرف مردم، دعا است .(میزان الحکمه، ج ۱، ص ۳۸۹)
  9. استجابت دعا: از آن جایی که فرشتگان مامور هستند تا بر مومنان صلوات بفرستند، بنابراین، دعا و صلوات آنان مستجاب است و این گونه مومنان مورد عنایت و تفضل الهی قرار می گیرد. شرط بهره مندی از صلوات فرشتگان نیز داشتن ایمان است؛ زیرا آنان برای مومنان صلوات می فرستند. البته آنان برای پیامبر(ص) نیز صلوات می فرستند که دعای مستجاب فرشتگان در حق آن حضرت(ص) و ایجاد شرایط مناسب یا بهبودی شرایط آن حضرت(ص) در انجام ماموریت در دنیا و بهره مندی کامل تر از صفات الله و اسماء الله است. صلوات بر پیامبر(ص) نیز نقش اساسی در اجابت دعا دارد. حضرت صادق (ع ) فرمود: لَا یَزَالُ الدُّعَاءُ مَحْجُوباً حَتَّى یُصَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ؛ پیوسته دعا محجوبست (و میانه آن و استجابش حجاب و پرده اى حائل است ) تا بر محمد و آلش صلوات فرستاده شود که آنگاه پرده و حائل برطرف شود.( اصول کافى ج ۴ ص ۲۴۷ ، روایه : ۱) پیامبر اسلام(ص) فرمود : هر کس در نوشته ای بر من درود بفرستد فرشتگان همواره برای او آمرزش می طلبند.(میزان الحکمه، ج ۷، ح ۱۰۷۹۵) هم چنین می فرماید: صَلاتُکُم عَلَیَّ مُجَوِّزَۀٌ لِدُعاءِکُم، وَمَرْضاۀٌ لِرَبِّکُم، وَزَکاتٌ لأعمالکم (لِأبدانِکُمْ)؛ صلوات شما سبب استجابت دعا، رضایت و خشنودی پروردگار و پاکیزگی اعمالتان یا ابدان شما می شود.
  10. جلب صلوات پیامبر(ص): اگر کسی بخواهد مورد عنایت و تفضل الهی قرار گیرد تا خدا برایش صلواتی بفرستد که کارکردهای پیشین را دارد، می بایست به پیامبر(ص) صلوات بفرستد. امام صادق علیه السلام فرمودند: هنگامى که پیامبر صلى الله علیه و آله را یاد کردند، زیاد بر او صلوات بفرستید؛ زیرا همانا کسى که یک بار بر پیامبر صلى الله علیه و آله صلوات بفرستد، خداوند در هزار صف از فرشتگان هزار بار بر او صلوات مى فرستد و آفریده اى از آفریدگان خدا باقى نماند، مگر این که به خاطر صلوات خدا و صلوات فرشتگانش ، بر او صلوات مى فرستند. و جز نادان مغرور که خدا و رسول از او بیزارند، کسى از این ثواب رو نمى گرداند.(ثواب الاعمال ، ص ۳۳۱) در روایتی دیگر حضرت صادق علیه السلام از رسول گرامی صلّی الله علیه وآله روایت کرده اند: مَنْ صَلَّی عَلَیّ صَلَّی اللهُ علیهِ وَمَلائِکَتُهُ ، وَمَنْ شَاءَ فَلْیقِلَّ وَمَنْ شَاءَ فَلْیکْثِرْ ؛ هر کسی که بر من صلوات فرستد، خداوند متعال و ملائکه بر او صلوات و درود می فرستند (پس) هر که می خواهد کم، و هر که می خواهد بسیار صلوات بفرستد.
  11. حاجت روا: چنان که گفته شد، صلوات موجب استجابت دعا است؛ هم چنین صلواتی که انسان برای پیامبر(ص) می فرستد موجب می شود تا حاجت روا باشد؛ چنان که پیامبر گرامی اسلام صَلَّی اللهُ عَلیهِ وَ آلِهِ فرمودند: مَنْ قالَ ثَلاثَ مَرّاتٍ: ألّلهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ قَضَی اللهُ حاجَتَه؛ هر کسی که سه مرتبه بگوید ألّلهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ خدای متعال حاجت او را برآورده می کند. هم چنین امام صادق علیه السلام فرمودند: کسى که در یک روز صد بار بگوید : رب صل على محمد و اهل بیته ، خداوند صد حاجت او را بر مى آورد که سى تاى آن مربوط به دنیا و هفتاد تاى آن مربوط به آخرت است .(ثواب الاعمال ، ص ۳۴۱) پیامبر اسلام(ص) نیز فرمود : صلوات فرستادن، فقر را برطرف می نماید.(جلاء الافهام، ص ۲۵۲)