ویژگی های ازدواج خوب در اسلام

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

ازدواج امری طبیعی است، اما نکاح و زناشویی در قالب اسلامی یک سنت الهی است؛ زیرا هر موجودی نیازمند جفت و زوج است و به ازدواج نیاز دارد، اما نکاح و زناشویی یک خصوصیت ویژه و روشی خاص در زندگی است که فراتر از زوجیت، سبک خاصی را مطرح و سامان می دهد. از این روست که به عنوان یک سنت اسلامی مطرح شده است. نویسنده در این مطلب بر آن است تا ویژگی های نکاح و زناشویی و ازدواج اسلامی بر اساس آموزه های وحیانی اسلام تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذارنیم.

نکاح سنتی اسلامی

خداوند موجودات را زوج آفریده است. در آیه ۴۹ سوره ذاریات آمده است: وَمِن کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ؛ و از هر چیزى دو گونه یعنى نر و ماده‏ و جفت آفریدیم، امید که شما عبرت گیرید. بنابراین، همه موجودات به شکلی ازدواج دارند و ازدواج اختصاصی به انسان ندارد؛ اما آن چیزی که انسان را از دیگر موجودات جدا می کند و ازدواج انسانی را معنا و مفهومی خاص می بخشد، سنت هایی است که در ازدواج انسانی و فلسفه و اهداف و سبک زندگی انسان ها وجود دارد. این گونه است که انسان را از حیوانات و دیگر موجودات دارای جفت و نر و ماده جدا می کند.

بر اساس آموزه های اسلامی، وقتی ازدواج انسانی در یک ساختار و سنت ها و سبک های خاص انجام می گیرد و اهدافی فراتر از تناسل و توالد و حتی لذت های جنسی در ازدواج انسانی مد نظر قرار می گیرد، ازدواج انسانی دیگر همانند دیگر ازدواج ها نخواهد بود.

البته اگر این ازدواج در قالب فلسفه و سنت ها و روش ها و سبک های خاص دین اسلام و به ویژه سنت و سیره نبوی (ص) انجام گیرد، تا جایی ارزش و اعتبار می یابد که به عنوان نیم یا دو سوم عامل حفظ ایمان مطرح می شود. چنان که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: اِذا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ اَحْرَزَ نِصْفَ دینِهِ؛ کسى که ازدواج کند، نصف دینش را حفظ کرده است. (مستدرک الوسایل، ج ۱۴، ص ۱۵۴) در جایی دیگر آمده است که آن حضرت (ص) فرمود : مَنْ تزّوجَ احرزَ نِصفَ دینهِ فلیتَّقِ الله فی النصفِ الآخرِ؛ کسی که ازدواج کند نصف ایمان خود را حفظ کرده، پس باید جهت حفظ نصف دیگر آن تقوای الهی را پیشه کند. (نور الثقلین، ج ۳، ص ۵۹۶)

پیامبر خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم هم چنین درباره نقش ازدواج در نوجوانی و جوانی فرموده است : ما مِن شابٍّ تَزَوَّجَ فی حَداثَهِ‏سِنِّهِ إلاّ عَجَّ شَیطانُهُ : یا وَیْلَهُ ، یا وَیْلَهُ ! عَصَمَ مِنّی ثُلُثَی دِینِهِ ، فَلْیَتَّقِ اللّه‏َ العَبدُ فی الثُّلُثِ الباقِی ؛هیچ جوانى نیست که در دوره جوانى خود ازدواج کند ، مگر آن که شیطان او فریاد برآورد که : «واى بر او ، واى براو ! دو سوم دینش را از (گزند) من حفظ کرد» . بنابراین ، انسان باید براى حفظ یک سوم دیگر ، تقواى خدا در پیش گیرد .(بحار الأنوار : ج ۱۰۳ ، ص۲۲۱ ، حدیث ۳۴؛ منتخب میزان الحکمه : ۲۵۲)

پس ازدواج و نکاح در سنت اسلامی، معنا و مفهومی دیگر پیدا می کند و آن را با ایمان و اعتقاد و آخرت آدمی می آمیزد و ارتباط تنگاتنگی با اعتقادات و عقاید انسان دارد. از این روست که ازدواج به عنوان یک سنت پیامبر(ص) مطرح می شود؛ زیرا در آن اهداف والا و بسیار ارزشمندی مورد نظر قرار می گیرد که جز از راه ازدواج شدنی و دست یافتنی نیست. این گونه است که رسول اللّه‏ صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم به افزایش نسل مومنان و مسلمانان توجه می دهد و آن را موجب مباهات خود می شمارد و می فرماید: مِن سُنَّتِی التَّزویجُ ، وَاطلُبُوا الوَلَدَ ؛ فَإِنّی اُکاثِرُ بِکُمُ الاُمَمَ غَداً . وتَوَقَّوا عَلى أولادِکُم لَبَنَ البَغِیِّ مِنَ النِّساءِ ، وَالمَجنونَهِ ؛ فَإِنَّ اللَّبَنَ یُعدی؛ همسر دادن و همسر گرفتن ، از سنّت من است . فرزند بجویید ؛ چرا که من ، فردا به شما بر دیگر امّت‏ها فراوانى مى‏جویم . درباره فرزندانتان ، از شیر زنان بدکاره و دیوانه ، اجتناب کنید ؛ چرا که شیر ، سرایت مى‏کند .(بحار الأنوار ، جلد ۱۰۳ ، صفحه ۳۲۳ )

زناشویی اسلامی دارای اهدافی والا چون افزایش امت اسلام، طهارت خود و تطهیر دیگری در راستای کمال یابی و تقوای انسانی و مانند آن ها مطرح می شود؛ چنان که رسول اکرم صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله در جایی دیگر می فرماید: مَن أحَبَّ اَن یَلقَى اللّه‏َ طاهِرا مُطَهَّرا فَلیَلقَهُ بِزَوجَهٍ؛ هرکس ‏دوست ‏داردخداوند را پاک ‏و پاکیزه ‏دیدارکند، باید ازدواج ‏نماید.(وسایل‏ الشیعه، ج ۲۰، ص ۱۸، ۲۴۹۱۲)

چنین ازدواج سنتی است که موجبات جلب فضل الهی و نعمت های می شود و انسان فقیر را به ثروت حتی مادی می رساند. از این روست که خداوند به اولیای امور از جمله والدین و رهبران اجتماع فرمان می دهد تا شرایط ازدواج اسلامی را فراهم آورند تا هم بحران اجتماعی واخلاقی بر طرف شود و هم بحران اقتصادی از جامعه ریشه کن شود؛ زیرا اگر با ازدواج خداوند فضل و برکات خود را بر یکایک افراد جامعه نازل می کند، آن جامعه از فقر رهایی خواهد یافت و به غنا و ثروت دست می یابد؛ چنان که خداوند می فرماید: وَ اَنْکِحُوا الاَیامى مِنْکُمْ وَ الصّالِحینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ اِمآئِکُمْ اِنْ یَکُونُوا فُقَرآءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنَ فضْلِه وَ اللّهُ واسِعٌ عَلیمٌ؛ پروردگار متعال مى فرماید: مردان بى زن و زنان بى شوهر، بردگان و کنیزان صالح را تزویج کنید. چنانچه آنان فقیر باشند، خداوند به لطف خود غنى و بى نیازشان مى سازد. که خداوند به احوال بندگان خود آگاه و رحمتش وسیع است.(نور، آیه ۳۲)

پیامبراکرم(صلّی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: تزوّجوا النّساء فإنّهنّ یأتین بالمال؛ زن بگیرید که زنان توانگرى مى آورند.(کنز العمال ، ج ۱۶ ، ص ۲۷۵ ، ح ۴۴۴۳۱؛ نهج الفصاحه)

پیامبر خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم هم چنین می فرماید : اِتَّخِذُوا الأهلَ ؛ فإنّه أرْزَقُ‏لَکُم ؛ اهل و عیال اختیار کنید؛ زیرا که این کار روزى شما را بیشتر مى‏کند . (بحار الأنوار ، ج ۱۰۳ ، ص ۲۱۷ ، حدیث ۱ ؛ منتخب میزان الحکمه : ۲۵۲)

از همین آیه ۳۲ سوره نور و نیز روایات به دست می آید که برخلاف تصور باطل توده های مردم و حتی رهبران جامعه که فقر یا ترس از فقر آنان را از عمل به سنت اسلامی ازدواج باز می دارد، ازدواج خود عامل غنای مردم و جامعه می شود و کسی که در هنگام تنگدستى عروسى و ازدواج نمی کند در حقیقت به وعده الهی باور ندارد و به خداوند بدگمان است؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرموده است: مَنْ تَرَکَ التَّزْویجَ مَخافَهَ الْفَقْرِ فَقَدْ اَساءَ الظَّنَّ بِاللّهِ ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ ، اِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ یَقُولُ: «اِنْ یَکُونُوا فُقَـراءَ یُغْنِـهِمُ اللّهُ مِـنْ فَضْـلِهِ ؛ هرکس از ترس فقر ازدواج نکند نسبت به لطف خداوند بدگمان شده است. چرا که خداوند مى فرماید: اگر آنان فقیر باشند خداوند از فضل و کرم خود بى نیازشان مى کند. (من لایحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۵۱)

ازدواج بر پایه فلسفه و سنت اسلامی هم چنین موجب از افزایش مردانگی و مروت در جامعه اسلامی می شود. رسول اکرم صلى‏ الله‏ علیه‏ و ‏آله می فرماید: زَوِّجوا اَیاماکُم فَاِنَّ اللّه‏َ یُحْسِنُ لَهُمْ فى اَخْلاقِهِم وَیوسِعُ لَهُم فى اَرزاقِهِم وَیَزیدُهُم فى مُرُوّاتِهِم؛ بى‏ همسران خود را همسر دهید که خداوند اخلاق ایشان را نیکو مى ‏کند و روزیشان را افزایش داده و بر مروّت آنها مى‏ افزاید.(بحارالأنوار، ج ۱۰۳، ص۲۲۲، حدیث ۳۸)

بر اساس آموزه های اسلامی ، ازدواج اسلامی موجب رحمت الهی و نزول برکات بر همسران و جامعه اسلامی است. در حقیقت این ازدواج و نکاح اسلامی است که درهای رحمت الهی را باز می کند و خداوند به آن جامعه توجه می یابد. هر زناشویی که در چارچوب مقررات و سنت و سیره پیامبر اسلام(ص) انجام می گیرد، درهای آسمان را بر روی خلق می گشاید. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید: یُفْتَحُ اَبْوابُ السَّماءِ بِالرَّحْمَهِ فى اَرْبَعِ مَواضِعَ: عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ، وَ عِنْدَ نَظَرِ الْوَلَدِ فى وَجْهِ الْو الِدَیْنِ، وَ عِنْدَ فَتْحِ بابِ الْکَعْـبَهِ، وَ عِـنْدَ النِّـکاحِ؛  درهاى رحمت آسمانى در چهار وقت گشوده مى شود: ۱ ـ موقع بارش باران؛ ۲ ـ زمانى که فرزند به چهره پدر و مادرش مى نگرد؛ ۳ ـ هنگام گشوده شدن در کعبه؛ ۴ ـ هنگام نکاح و زناشویی. (بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۲۲۱)

پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – هم چنین فرمودند: اِلْتَمسوا الرزقَ بالنکاحِ؛ بخواهید رزق و روزی خود را به وسیله ازدواج.(مکارم الأخلاق، ص ۱۹۶)

هم چنین ازدواج موجب می شود تا عفت در جامعه گسترش یابد. پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – فرمودند: تَزوّجْ فانَّ فی التزویجِ بَرکهً والتعففُ؛ ازدواج کن، زیرا برکت و عفت در ازدواج است.(مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۱۶۲)

از نظر پیامبر(ص) سنت ازدواج اسلامی با اهداف و مقاصدی که در اسلام بیان شده، ازدواج مبتنی بر فطرتی است که اسلام مطابق آن است.(روم، آیه ۳۰) از همین روست که ترک این سنت اسلامی و اهداف و فلسفه آن، به معنای مخالفت با سنت و سیره نبوی و خروج از اسلام خواهد بود. پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – فرمودند: مَنْ اَحَب فِطْرتی فَلیَستَنَّ بِسُنتی و مِن سُنتی النَکاحُ. کسی که دین مرا دوست می دارد باید به سنت من پایبند باشد و از سنتهای من ازدواج است.(مکارم الأخلاق، ص ۱۹۶)

علت این همه سفارش به نکاح اسلامی، آثار مثبت و آفات منفی بى‏همسرى است؛ زیرا آن حضرت(ص) می فرماید: اَکْـثَرُ اَهْلِ النّـارِ الْعُـزّابُ؛ بیشترین اهل جهّنم جوانان بى همسر هستند. (من لایحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۵۱)

در حقیقت ترک سنت اسلامی موجب ورود انسان به دوزخ است و پیامبر(ص) دوست ندارد کسی به دوزخ برود و بر همین اساس است که خود را بسیار به رنج می افکند و تمام تلاش خویش را برای رهایی مردم از دوزخ به کار می گیرد.(شعراء، آیه ۳)

پیامبر خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم هم چنین هشدار می دهد و می فرماید : إذا جاءَکُم مَن تَرضَونَ‏دِینَهُ وأمانَتَهُ یَخطُبُ (إلَیکُم) فَزَوِّجُوهُ ، إن لا تَفعَلُوهُ تَکُن فِتنَهٌ فی الأرضِ وفَسادٌ کبیرٌ ؛ هرگاه کسى به خواستگارى نزد شما آمد و دیندارى و امانتدارى او را پسندیدید ، به او زن دهید ؛ که اگر چنین نکنید ، در روى زمین تبهکارى و فساد بسیار پدید خواهد آمد .( بحار الأنوار :ج ۱۰۳ ، ص ۳۷۲ ، حدیث ۳ ؛ منتخب میزان الحکمه : ۲۵۲)

از همین روست که قرآن و نیز دیگر پیشوایان دین یکی از وظایف توانگران را تلاش در ازدواج جوانان دانسته اند و امام صادق علیه السلام برای تشویق دیگران به کمک در مساله ازدواج فرمودند: مَنْ زَوَّجَ اَعْزَبا کانَ مِمَّنْ یَنْظُرُ اللّهُ ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ اِلَـیْهِ یَـوْمَ الْقِیــامَهِ؛ کسى که مجردى را تزویج کند و امکان ازدواج او را فراهم نماید از کسانى است که در قیامت خداوند به آنان نظر لطف مى کند. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۴۵)

امام صادق علیه السلام در جایی دیگر فرمود: اَرْبَعَهٌ یَنْـظُرُ اللّهُ اِلَیْـهِمْ یَـوْمَ الْقِـیامَهِ: مَنْ اَقـالَ نادِما اَوْ اَغاثَ لَهْفانَ اَوْ اَعْتَقَ نَسَمَهً اَوْ زَوَّجَ عَـزَبـا؛ چهار کس در قیامت مورد نظر پروردگارند: ۱ ـ آنکه چون طـرف معامـله پشیـمان شـود، معـامله را برگرداند. ۲ ـ کسى که غم از دلى برگیرد. ۳ ـ کسى که برده اى را آزاد کند. ۴ ـ کسى که مرد مجرّدى را زن دهد. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۴۶)

امام کاظم علیه السلام نیز کمک کننده در امر ازدواج دیگران را در سایه عرش الهی می داند و می فرماید: ثَلاثَهٌ یَسْتَـظِلُّونَ بِظِلِّ عَـرْشِ اللّهِ یَـوْمَ الْقِـیامَهِ، یَـوْمَ لا ظِلَّ اِلاّ ظِلَّهُ: رَجُـلٌ زَوَّجَ اَخـاهُ الْمُسْـلِمَ اَوْ اَخْـدَمَهُ اَوْکَـتَمَ لَـهُ سِـرّا؛ سه دسته در روزقیامت، روزى که سایه و پناهى جزء سایه خداوند نیست، در سایه و پناه خدا هستند: ۱ ـ مردى که زمینه ازدواج برادر مسلمانش را آماده نماید. ۲ ـ مردى که خدمتگزارى به برادر مسلمانش بدهد. ۳ ـ کسى که سرّ برادر مسلمانش را بپوشاند. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۴۶)

بهترین وساطت و شفاعت در امری از نظر حضرت على علیه السلام وساطت در امر ازدواج است. ایشان فرموده است: اَفْضَلُ الشَّفاعـاتِ اَنْ تَشْفَـعَ بَیْنَ اِثْنَیْنِ فى نِـکاحٍ یَجْـمَعَ اللّهُ بَیْنَـهُما؛ از بهترین شفاعتها، شفاعت بین دو نفر در امر ازدواج است تا اینکه خداوند آنان را مجذوب یکدیگر گرداند. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۴۵)

ویژگی های یک همسر خوب

ازدواجی که سنت اسلامی و سنت و سیره پیامبر(ص) است و آثار و برکاتی در حفظ دین و افزایش ثروت فرد و جامعه، رهایی از دوزخ و نزول برکات الهی دارد، باید شرایطی داشته باشد که برخی از آن ها به حوزه انتخاب همسر باز می گردد. در این جا به برخی از آنها اشاره می شود:

  1. ازدواج با دینداران: از آن جایی که هدف از ازدواج در اسلام دست یابی به کمالاتی از جمله رحمت و مودت الهی (روم، آیه ۲۱) و حفظ دین و رهایی از دوزخ است، باید ازدواج با دین دار و مسلمان انجام شود تا این اهداف بر آورد گردد. از این روست که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَهً لِمالِها وَ کَلَهُ اللّهُ اِلَیْهِ، وَ مَنْ تَـزَوَّجَها لِجَمالِها رَأى فِیـها ما یَـکْرَهُ، وَ مَنْ تَـزَوَّجَها لِدِینِـها جَـمَعَ اللّهُ لَـهُ ذلِـکَ؛ هر که با زنى به خاطر مالش ازدواج کند، خداوند او را به مال وى واگذار مى کند، و هر که با او به خاطر جمال و زیبائى اش ازدواج نماید، در او چیزى را که خوشایند او نیست، خواهد دید، و هر که با وى به خاطر دینش ازدواج کند، خداوند تمامى این مزایا را براى او جمع مى کند. (وسایل الشیعه، ج ۱۴، ص ۳۱) هم چنین پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – در جایی دیگر فرمودند: مَن تزوّجَ امرئهً لایتزّوجُها الآ لِجمالِها لَمْ یَرَ فیها ما یُحبُ و مَنْ تزوجها لِمالها وکلهُ الله الیهِ فعلیکمْ بذاتِ الدین؛ کسی که با زنی ازدواج کند و ازدواج نکرده باشد مگر برای زیبایی آن زن، آنچه را که دوست می دارد در او نخواهد دید و کسی که با زنی به خاطر مالش ازدواج کند، خداوند متعال او را به همان مال وی واگذارد، پس بر شما باد به ازدواج با زن با ایمان. (وسائل الشیعه، ج ۳، ص ۶) امام صادق(ع) نیز فرمودند: ما من مرزئه اشدّ علی عبد من أن یأتیه ابن اخیه فیقول: زوّجنی فیقول: لا أفعل انا أغنی منک ؛ بر بنده مصیبتی سخت تر از این نیست که فرزند برادر مسلمانش نزدش آید و گوید دخترت را به ازدواج من در آور و او گوید: انجام نمی دهم (چون) من از تو ثروتمند ترم. (مشکاه الأنوار، ص۴۷۳، حدیث ۱۵۸۰) امام رضا(ع) نیز فرمود: اذا خطب الیک رجل رضیت دینه و خلقه فزوجه و لا یمنعک فقره؛ هنگامى که مردى از شما خواستگارى کرد که از دین و اخلاق او راضى بودید به ازدواج با او رضایت دهید. و مبادا فقر او ترا از این رضایت‏باز دارد.(میزان الحکمه، ج ۴، ص ۲۸۰)
  2. اصالت خانوادگی : خانواده دار و اصیل بودن از جمله شرایط یک همسر خوب است. اگر کسی را انتخاب می کنید باید دارای اصالت خانوادگی باشد. پس از وصلت با خانواده ناشایست و بی اصل و ریشه باید اجتناب کرد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اِیّاکُمْ وَ خَضْراءَ الدِّمَنِ، قیلِ: یا رَسُولَ اللّهِ وَ ما خَضَراءُ الدِّمَنِ؟ قالَ: اَلْمَرْأَهُ الْحَسْناءُ فى مَنْبِتِ السُّوءِ؛ بپرهیزید از سبزیجاتى که در مزبله مى روید. عرض شد: یا رسول اللّه! سبزیجاتى که در مزبله مى روید چیست؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: زن زیبایى که در خانواده پست و ناشایست بوجود آمده باشد. (من لایحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۵۶)
  3. داماد شرابخوار: به شراب خوار دختر ندهید. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شارِبُ الْخَمْرِ لا یُزَوَّجُ اِذا خَطَبَ
  4. شرابخوار اگر تقاضاى ازدواج کرد قبول نکنید. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۷۹)
  5. ازدواج با دوشـیزگان: جوان نباید با بیوه زنان ازدواج کند. ازدواج اول شخص باید با دوشیزگان باشد؛ زیرا چنین امری موجب می شود تا خانواده ای که شکل می گیرد بر اساس نوعی توافق سنی و رفتاری باشد. دو جوان به سبب خصوصیات جوانی بهتر می توانند با هم جفت و جور شوند و کنار هم آیند. البته امور دیگری در این مساله مطرح است که در جایی خود باید طرح و تبیین شود. به هر حال پیامبر(ص) با توجه به برخی از ویژگی هایی که بیان کرده بر امر ازدواج با دوشیزه تاکید کرده و می فرماید: تَـزَوَّجُوا الاَبْـکارَ فَاِنَّـهُنَّ اَعْـذَبُ أَفْـواها وَ أَرْتَـقُ أَرْحـاما وَ أَسْـرَعُ تَعَلُّما وَ أَثْـبَتُ لِلْـمَوَدَّهِ؛ با دختران باکره ازدواج کنید زیرا که دهان آنان شیرین و رَحِمشان مناسبتر است و زود چیزى را یاد مى گیرند و محبّتشان پایدارتر است. (بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۲۳۷)
  6. انتخاب آزادانه داماد: باید داماد خود عروس خویش را انتخاب کند و به قول قدیمی ها علف باید به دهان بزی شیرین باشد. پس انتخاب دیگران یا اجبار داماد خود عاملی برای عدم تثیبت خانواده و بستری برای فروپاشی آن است. از این روست که وقتی کسى از امام صادق علیه السلام سؤال کرد: اِنّى اُریدُ اَنْ اَتَـزَوَّجَ اِمْـرَأهً وَ اِنَّ اَبَوَىَّ اَرادا غَیْرَها. قال: تَـزَوَّجِ التَّى هَوَیْتَ وَدَعِ الَّتى هَـوى اَبَـواکَ؛ من مى خواهم با زنى ازدواج کنم ولى پدر و مادرم مایلند با دیگرى ازدواج کنم. امام علیه السلام فرمود: با زنى که خودت مایل هستى ازدواج کن، و زنى را که پدر و مادرت [بدون رضایت تو] انتخاب کرده اند، رها کن. (تهذیب، طوسی، ج ۷، ص ۳۹۲)
  7. اهل تقوا: همسر باید اهل تقوا باشد. در روایت است : قال الامام الحسن لرجل جاءَ إلَیهِ یَستَشِیرُهُ فی تَزویجِ ابنَتِهِ: زَوِّجْها مِن رَجُلٍ تَقِیٍّ ، فإنّهُ إن أحَبَّها أکرَمَها وإن أبغَضَها لَم یَظلِمْها ؛ امام حسن علیه‏السلام – خطاب به مردى که با ایشان در باره ازدواج دختر خود مشورت کرد- فرمودند: او را به مردى باتقوا شوهر ده ؛ زیرا اگر دختر تو را دوست داشته باشد گرامیش مى‏دارد و اگر دوستش نداشته باشد به وى ستم نمى‏کند .(مکارم الأخلاق : ج ۱ ، ص ۴۴۶ ، حدیث ۱۵۳۴ ؛ منتخب میزان الحکمه : ۲۵۴)

خواستگاری در سنت اسلامی

امام صادق علیه السلام همسر را همانند گردن بندی می داند که شخص بر گردن می آویزد. انتخاب گردن بند خوب و شایسته موجب کمال آراستگی شخص می شود و اگر زشت باشد طوق لعنتی بر گردن است؛ آن حضرت (ع) می فرماید: اِنَّمَا الْمَرْأَهُ قَـلاّدَهٌ فَانْظُرْ ما تَتَقَلَّدُ؛ زن همانا گردنبندى است، نیک بنگر که چه گردنبندى را به گردنت آویزان مى کنى. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۳۳)

پس انتخاب همسر یک انتخاب سرنوشت سازی است و برای انتخاب عروس و داماد شایسته باید مقدمات به درستی انجام گیرد. خواستگاری بستری است برای آن که شناخت انجام گیرد و شرایط طرفین بر یک دیگر معلوم گردد. نکاتی که در خواستگاری باید مراعات شود عبارتند از:

  1. دیدار قبل از وصلت: برای این که شناختی نسبت به خصوصیات افراد به ویژه ایمان و تقوای فرد به دست آید باید دیدارهایی پیش از ازدواج انجام گیرد. این دیدارها حتی می تواند در باره شناخت ظاهری فرد باشد؛ زیرا می خواهد یک عمر با کسی زندگی کند و اگر ظاهر و باطن او را نشناسد اقدام جاهلانه و نابخردانه ای است. با آن که دیدار با نامحرم و ارتباط با آنان با محدودیت هایی در شریعت مواجه است، با این همه به سبب اهمیت و ارزش ازدواج بسیاری از این محدودیت های برداشته می شود تا شناخت متقابلی به دست آید. امام صادق علیه السلام فرموده است: لا بَأْسَ بِاَنْ یَنْـظُرَ الـرَّجُلُ اِلَى الْمَـرْأَهِ اِذا اَرادَ اَنْ یَتَـزَوَّجَها. یَنْـظُرَ اِلىُ خَلْفِـها وَ اِلى وَجْهِـها؛ مانعى ندارد که مرد قامت و صورت زنى را که قصد ازدواج با او دارد، ببیند. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۸۸) این دیدار عروس و داماد قبل از ازدواج یک امر عقلانی و ضروری است؛ چنان که محمّد ابن مسلم مى گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: سَئَلْتُ اَبا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یُریدَ اَنْ یَتَزَوَّجَ الْمَرْأَهَ، اَیَنْظُرُ اِلَیْها؟ قالَ: نَعَمْ اِنَّما یَشْتَریها بِاَغْلىَ الثَّمَنِ؛ مردى که مى خواهد ازدواج کند حق دارد زن را ببیند؟ امام علیه السلام فرمود: آرى، چون در برابر آن بهاى سنگینى مى پردازد. (همان) البته شخص می تواند برخلاف عرف و عادت که از خصوصیات زنان پرسش نمی شود، از خصوصیات عروس بپرسد و پاسخ مناسب و درست بشنود. حضرت على علیه السلام فرمود: اِذا اَرادَ اَحَدُکُمْ اَنْ یَتَزَوَّجَ فَلْیَـسْأَلْ عَـنْ شَعْـرِها کَـما یَسْأَلُ عَـنْ وَجْهِـها فَاِنَّ الشَّـعْرَ اَحَـدُ الْجَـمالَیْنِ؛ هر وقت یکى از شما، بخواهد، ازدواج کند، باید از اوصاف موى سر زن سؤال کند همچنانکه از چگونگى رخسار او نیز مى پرسد. چون که موى زن یکى از دو زیبایى (مو و صورت) اوست. (من لایحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۵۴)
  2. تحقیق دیگران: اگر شرایط آماده نیست که خودتان فرد مورد نظرتان را ببینید پیش از هر کاری یکی را بفرستید تا برای شما تحقیق کند و او را ارزیابی کرده و وضعیت او را برای شما بیان کند. البته در این زمینه مادر و خواهران برای انتخاب همسر بهتر هستند. به هر حال ، تحقیق به وسیله دیگران یکی از راه هایی است که زمینه را برای انتخاب همسر خوب فراهم می آورد. پس پیش از خواستگاری کسی را بفرستید یا یک ارزیابی اولیه داشته باشید. پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – فرمودند: و اِذا ارادَ انْ یتزوجَ امرئهً بعثَ الیها مَنْ یَنظرُ الیها؛ هنگامی که مردی خواست با زنی ازدواج کند، به سوی آن زن کسی را بفرستد تا او را ببیند یعنی او را مورد ارزیابی قرار دهد. (سنن النبی، ص ۱۴۷)
  3. تحفص در اخلاق و مذهب : در خواستگاری باید دنبال چیزهایی بود که از نظر سنت اسلامی اصالت دارد؛ یعنی همان طوری که از نظر اسلام دنیا و مادیات آن اصالت ندارد و بلکه تنها ابزاری برای آخرت و سعادت ابدی است، به جنبه مادی زندگی یک دیگر توجه کم تری شود و بیش تر بر اخلاق و مذهب و دین داری شخص توجه شود. امام رضا علیه السلام فرموده است: اِذا خَطَبَ اِلَیْکَ رَجُـلٌ رَضِـیتَ دیـنَهُ وَ خُلْـقَهُ فَـزَوِّجْهُ وَ لا یَمْنَـعْکَ فَـقْرُهُ وَ فاقَـتُهُ؛ وقتى که از دین و اخلاق خواستگار راضى بودید به ازدواج با او راضى باشید و به خاطر فقیر بودنش او را رد نکنید. (میزان الحکمه، ج ۴، ص ۲۸۰) البته زن باید از نظر همسرش خوشگل و زیبا و نیکو صورت باشد، ولی نیکو سیرتی مقدم بر نیکوی ظاهری است. پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – فرمودند: لا یُختارُ حُسنُ وَجهِ المَرأهِ على حسُنِ دِینِها ؛ نباید حُسن صورت زن را بر حُسن دیندارى او برگزید .( کنز العمّال : حدیث۴۴۵۹۰ ؛ منتخب میزان الحکمه : ۲۵۲)
  4. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) هم چنین فرمودند: زن را صرفا برای زیبایی ظاهرش به همسری انتخاب نکن چون ممکن است زیبائی زن سبب پستی و سقوط اخلاقیش شود و همچنین به انگیزه مالش با وی پیوند زناشوئی برقرار مکن؛ زیرا مال او می تواند وسیله سرکشی و طغیانش بر تو گردد، بلکه به سرمایه دینش و ایمانش متوجه باش و با زن با ایمان ازدواج نما.(محجه البیضاء، ج ۳، ص ۸۶)
  5. دامادِ هم شأن: در خواستگاری دنبال آن باشید که کفو بودن را به دست آورید. البته کفو بودن به معنای آن نیست که هیچ تفاوت و فرقی نداشته باشید؛ زیرا زن و شوهر مکمل یک دیگر هستند؛ بلکه مراد هم شانی در اموری چون از لحاظ فرهنگی و اقتصادی در حد معقول و مقبول و تدین و تقوا و مانند آن است. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اِذا جائَـکُمُ الاَکْـفاءُ فَانْکِـحُوهُنَّ وَ لا تَـرَبَّصُـوا بِـهِنَّ الْحِـدْثـانَ؛ وقتى که اشخاصِ هم شأن به خواستگارى دختران شما آمدند، به آنها دختر دهید و در کار آنها منتظر حوادث نباشید. (نهج الفصاحه، ص ۳۷، حدیث ۱۹۳)
  6. اسلام و امانت داری عروس : از نظر اسلام عروس شایسته کسی است که دارای اسلام و در امانت داری نسبت به خود و مال همسر بکوشد و در این امور خیانت نکند. پس در خواستگاری دنبال این ویژگی ها در عروس باشید؛ چنان که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مَا اسْتَفادَ امْـرِءٌ فائِدَهً بَعْدَ الاِسْـلامِ اَفْـضَلَ مِنْ زَوْجَهٍ مُسـلِمَهٍ تَسُـرُّهُ اِذا نَـظَرَ اِلَیْها، تُطیـعُهُ اِذا غـابَ عَنْـها فِى نَفْسِـها وَ مالِـهِ؛ پس از اسلام، هیچ نعمتى براى مرد بهتر از زن مسلمانى نیست که هرگاه به او بنگرد، مسرورش کند و هرگاه به او فرمان دهد، اطاعتش نماید و در غیاب او حافظ ناموس و مالش باشد. (من لایحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۵۵)
  7. سهولت خواستگارى: خواستگاری باید خیلی ساده برگزار شود تا زمنیه برای شناخت فراهم آید. ایجاد شرایط سخت در خواستگاری آثار سوء و بدی دارد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: اِنَّ مِنْ یُمْنِ الْمَرْأَهِ تَیْسیرَ خِطْـبَتِـها؛ همانا از نشانه هاى برکت زن آن است که خواستگاریش بى تکلّف و آسان انجام گیرد. (کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۳۲۲، ح ۴۴۷۲۱؛ نهج الفصاحه ، ح ۱۵۰۷)
  8. خواستگاری نهانی : خواستگاری باید نهانی باشد؛ زیرا علل و عواملی چون حسادت و مانند آن می تواند موجب شود تا دیگران دخالت نا به جا کرده و کار را خراب کنند. البته دلایل دیگری نیز وجود دارد، ولی اصل در خواستگاری نهان کاری است چنان که اصل ازدواج اعلان رسمی به همگان است تا کسی دیگر خواستگاری نکند یا متهم به امری نشوند؛ به ویژه که در گذشته چیزی به نام قباله ازدواج و مانند آن نبود و تنها آگاهی دیگران موجب شهرت مساله در میان مردم می شد. به هر حال، پیامبر خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم می فرماید : أظهِرُوا النِّکاحَ وأخفُوا الخِطبَهَ ؛ مراسم ازدواج را آشکار برگزار کنید تا دیگران از ازدواج شما آگاه شوند ولی خواستگارى را پنهان کنید . (کنز العمّال : حدیث ۴۴۵۳۲ ؛ منتخب میزان الحکمه : ۲۵۶) اطعام دادن به عنوان ولیمه ازدواج یکی از فوایدی که دارد آگاهی به دیگران درباره ازدواج دو نفر است. از همین روست که در اسلام ولیمه دادن مستحب است و امام رضا(علیه السلام) می فرمایند: اطعام‌ و میهمانى‌ کردن‌ براى‌ ازدواج‌ از سنت‌ است‌.(تحف‌ العقول‌ ، ص‌ ۴۶۹) پیامبر (ص) نیز فرمود: لا وَلیـمَهَ اِلاّ فى خَمْسٍ: عِـرْسٍ اَوْ خُـرْسٍ اَوْ عِـذارٍ اَوْ وِکـارٍ اَوْ رِکـازٍ؛ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سور و ولیمه در پنج مورد است: ۱ ـ عروسى ۲ ـ تولد اولاد ۳ ـ ختنه کردن نوزاد ۴ ـ خریدن خانه ۵ ـ بازگشت از سفر مکّه .(من لایحضره الفقیه، صدوق، ج ۳، ص ۲۶۳) امام صادق علیه السلام فرمود:اِنَّ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حینَ تَـزَوَّجَ مَیمُونَهَ بِنْتَ الْحارِثِ أَوْلَـمَ عَلَـیْها وَ اَطْـعَمَ النّاسَ الْحیـسَ؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله در هنگام تزویج «میمونه» دختر «حارث» ولیمه داد و با غذاى معجون خرما از حاضرین پذیرائى فرمود.(فروع کافی، ج ۵، ص ۳۶۸) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اِنَّ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلینَ الاِْطْعامَ عِنْدَ التَّزْویجِ؛ سور و طعام دادن در ازدواج، از سنت پیامبران است. .(فروع کافی، ج ۵، ص ۳۶۷)
  9. خواستگاری نکردن از خواستگاری شده : اگر از دختری خواستگاری شده نباید اقدام به خواستگاری کرد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: لا یَخْطُبْ اَحَدُکُمْ عَلى خِطْبَهِ اَخیهِ؛ هیچ یک از شما زنى را که دیگرى خواستگارى مى کند، خواستگارى نکند. (صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۰۳۴، حدیث ۵۶) پس زمانی که این شخص جواب نگرفته چه مثبت و چه منفی خواستگاری نکند. پس اگر ازدواج کرد که هیچ وگرنه در صورت انصراف نفر قبلی می توان به خواستگاری رفت و خواستگاریش بلا مانع است.
  10. مهریّه اندک: از نشانه های زن خوب و برتر زنی است که کم تر مهریه می گیرد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اَفْضَلُ نِساءِ اُمَّتى اَصْبَحُهُنَّ وَجْـها وَ اَقَـلُّـهُنَّ مَـهْرا؛ بهترین زنان امت من زنانى هستند که خوشروتر و مهریّه ایشان کمتر باشد. (من لایحضره الفقیه، صدوق، ج ۳، ص ۲۵۲) امام صادق علیه السلام فرمود: اِنَّ مِنْ بَرَکَهِ الْمَرْأَهِ قِلَّهَ مَهْرِها؛ کمى مهریّه زن از برکات اوست.(همان، ص ۲۵۴) زیرا از نظر حضرت على علیه السلام سنگینى مهریّه آثار بدی به دنبال دارد، چنان که فرمود: قـالَ عَـلِىٌّ علیه السلام: لا تُغالُوا بِمُهُورِ النِّساءِ فَتَکُونَ عَداوَهً؛ مهریّه زنها را بیشتر نکنید که موجب کدورت و دشمنى گردد.(وسایل الشیعه، ج ۱۵، ص ۱۱)
  11. عروسی در شب : امام رضا علیه السلام فرمود: مِنْ سُنَّتِهِ [رسول اللّه صلی الله علیه و آله] اَلتَّزْویجُ بِاللَّیْلِ، لاِنَّ اللّهَ تَعالى جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَنا وَ النِّساءَ اِنَّما هُنَّ سَکَنٌ؛ عروسى در شب، سنت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است، چرا که خداوند شب را مایه آرامش قرار داده و زن هم آرامش خاطر است. (وسایل الشیعه، ج ۲۰، ص ۹۱)
  12. جهیزیه بى‏منّت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: لَوْ اَنَّ جَمیعَ ما فِى الاَرْضِ مِنْ ذَهَبٍ وَ فِضَّهٍ حَمَلَـتْهُ الْمَرْأَهُ اِلى بَیْتِ زَوْجِها ثَمَّ ضَرَبَتْ عَلى رَأْسِ زَوْجِها یَوْما مِنَ الاَیّامِ، تَقولُ: مَنْ اَنْتَ؟ اِنَّمَا الْمالُ مالى، حَبِطَ عَمَلُها وَ لَوْ کانَتْ مِنْ اَعْبَدِ النّاسِ اِلاّ اَنْ تَتُوبَ وَ تَـرْجِعَ وَ تَعْـتَذِرَ اِلى زَوْجِـها؛ اگر تمام چیزهاى که در روى زمین است از طلا و نقره باشد و زن آنها را به خانه شوهرش بیاورد. آنگاه یک روز بر سر شوهرش منت بگذارد و بگوید تو کیستى؟ این اموال مال من است. در این صورت اجر و عمل وى از بین مى رود اگر چه از عابدترین مردم باشد. مگر اینکه توبه کند و برگردد و از شوهرش عذر خواهى کند. (مکارم الاخلاق، طبرسی، ص ۲۰۲، باب ۸)