کبر و حرص و حسد از اصول کفر

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

ریشه های کفر چیست؟ چرا انسان گرفتار کفر می شود و از خدا دور شده و شقاوت ابدی را به جان می خرد؟ چطور می شود افرادی که قیامت و معاد را قبول دارند، کارهایی را انجام می دهند که در نهایت به کفر می انجامد و ابلیس وار دوزخ را برای خود انتخاب می کنند؟ اگر بخواهیم مهم ترین ریشه های کفر را بشناسیم از آموزه های اسلامی، این اصول و ریشه ها کدامند؟ نویسنده در این مطلب به این پرسش ها بر اساس آموزه های وحیانی اسلام پاسخ می دهد. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

عوامل هلاکت آدمی

مردم بر اساس واکنشی فکری و عملی نسبت به حق به چهار دسته اصلی تقسیم می شوند:۱. آنانی که حق را می شناسند و بدان پای بند هستند؛ ۲. آنانی که حق را می شناسند، ولی پای بند آن نیستند؛ ۳. آنانی که حق را نمی شناسند، ولی در عمل بدان عمل می کنند؛ ۴. آنانی که حق را نمی شناسند و بدان عمل نمی کنند.

از نظر اسلام تنها گروه نخست هستند که به سعادت و رستگاری می رسند؛ زیرا از روی معرفت و شناخت به حق عمل می کنند؛ اما سه گروه دیگر وضعیت مناسبی نخواهند داشت؛ زیرا گروه دوم اهل جحد و انکار در مقام عمل هستند و بر خلاف یقین خود عمل می کنند؛(نمل، آیه ۱۴) ؛ و گروه سوم هر چند به حق عمل می کنند ولی عمل ایشان فاقد عنصر حسن فاعلی و از روی ایمان و شناخت است؛ هر چند که از حسن فعلی برخوردار است؛ اما گروه چهارم که در جهل مرکب هستند و از انسانیت بهره ای نبرده اند.

البته وضعیت گروه سوم از دو گروه دیگر بهتر است؛ با این همه آن چه نقش اساسی در سعادت انسان دارد ایمان و عمل صالح است (فاطر، آیه ۱۰) و شکی نیست که ایمان ریشه در شناخت و معرفت در حوزه ذهنی و فکری و پیوند عملی آن با قلب دارد، به گونه ای به عنوان عامل و انگیزه عمل خارجی و حرکت به سوی آن نقش مهمی را ایفا می کند.

بسیاری از مردم با آن که حق را می شناسند؛ زیرا خداوند انسان را به گونه ای آفریده که فطرت او به سمت خیر و خوبی و حق گرایش دارد، و عقلش او را در شناخت حق و باطل به او کمک می کند؛ افزون بر این که وحی نیز به مدد عقل و فطرت آمده و او را به حقیقت آشنا و به عمل بدان ترغیب و تشویق می کند. با این همه اکثریت مردم بر خلاف حق عمل می کنند و زمینه هلاکت ابدی خود را فراهم می آورند.

در چرایی این مخالفت با حق و گرایش و عمل بدان، آیات قرآنی و روایات اسلامی تحلیل هایی را ارایه کرده که مهم ترین آن ها به عنوان اصول کفر در آیات و روایات معرفی شده است. بنابراین شناخت این اصول و ریشه ها می تواند به ما کمک کند تا مراقب باشیم در دام این ها گرفتار نشویم و سعادت دنیوی و اخروی خود را بر باد ندهیم.

اصول و ریشه های کفر

بر اساس آموزه های قرآنی اصول کفر و ریشه های آن امور چندی هستند که از جمله مهم ترین آن ها می توان به کبر، حرص و حسد اشاره کرد. از امام صادق(ع) روایت است که ایشان فرمود: اصولُ الکُفرِ ثَلاثَهٌ الحِرصُ وَ الاِستِکبارُ وَ الحَسَدُ؛ ریشه های کفر سه چیز است:حرص و بزرگ منشی نمودن و حسد ورزیدن.(جهاد النفس، حدیث ۵۵۰)

امام حسن مجتبی(ع) نیز در حدیثی می فرمایند: هَلاکُ النّاسِ فى ثَلاث: أَلْکِبْرُ، أَلْحِرْصُ، أَلْحَسَدُ؛ أَلْکِبْرُ بِهِ هَلاکُ الدّینِ وَ بِهِ لُعِنَ إِبْلیسُ؛ أَلْحِرْصُ عَدُوُّ النَّفْسِ وَ بِهِ أُخْرِجَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّهِ؛ أَلْحَسَدُ رائِدُ السُّوءِ وَ بِهِ قَتَلَ قابیلُ هابیلَ؛ هلاکت و نابودى مردم در سه چیز است:کبر، حرص، حسد. تکبّر که به سبب آن دین از بین مىرود و به واسطه آن، ابلیس، مورد لعنت قرار گرفت. حرص که دشمن جان آدمى است وبه واسطه آن آدم از بهشت خارج شد. حسد که سررشته بدى است و به واسطه آن قابیل، هابیل را کشت.

کبر و تکبر و استکبار

پس یکی از اساسی ترین و اصولی ترین عواملی که حتی انسان های عالم و دانا را به کفر می کشاند و با آن که یقین به حقانیت امری دارند بر خلاف آن عمل می کنند، کبر است. کبر به معنای بزرگی است که تنها شایسته خداوند است. از این روست که داشتن این صفت برای غیر خداوند، فضلیت نیست، بلکه یک رذیلت اخلاقی است.

خداوند به صفت کبیر ستوده می شود و این اسم و صفت الهى، صفت مشبّهه به معناى برتر و بزرگ تر از جهت مشابهت با آفریده ها، و یا کبریایى و عظمت و بزرگ قدر شدن است.( الاسماء و الصفات، بیهقى، ج ۱، ص ۷۳؛ شرح اسماء اللّه الحسنى، رازى، ص ۲۶۸) این اسم و صفت الهى پنج بار در قرآن به صورت وصف «عَلىّ» و یک بار با صفت «متعال» آمده است.(نساء، آیه ۳۴؛ رعد، آیه ۹؛ حج، آیه ۶۲؛ لقمان، آیه ۳۰؛ سباء، آیه ۲۳؛ غافر، آیه ۱۲)

امام حسن مجتبى (ع) در عدم جواز کبر در انسان و اختصاص آن به خداوند می فرماید: لَمّا قیلَ لَهُ إِنَّ فیکَ کِبرا ـ : کَلاّ، اَلکِبرُ لِلّهِ وَحدَهُ وَلکِن فىَّ عِزَّهٌ، قالَ اللّه تَعالى: (وَلِلّهِ العِزَّهُ وَلِرَسولِهِ وَلِلمُؤمِنینَ)؛ در پاسخ کسى که به ایشان گفت: در وجود شما تکبّر است، فرمودند: هرگز، تکبّر تنها از آن خداست. اما در وجود من، عزّت است. خداى متعال فرموده است: «و عزّت از آن خدا و پیامبر او و مؤمنان است». (بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۲۵)

صفت کبر در انسان در شکل تکبر و استکبار خودنمایی می کند. تکبر حالتى در انسان است که بر اثر خودپسندى، خویش را برتر از دیگران ببیند در حالی که استحقاق آن را ندارد.( مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی ، ص‌۶۹۷‌، «کبر») و استکبار این است که همان حالت درونی را به شکل رفتاری از خود بروز دهد.

ریشه تکبر و استکبار همان روحیه خود پسندی است؛ این که شخص گمان کند که دارای چیزی است که دیگران ندارند، در حالی آن چیز در وجودش نیست، ولی گمان باطل و موهومات نمی گذارد تا این حقیقت بر او آشکار شود. از این روست که خود را بهتر و برتر از دیگران شمرده و می خواهد این برتری و بهتری را به اشکال گوناگون نشان دهد.(همان)

خداوند در بیان علت تکبر باطنی ابلیس و سپس استکبار ظاهری او می فرماید که ابلیس خود را برتر از همه، حتی حضرت آدم(ع) می دانست که دارای علم تمامی اسماء بود.(بقره، آیه ۳۱) از این روست که خلافت الهی را شایسته خود می دانست، نه حضرت آدم(بقره، آیه ۳۰)؛ و بر همین از سجده اطاعت و پذیرش خلافت آدم سرباز زد و استکبار ورزید.(اعراف، آیه ۱۲؛ ص ، آیات ۷۴ و ۷۶؛ بقره، آیه ۳۴)

پیس کفر ابلیس و رانده شدن از بهشت و هبوطش به کبر و تکبر و استکبار او باز می گردد. این کبر و تکبر در ابلیس بود و تنها هنگام معرفی حضرت آدم(ع) به عنوان خلافت در یک آزمون سخت الهی این تکبر که خود کفر است آشکار شد.(بقره، آیه ۳۴) ریشه آن نیز خودبزرگ بینی، خودبرتربینی و خودپسندی است که در شخص است و گمان می کند که دارای فضایل استثنایی است و باید بر دیگر سرآمد باشد و سروری کند و دیگران مطیع و تابع او باشند؛ در حالی که چنین برتری ندارد و استحقاق چنین بزرگی برای او نیست؛ چه این که تنها کبر و بزرگی سزاوار خداوند غنی بالذات است و دیگر هر چه دارند فقیر درگاه اویند و از او دارند.(فاطر، آیه ۱۵)

متکبر اگر حقیقت فقری خود را می شناخت و بدان توجه می یافت و غفلت نمی ورزید، هرگز تکبر نمی ورزید. از این روست که امام على (ع) می فرماید: عَجِبتُ لِلمُتَکَبِّرِ الَّذى کانَ بِالمسِ نُطفَهً وَیَکونُ غَدا جیفَهً؛ در شگفتم از شخص متکبّر، که دیروز نطفه اى بوده و فردا لاشه اى است.(نهج البلاغه، صبحی صالح،ص۴۹۱، حکمت ۱۲۶)

علت تکبر می تواند حتی کارهای خوب و صالح باشد؛ یعنی کسی کارهای خوب انجام دهد و گمان برد که بهتر از دیگری است. برخی از متدینین گمان می کنند چون اهل خیرات و مبرات و مسجد و نماز و روزه و مانند آن هستند، از دیگران برتر هستند و همین ممکن است برخورد آنان را نسبت به دیگران به ویژه کسانی که اهل این امور نیستند، تغییر دهد. همین اولین گام های سقوط آدمی در دام تکبر و استکبار است. پس باید هماره مراقب و مواظب باشیم که کبر و تکبر ما را نگیرد و مستکبر نشویم. امام صادق (ع) می فرماید: مَن ذَهَبَ یَرى أَنَّ لَهُ عَلَى الآخَرِ فَضلاً فَهُوَ مِنَ المُستَکبِرینَ، (قالَ حَفصُ بنُ غیاثٍ): فَقُلتُ لَهُ إِنَّما یَرى أَنَّ لَهُ عَلَیهِ فَضلاً بِالعافیَهِ إذا رَآهُ مُرتَکِبا لِلمَعاصى، فَقالَ: هَیهاتَ هَیهاتَ! فَلَعَلَّهُ أَن یَکونَ قَد غُفِرَ لَهُ ما أتى وَ أَنتَ مَوقوفٌ مُحاسَبٌ أَما تَلَوتَ قِصَّهَ سَحَرَهِ موسى علیه السلام ؛ هر کس خودش را بهتر از دیگران بداند، او از متکبران است. حفص بن غیاث مى گوید: عرض کردم: اگر گنهکارى را ببیند و به سبب بى گناهى و پاکدامنى خود، خویشتن را از او بهتر بداند چه؟ فرمودند: هرگز هرگز! چه بسا که او آمرزیده شود ؛ اما تو را براى حسابرسى نگه دارند، مگر داستان جادوگران و موسى علیه السلام را نخوانده اى؟(الکافى، چاپ الاسلامیه، ج۸، ص۱۲۸)

انسان متکبر برخورد تحقیر آمیز با مردم دارد و حق را این گونه زیر پا می گذارد؛ امام صادق(ع) می فرماید: اَلکِبرُ أَن تَغمِصَ النّاسَ وَتُسَفِّهَ الحَقَّ؛ تکبر، این است که مردم را تحقیر کنى و حق را خوار شمارى.( الکافى، چاپ الاسلامیه، ج۲، ص۳۱۰)

هم چنین کبر آدمی را گرفتار گناه می کند و اندک اندک او را در باتلاق خود فرو می کشد. امام على (ع) می فرماید: اَلحِرصُ وَالکِبرُ وَالحَسَدُ دَواعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِى الذُّنوبِ؛ حرص و تکبّر و حسادت، انگیزه هاى فرورفتن در گناهانند.( نهج البلاغه، صبحی صالح ،ص۵۴۱ ،حکمت ۳۷۱)

برای رهایی از تکبر باید تواضع و فروتنی کرد و از هر وسیله ای بهره گرفت که کبر و تکبر را از آدمی دور می سازد. این اعمال فروتنانه می توان از کار در خانه یا کمک به همسر گرفته تا کارهای دیگر که خود به بدن و تن انجام می دهد و غرور و تکبر را از آدمی دور می سازد. از این روست که رسول اکرم (ص) برای درمان تکبر و استکبار می فرماید: إِنَّهُ لَیُعجِبُنى أَن یَحمِلَ الرَّجُلُ الشَّى ءَ فى یَدِهِ یَکونُ مَهنَئا لأِهلِهِ یَدفَعُ بِهِ الکِبرَ عَن نَفسِهِ؛ براستى که خوش دارم مرد با خوشحالى و افتخار چیزى را با دست خودش براى خانواده اش ببرد و بدین وسیله تکبر را از خود دور کند.(مجموعه ورام، ج۱، ص۲۰۱)

راه دیگر دست یابی به تواضع مواظبت بر اعمال عبادی است. امیرمومنان امام على (ع) می فرماید: وَعَن ذلِکَ ما حَرَسَ اللّه عِبادَهُ المُؤمِنینَ بِالصَّلَواتِ وَالزَّکَواتِ وَمُجاهَدَهِ الصِّیامِ فِى الیّامِ المَفروضاتِ تَسکینا لأَطرافِهِم وَتَخشیعا لأَبصارِهِم وَتَذلیلاً لِنُفوسِهِم وَتَخفیضا لِقُلُوبِهِم وَإِذهابا لِلخُیَلاءِ عَنهُم… اُنظُروا إِلى ما فى هذِهِ الفعالِ مِن قَمعِ نَواجِمِ الفَخرِ وَقَدعِ طَوالِعِ الکِبرِ؛ از این جاست که خداوند بندگان مؤمن خود را به وسیله نمازها و زکاتها و جدّیت در روزه دارى در روزهاى واجب، نگهبانى مى کند، زیرا که این امور باعث آرام شدن اعضاء و جوارح و خشوع دیدگان و فروتنى جانها و خضوع دلها و بیرون راندن کبر و نخوت از وجود آنان مى شود… بنگرید، که این اعمال چگونه نمودهاى فخر فروشى را در هم مى شکند و آثار و نشانه هاى تکبر را مى زداید! (نهج البلاغه ، صبحی صالح، ص۲۹۴)

حضرت زهرا سلام الله علیها در تاثیر نماز در زدودن کبر و تکبر از انسان می فرماید: فَجَعلَ اللهُ الایمانَ تَطهیراً لَکم مِنَ الشِّرکِ ، وَ الصَّلاهَ تَنزیهاً لَکم عَن الکِبرِ؛ خدای تعالی ایمان را برای پاکیزگی از شرک قرار داد ، و نماز را برای دوری از تکبر و خودخواهی.(الاحتجاج علی اهل اللجاج (طبرسی)، ج۱، ص۹۹)

علت تاثیرگذاری مثبت نماز را می بایست در همان سجده های نماز یافت که ابلیس از آن سر باز زد؛ از این روست که ابلیس از هیچ عملی چون سجده عصبانی نمی شود؛ زیرا شخص با این کار بینی شیطان را به خاک می مالد.

اگر کسی بزرگی واقعی و حقیقی می خواهد به جای تکبر باید تواضع داشته باشد تا مستحق عنایت الهی و رفعت او شود، چنان که خداوند در آیه ۱۰ سوره فاطر می فرماید. امام صادق (ع) نیز می فرماید : إِنَّ فِى السَّماءِ مَلَکَینِ مُوَکَّلَینِ بِالعِبادِ، فَمَن تَواضَعَ لِلّهِ رَفَعاهُ وَمَن تَکَبَّرَ وَضَعاهُ؛ در آسمان دو فرشته بر بندگان گماشته شده اند پس هر کس براى خدا تواضع کند، او را بالا برند و هر کس تکبر ورزد او را پَست گردانند.(کافى، ج۲، ص۱۲۲)

امام کاظم (ع) نیز در تاثیر تواضع در رفعت و تکبر در ذلت می فرماید: إِنَّ الزَّرعَ یَنبُتُ فِى السَّهلِ وَلایَنبُتُ فِى الصَّفا فَکَذلِکَ الحِکمَهُ تَعمُرُ فى قَلبِ المُتَواضِعِ وَلا تَعمُرُ فى قَلبِ المُتَکَبِّرِ الجَبّارِ، لأِنَّ اللّه جَعَلَ التَّواضُعَ آلَهَ العَقلِ وَجَعَلَ التَّکَبُّرَ مِن آلَهِ الجَهلِ؛ زراعت در زمین هموار مى روید، نه بر سنگ سخت و چنین است که حکمت، در دل هاى متواضع جاى مى گیرد نه در دل هاى متکبر. خداوند متعال، تواضع را وسیله عقل و تکبر را وسیله جهل قرار داده است.(تحف العقول، ص ۳۹۶)

نتیجه تکبر و استکبار چیزی جز دوزخ خشم و غضب الهی نیست. رسول اکرم (ص) می فرماید: أَلا اُخبِرُکُم بِأَهلِ النّارِ؟ کُلُّ عُتُلٍّ جَوّاظٍ مُستَکبِرٍ؛ آیا شما را از اهل دوزخ آگاه نکنم؟ هر درشتخوىِ خشنِ متکبّر.( کتاب العین،ج۶،ص۱۷۰)

امام صادق (ع) نیز می فرماید: لا یَدخُلُ الجَنَّهَ مَن فِی قَلبهِ مِثقالَ ذَرَّهٍ مِن کِبر؛ کسی که در قلبش به اندازه ذره ای کبر و خود بزرگ بینی باشد به بهشت وارد نمی شود. (الکافی، ج۲ ص۳۱۰)

حرص و آزمندی

حرص و آز از دیگر اصول و ریشه های کفر است که در آیات و روایات بدان اشاره شده است. حرص به معناى خواستن بیش از اندازه(مفردات الفاظ قرآن کریم، ص‌۲۲۷، «حرص») و طمع و آز است.( لغت‌نامه، دهخدا، ج‌۶‌، ص‌۷۷۶۸، «حرص»)

چنان که از روایت امام حسن مجتبی ظاهر است، همان طوری که کبر ابلیس را از بهشت و پیشگاه خداوند بیرون راند و موجب کفر او شد، حرص و طمع آدم(ع) نیز موجب شد تا از درخت ممنوع بخورد و کفر ورزد و از بهشت بیرون رانده شود و اگر توبه به کلمات تامات نبود، شاید راه برگشت براو بسته می شد.(بقره، آیه ۳۷)

ابلیس حضرت آدم(ع) را به طمع انداخت و او را وادار کرد تا بر خلاف حکم الهی از درخت ممنوع بخورد. در قرآن آمده است: فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ قَالَ یَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلَى شَجَرَهِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لَّا یَبْلَى؛ پس شیطان او را وسوسه کرد، گفت: «اى آدم، آیا تو را به درخت جاودانگى و ملکى که زایل نمى‏شود، راه نمایم؟»(طه، آیه ۱۲۰)

در آیات قرآنی است که ترک حرص و بخل می تواند آدمی را نجات دهد و به رستگاری برساند.(حشر، ایه ۹؛ تغابن، آیه ۱۶) پیامبر (ص) نیز می فرماید: إِیّاکُم وَالشُّحَّ فَإِنَّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم بِالشُّحِّ اَمَرَهُم بِالبُخلِ فَبَخِلوا وَأَمَرَ هُم بِالقَطیعَهِ فَقَطَعوا وَأَمَرَهُم بِالفُجورِ فَفَجَروا؛ از حرص بپرهیزید که پیشینیان شما در نتیجه حرص هلاک شدند، حرص آنها را به بخل وادار کرد و بخیل شدند. به قطع رحم وادار کرد و قطع رابطه کردند با خویشاوندان. به بدى وادارشان کرد و بدکار شدند.(غررالحکم، ج۲، ص ۴۶۰، ح۳۲۹۵)

امام على (ع) نیز می فرماید: إِنَّ الدُّنیا مَشغَلَهٌ عَن غَیرِها وَلَم یُصِب صاحِبُها مِنها شَیئا إِلاّ فَتَحَت لَهُ حِرصا عَلَیها وَلَهَجا بِها وَلَن یَستَغنىَ صاحِبُها بِما نالَ فیها عَمّا لَم یَبلُغهُ مِنها؛ براستى که دنیا آدمى را به کلّى سرگرم خود مى سازد و دنیاپرست به چیزى از آن نرسد، مگر آن که باب حرص و شیفتگى به آن بر رویش گشوده شود و به آنچه از این دنیا دست یافته اکتفا نمى کند تا در پى چیزى که بدست نیاورده نرود. (بحارالأنوار، ج۷۸، ص۴۵۳، ح۲۱)

حرص انسان را به گناه و گناه انسان را به کفر می کشاند. همان طوری که آدم(ع) گرفتار حرص و گناه شد و کفر ورزید و سپس توبه کرد، ولی شاید توبه نصیب دیگری نشود و باید خود را حفظ کرد. امام حسین (ع) می فرماید: لَیسَتِ العِفَّهُ بِما نِعَهٍ رِزقا وَلاَ الحِرصُ بِجالِبٍ فَضلاً وَإِنَّ الرِّزقَ مَقسومٌ وَالجَلَ مَحتومٌ وَاستِعمالَ الحِرصِ طالِبُ المَآثِمِ؛ نه خوددارى از حرام و ناپسند، مانع روزى مى شود و نه حرص روزىِ بیشتر مى آورد، که روزى تقسیم شده و اجل حتمى است و حرص به سوى گناه مى کشد. (غررالحکم، ج۵، ص ۲۹۴، ح۸۴۳۹)

حریص و آزمند هرگز رنگ ارامش و آسایش را نمی بیند. امام صادق (ع) می فرماید: حُرِمَ الحَریصُ خَصلَتَینِ وَلَزِمَتهُ خَصلَتانِ: حُرِمَ القَناعَهَ فَافتَقَدَ الرّاحَهَ وَحُرِمَ الرِّضا فَافتَقَدَ الیَقینَ؛ حریص از دو خصلت محروم شده و در نتیجه دو خصلت را با خود دارد: از قناعت محروم است و در نتیجه آسایش را از دست داده است، از راضى بودن محروم است و در نتیجه یقین را از دست داده است. (غررالحکم، ج۳، ص ۳۳۰، ح۴۶۳۴)

امام باقر (ع) نیز می فرماید: مَثَلُ الحَریصِ عَلَى الدُّنیا مِثلُ دودَهِ القَزِّ: کُلَّمَا ازدادَت مِنَ القَزِّ عَلى نَفسِها لَفّا کانَ أَبعَدَ لَها مِنَ الخُروجِ، حَتّى تَموتَ غَمّا؛ مَثَلِ حریص به دنیا، مثل کرم ابریشم است که هر چه بیشتر دور خود ببافد خارج شدن از پیله بر او سخت تر مى شود تا آن که از غصه مى میرد.(نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲)

اصولا آزمندی به جای این که انسان را به فضایل برساند از فضایل دور کرده و به رذایل سوق می دهد. از این روست که امام على (ع) می فرماید: اَلحِرصُ موقِعٌ فى کَثیرِ العُیوبِ؛ حرص انسان را به عیب هاى زیادى مبتلا مى کند.(کافى، ج۸، ص۲۴۴، ۳۸۸)

حرص هم چنین انسان را خوار و ذلیل می کند. امام على (ع) می فرماید: أَعظَمُ النّاسِ ذُلاًّ الطّامِعُ الحَریصُ المُریبُ؛ ذلیل ترین مردم، کسى است که طمعکار، حریص و وسوسه گر باشد.(غررالحکم، ج۲، ص۲۵۹، ح۲۵۴۹)

حرص نشان دهنده بدگمانی نسبت به خداست. کسی که به قسمت روزی باور ندارد حرص می زند ؛ در حالی که اگر روزی اش باشد به او می رسد. امام على (ع) می فرماید: إِنَّ البُخلَ وَالجُبنَ وَالحِرصَ غَرائِزُ شَتّى یَجمَعُها سوءُ الظَّنِّ بِاللّه؛ به درستى که بخل و ترس و حرص، غریزه ها و تمایلات متعدد و پراکنده اى هستند که سوءظن به خداوند آنها را جمع مى کند.(کافى، ج۸، ص ۲۴۳، ح۳۳۷)

برای درمان حرص و ازمندی باید انسان به قناعت رو آورد. امام على (ع) در این تاثیر این درمان آزمندی می فرماید: اِنتَقِم مِنَ الحِرصِ بِالقَناعَهِ کَما تَنتَقِمُ مِنَ العَدُوِّ بِالقِصاصِ؛ از حرص، با قناعت انتقام بگیر، چنان که با قصاص از دشمن انتقام مى گیرى.(کافى، ج۲، ص۱۳۸، ح۳)

حریص اهل تزیین باطل است و باید از او پرهیز کرد و مشورت او را نخواست. پیامبر صلى الله علیه و آله می فرماید: یا عَلىُّ لاتُشاوِر جَبانا فَإِنَّهُ یُضَیِّقُ عَلَیکَ المَخرَجَ وَلاتُشاوِرِ البَخیلَ فَإِنَّهُ یَقصُرُبِکَ عَن غایَتِکَ وَلاتُشاوِر حَریصا فَإِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ شَرَّها؛ اى على با ترسو مشورت مکن، زیرا او راه بیرون آمدن از مشکل را بر تو تنگ مى کند و با بخیل مشورت مکن، زیرا او تو را از هدفت باز مى دارد و با حریص مشورت مکن، زیرا او حریص بودن را در نظرت زیبا جلوه مى دهد. (علل الشرایع، ج۲، ص۵۵۹، ح۱)

حسد و حسادت

سومین ریشه کفر و اصول آن حسادت است. همین عامل موجب بسیاری از گناهان، قتل ها، کینه ها، دشمنی ها، بلایا و مصیبت های بشری است.

حسد به معناى آرزو کردن زوال نعمت از کسى است که استحقاق آن را دارد(مفردات الفاظ قرآن کریم، ص‌۲۳۴، «حسد») و نیز به معناى آرزوى ادامه یافتن فقدان نعمت، نقص، فقر و مانند آن، براى دیگران است.(روح‌المعانى، ج‌۱۶، جزء‌۳۰، ص‌۵۰۷)

حسادت موجب قتل هابیل (مائده، آیات ۲۷ تا ۳۰) و توطئه علیه یوسف(ع) شد. از آن جایی که حسادت یک امر باطنی است به سادگی شناخته و معلوم نمی شود. بنابراین نمی توان دریافت که شخصی حسادت می کند یا نه؟ اما می توان راه هایی را یافت تا به حسود را شناخت. امام صادق(ع) می فرماید: قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ: وَلِلحاسِدِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: یَغتابُ إِذا غابَ وَیَتَمَلَّقُ إِذا شَهِدَ وَیَشمَتُ بِالمُصیبَهِ؛ لقمان به فرزندش گفت: حسود را سه نشانه است: پشت سر غیبت مى کند، روبه رو تملّق مى گوید و از گرفتارى دیگران شاد مى شود.(خصال، ص ۱۲۱)

حسود در حسادت خویش محکم و استوار است و تا به مقصد و مقصود خویش نرسد آرام نمی گیرد. از این روست که هم آرامش خود را از دست می دهد و هم تا ضربه ای نزند آرام نمی گیرد. امام على (ع) می فرماید: اَلحَسَدُ عَیبٌ فاضِحٌ وَشُحٌّ فادِحٌ لایَشفى صاحِبَهُ إِلاّ بُلوغُ آمالِهِ فیمَن یَحسِدُهُ؛ حسادت عیبى رسوا و بخلى سهمگین است و حسود تا به آرزوى خود درباره محسودش نرسد آرام نمى گیرد.(غررالحکم، ج۲، ص۱۶۴، ح۲۲۰۵)

آن حضرت هم چنین می فرماید: اَلحَسودُ سَریعُ الوَثبَهِ، بَطى ءُ العَطفَهِ؛ حسود زود خشمگین مى شود و دیر کینه از دلش مى رود.(بحارالأنوار، ج۷۳، ص۲۵۶، ح۲۹)

آن حضرت در باره تاثیر منفی بر جسم و روح خود حسود می فرماید: اَلحَسَدُ لایَجلِبُ إِلاّ مَضَرَّهً وَغَیظا یوهِنُ قَلبَکَ وَیَمرِضُ جِسمَکَ؛ حسادت نتیجه اى جز زیان و ناراحتى که دلت را سست و تنت را بیمار مى گرداند به بار نمى آورد.(بحارالأنوار، ج۷۳، ص۲۵۶، ح۲۹)

از این روست که ابلیس به حسادت به عنوان یکی از لشکریان مهم و اساسی خود می نگرد و دوست دارد تا مردم گرفتار حسادت شده و این گونه دین و ایمان خویش را بر باد دهند. امام صادق (ع) می فرماید: یَقولُ إِبلیسُ لِجُنودِهِ: أَلقوا بَینَهُمُ الحَسَدَ وَالبَغىَ، فَإِنَّهُما یَعدِ لانِ عِندَ اللّه الشِّرکَ؛ شیطان به سپاهیانش مى گوید: میان مردم حسد و تجاوزگرى بیاندازید چون این دو، نزد خدا برابر با شرک است. (کافى، ج۲، ص۳۲۷، ح۲)

پیامبر (ص) نسبت به این بیماری خطرناک هشدار می دهد و می فرماید: إِیّاکُم وَالحَسَدُ، فَإِنَّهُ یَکُلُ الحَسَناتِ کَما تَکُلُ النّارُ الحَطَبَ؛ از حسادت بپرهیزید، زیرا حسد نیکى ها را مى خورد چنان که آتش هیزم را مى خورد.(جامع الأخبار، ص ۴۵۱)

به هر حال بر اساس آیات و روایات حسادت ریشه کفر است ؛ چنان که امام صادق (ع) می فرماید: اِیّـاکُـم اَن یَحسُـدَ بَعضُکـُم بَعضـاً فَـاِنَّ الکُفـرَ اَصلُه الحَسَـد؛ از حسـد ورزى به یکـدیگـر بپـرهیزیـد، زیـرا ریشه کفـر، حسـد است.(تحف العقول ، ص ۳۱۵)

آن حضرت (ع) حسادت را آفت دین می شمار می فرماید: آفَهُ الدِّینِ الحَسَدُ وَ العُجبُ وَ الفَخرُ؛ آفت دینداری حسد و خودبینی و فخر فروشی است. (جهاد النفس، ح ۵۴۵)

داستان پند و اندرز ابلیس به نوح (ع)

روزی ابلیس نزد نوح آمد و به او گفت؛ تو کمک بزرگی به من کردی، نوح از سخنان ابلیس اندوهگین شد. خداوند به نوح وحی کرد تا با ابلیس سخن بگوید. ابلیس گفت؛ وقتی انسانها به بخل، حرص، حسادت، عجله و دروغ روی بیاورند، ما بر آنها هجوم می بریم و عقل و ایمانشان را زایل می کنیم، اما تو با دُعایت بر آنها و با نفرینت به آنها، کمک بزرگی بر من کردی، که همه آنها را روانه دوزخ ساختی در غیر این صورت باید مدت زیادی با آنها به سر می بردم تا اغفالشان کنم. و من هنگامی که آدمیان خشمگین هستند بر آنها چیره می شوم.( بحارالانوار، ج ۱۱، ص ۳۴۱)

و در روایت دیگر آمده: شیطان به نوح(ع) گفت: از سه خصلت بپرهیز: تکبر، حرص و حسد؛ زیرا تکبر موجب بدبختی من گردید و رانده درگاه حق شدم؛ و حرص، موجب بیرون راندن آدم(ع) از بهشت شد؛ و حسد موجب شد که قابیل، پسر آدم(ع) برادرش هابیل را کشت.

نوح(ع) به ابلیس گفت: به من خبر بده در چه وقت قدرت تو بر گمراه کردن انسان و تسلط تو بر او بیشتر از وقت های دیگر است؟

شیطان در پاسخ گفت: هنگام خشم و غضب انسانها.(تفسیرسورآبادی، ص ۱۳۰؛ بحار، ج۱۱، ص ۲۹۳؛ داستانهای خواندنی از پیامبران اولوالعزم، ص۴۸)

در روایت دیگر آمده است: هنگامی که نوح قوم خود را نفرین کرد و هلاکت آنها را از خدا خواست (وطوفان همه را در هم کوبید) ابلیس نزد او آمد و گفت: تو حقی بر گردن من داری که من می‌خواهم آن را تلافی کنم!!!

نوح (در تعجب فرو رفت) گفت: بسیار بر من گران است که حقی بر تو داشته باشم، چه حقی؟!!

گفت: همان نفرینی که درباره قومت کردی و آن ها را غرق نمودی، و کسی باقی نماند که من او را گمراه سازم، من تا مدتی راحتم، تا زمانی که نسل دیگری بپاخیزند و من به گمراه ساختن آن ها مشغول شوم.

نوح (با این که حداکثر کوشش را برای هدایت قوم خود کرده بود، در عین حال ناراحت شد و) به ابلیس گفت: حالا چه جبرانی می خواهی بکنی؟

گفت: در سه موقع به یاد من باش! که من نزدیکترین فاصله را به بندگان در این سه موقع دارم:

هنگامی که خشم تو را فرا می گیرد به یاد من باش!

هنگامی که میان دو نفر قضاوت می کنی به یاد من باش!

و هنگامی که با زن بیگانه ای تنها هستی و هیچ کس در آنجا نیست باز به یاد من باش! (تفسیر نمونه ، ج ۶، ص۱۴۲)

و اوحی الله الی نوح ان اسمع ما یقول لک الشیطان! و اقبل کلامه!

در روایات دیگری آمده است : حضرت نوح(ع) هنگامی که حیوانات را سوار کشتی می کرد، همه سوار شدند ولی در میان آنها الاغ سوار نشد. نوح(ع) ترسید آن حیوان غرق گردد و نسل الاغ از میان برچیده شود، چند بار او را برای سوار شدن تحریک کرد، ولی او سوار نشد. نوح(ع) خشمگین شد و در حال خشم خطاب به الاغ گفت: ای شیطان سوار شو.

شیطان این سخن را از نوح شنید، دُم الاغ را گرفت و همراه الاغ وارد کشتی شد. در اینجا بود که نوح(ع) تصور کرد به شیطان اجازه نداده و او در کشتی نیست. هنگامی که کشتی بر فراز آب قرار گرفت و حرکت کرد، نوح(ع) ناگاه دید شیطان در صدر کشتی نشسته است؛ با خشم به او گفت: چه کسی به تو اجازه ورود به کشتی را داد؟!

شیطان گفت: تو اجازه دادی، آنجا که گفتی؛ ای شیطان سوار شو! و بعد گفت: «ای نوح! تو به گردن من حق و نعمتی داری، می خواهم آن را جبران کنم!

نوح(ع) فرمود: آن حق و نعمت چیست؟

– تو بر قوم خود نفرین کردی، همه آنها در یک ساعت غرق و هلاک شدند، اگر آنها اکنون زنده بودند مایه زحمت برای من می شدند، زیرا حیران بودم که چگونه آنها را گمراه کنم، ولی اکنون راحت شدم.

– هنگامی که نوح(ع) این شماتت و نیش تلخ شیطان را شنید، بسیار ناراحت شد و گریه کرد و گریه اش در این مورد ادامه یافت…

در این موقع خداوند به نوح وحی کرد: سخن شیطان را گوش کن و بپذیر.

نوح گفت: ای شیطان! اینک بگو سخنت چیست؟

شیطان: ای نوح! تو را از سه خصلت نهی می کنم:

۱- هیچ گاه متکبر و خودخواه نباش؛ زیرا نخستین چیزی که موجب گناه و نافرمانی خدا شد، تکبّر بود. آنجا که خداوند به من فرمان داد تا پدرت آدم(ع) را سجده کنم، ولی تکبر باعث شد او را سجده نکردم، اگر او را سجده می کردم خداوند مرا از جهان ملکوتیان و فرشتگان بیرون نمی کرد.

۲- از حرص بپرهیز؛ زیرا خداوند همه نعمت های بهشت را برای پدرت (آدم) مباح کرد و تنها از خوردن یک درخت، او را نهی نمود، ولی حرص آدم باعث شد تا از آن درخت بخورد و در نتیجه به فرمان خدا از بهشت اخراج شود.

۳- با زن نامحرم خلوت نکن، که در چنین حالی من بسیار به تو نزدیک هستم تا تو را وسوسه کرده و به عمل منافی عفت وادارت کنم.

خداوند به نوح(ع) وحی کرد: این سه سخن شیطان را بپذیر.[ یکصد موضوع، ۵۰۰ داستان، ص ۳۱۰.]