ویژگی های ابرار و نیکان

بسم الله الرحمن الرحیم

یکی از اقسام نیکوکاران، ابرار هستند. این نیکان روزگار در مرتبه بلندی قرار دارند؛ زیرا خداوند در سوره انسان اهل بیت عصمت و طهارت(ع) را به این نام ستوده و برخی از افکار و اعمال آنان را بیان نموده است. نویسنده در این مطلب بر آن است تا برخی از ویژگی های ابرار و نیکان را بر اساس آموزه های وحیانی اسلام تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

ویژگی های نیکان

اگر بخواهیم همه ویژگی ها و صفات نیکان را بیان کنیم شاید مقدور نباشد، اما برخی از مهم ترین صفات ایشان در این جا ذکر می شود.

  1. محبت خدا: از ویژگی های برجسته نیکان می بایست به محبت و دوستی خداوند اشاره کرد. پیامبر گرامی(ص) در حدیث قدسی می فرماید: یَقولُ اللّهُ عز و جل : طالَ شَوقُ الأَبرارِ إلى لِقائی ، وأنَا إلَیهِم أشَدُّ شَوقا؛ خداوند عز و جل مى فرماید: «نیکوکاران ، به دیدار من شوق بسیار دارند ؛ ولى من به آنان مشتاق ترم».( الفردوس : ج ۵ ص ۲۴۰ ح ۸۰۶۷)
  2. محبت پیامبر(ص): شکی نیست که ظهور محبت الهی را می بایست در محبت و اطاعت پیامبر(ص) و اهل بیتش (ع) جست و جو و ردگیری کرد. از این روست که یکی از صفات نیکان و ابرار دوستی و محبت ایشان است. امیرمومنان على علیه السلام در یادکرد از پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرمادید: قرارگاه او [مکّه] ، بهترین قرارگاه است و رویشگاهش ، شریف ترین رویشگاه بود. در کاخ هاى کرامت و مهدهاى سلامت [و بى عیبى] رشد کرد. دل هاى نیکوکاران ، متوجّه او شدند و زمامِ چشم ها به سوى او برگشتند.( نهج البلاغه : الخطبه ۹۶ ، بحار الأنوار : ج ۱۶ ص ۳۸۰ ح ۹۲)
  3. محبت امیرمومنان علی(ع): پیامبر(ص) دراین باره فرموده است: اى على! تو قسمت کننده بهشت و جهنّمى . با [معیار] دوستى توست که نیکوکاران ، از بدکارانْ شناخته مى شوند و میان بدان و خوبان ، تمیز داده مى شود.( الأمالی للصدوق : ص ۱۰۱ ح ۷۷) و در جایی دیگر، آن حضرت(ص) به على علیه السلام در باره این سخن خداوند تعالى: «پاداشى از نزد خداست»«و آنچه نزد خداست ، براى نیکوکاران ، بهتر است» ؛ می فرماید: پاداش ، تو هستى و نیکوکاران ، یاران تو هستند .( تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۲۱۲ ح ۱۷۷) از این روایت به دست می آید که خود حضرت امیرمومنان(ع) از ثواب های الهی به نیکان است. به این معنا که خود آن حضرت(ع) بهشتی برای ابرار و نیکان به شمار می آید.
  4. محبت نیکان: نیکان به طور طبیعی نیکان را دوست می دارند، هر چند که ندیده و نشناخته باشند؛ زیرا این محبت قلبی و باطنی است و نیکان هماره مجذوب یک دیگر هستند؛ چنان که گفته اند: کبوتر با کبوتر باز با باز / کند هم جنس با هم جنس پرواز، این ها با هم این گونه هستند. سَدیر می گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم : به مردى بر مى خورم و در حالى که تا پیش از آن روز ، نه من او را دیده ام و نه او مرا دیده است ، علاقه شدیدى نسبت به او احساس مى کنم، و چون با وى سخن مى گویم ، او را هم عقیده خویش مى یابم و او نیز به من ، اظهار مى دارد که نسبت به من ، چنین احساسى دارد. امام علیه السلام فرمود: «درست است ، اى سَدیر ! نیکوکاران ، وقتى با هم رو به رو مى شوند، اگر چه دوستى خود را به زبان نیاورند، دل هایشان ، به سرعتِ در آمیختن قطرات باران با آب رودخانه ها، به یکدیگر مى پیوندند ؛ و بدکاران ، وقتى با هم رو به رو مى شوند، اگر چه به زبان اظهار دوستى کنند ، دل هایشان از یکدیگر دور است ، همچون دورىِ دل هاى چارپایان از یکدیگر ، هر چند روزگارى دراز بر سرِ یک آخور با هم علف بخورند».( الأمالی للطوسی : ص ۴۱۱ ح ۹۲۴ ) امیرمومنان علی(ع) نیز می فرماید: با نیکوکارانْ مصاحبت نمى کنند ، مگر همتایانشان.( غرر الحکم : ج ۶ ص ۳۷۶ ح ۱۰۶۰۴ ) البته واکنش بدکاران نسبت به نیکان در هر دو حالت مثبت و منفی به نفع نیکان تمام می شود؛ زیرا امام صادق(ع) می فرماید: دوست داشتن نیکوکارانْ یکدیگر را ، پاداشى براى نیکوکاران است ؛ و دوست داشتن بَدانْ نیکوکاران را ، فضیلتى براى نیکوکاران است ؛ و نفرت بدکاران از نیکوکاران ، زیورِ نیکوکاران است ؛ و نفرت نیکوکاران از بدکاران ، [ مایه ] خوارى و رسوایى بدکاران است.( الکافی : ج ۲ ص ۶۴۰ ح ۶ )
  5. اهل تسلیم در برابر خدا: نیکان از مصادیق بارز و آشکار مسلمانی است؛ زیرا در برابر خداوند تسلیم محض است و اما و اگر نمی کند. از این روست که امیرمومنان علی(ع) درباره ایشان می فرماید: روش نیکوکاران، تسلیم شدن نیکوست.( غرر الحکم : ج ۴ ص ۱۳۰ ح ۵۵۶۴)
  6. وفاداری شایسته: هم چنین نیکان و ابرار در وفاداری سر‌آمد هستند و شایسته ترین و نیکوترین وفا را به نمایش می گذارند. امیرمومنان علی(ع) می فرماید: با وفادارىِ شایسته است که نیکوکاران ، شناخته مى شوند.( غرر الحکم : ج ۳ ص ۲۳۶ ح ۴۳۳۱)
  7. نیکی به والدین و فرزندان و برادران: اینان هماره به اقرباء و خویشان توجه و اهتمام ویژه ای دارند و به پدر و مادر و فرزندان و برادرانشان نیکی می کنند. پیامبر(ص) می فرماید: ابرار ، به این خاطر «ابرار» نامیده شده اند که به پدر و مادر و فرزندان و برادران ، نیکى کرده اند.( بحارالأنوار : ج۷۴ ص۷۷ ح۷۳ ) البته این نیکی در محدوده تنگ دنیا نیست بلکه حتی پس از مرگ آنان به اقسام و انواع روش ها بر آن هستند تا به آنان نیکی روا دارند. از این روست که پیامبر(ص) در جایی دیگر می فرماید: سید و سَرور ابرار و نیکان در روز قیامت ، کسى است که به پدر و مادرش بعد از وفاتشان ، نیکى کند.( بحار الأنوار : ج ۷۴ ص ۸۶ ح ۱۰۱)
  8. صبر و بردباری: از دیگر صفات برجسته نیکان این است که اهل صبر و مقاومت و بردباری در مشکلات و سختی ها و مصیبت ها هستند و صبر ایشان بلند و طولانی و زیباست. امیرمومنان علی(ع) می فرماید: بردبارىِ درازْمدّت ، از خصلت هاى ابرار است.( غرر الحکم : ج ۴ ص ۲۳۳ ح ۶۲۴۸ )
  9. تحمل خیر و خوبی ها: به این معنا که برای خیر خواهی پیشگام هستند و هر چه خیربارشان کنند آن را تحمل می کنند و هرگز از خیرکردن خسته نمی شوند. امیرمومنان علی(ع) می فرماید: طبیعت نیکوکاران ، طبیعتى است که خیربردار است. بنا بر این ، هر اندازه که خیر بارِ آن شود، آن را تحمّل مى کند .( غرر الحکم : ج ۳ ص ۹۰ ح ۳۹۰۲ )
  10. گریزان از بدان: نیکان همان گونه که به نیکان گرایش دارند، از بدی و بدان گریزان هستند. این روش البته روش هر انسان کاملی است؛ زیرا تولی و تبری از اصول است و شخص همان گونه که باید جاذبه داشته باشد باید دافعه نیز داشته باشد تا مصداق اسم کمال شود؛ چرا که کمال در دو اسم جمال و جلال تجلی می کند. از این روست که امیرمومنان علی(ع) می فرماید: جان هاى نیکوکاران، از جان هاى بدکاران ، گریزان است.( غرر الحکم : ج۶ ص ۱۹۰ ح۱۰۰۰۸ ) آن حضرت (ع) در جایی دیگر می فرماید: جان هاى نیکوکاران ، از [پذیرش] کردارهاى بدکاران ، ابا دارند .( غرر الحکم : ج ۶ ص ۱۹۰ ح ۱۰۰۰۹)
  11. زهد و بی رغبتی به دنیا: پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به على علیه السلام می فرماید: اى على ! خداوند ، تو را به زیورى آراسته است که بندگان به زیورى محبوب تر از آن در نزد خدا، آراسته نشده اند، و آن ، زیورِ ابرار در نزد خداست : بى رغبتى به دنیا . خداوند تو را چنان قرار داده که نه تو از دنیا چیزى بر مى گیرى ، و نه دنیا از تو چیزى بر مى گیرد.( حلیه الأولیاء : ج ۱ ص ۷۱)
  12. ترک آزار رسانی به دیگران: نیکان را با اذیت و آزار میانه ای نیست. از این روست که حفص بن غیاث می گوید: امام صادق علیه السلام [به من] فرمود : «اى حَفْص! خداوند ـ تبارک و تعالى ـ مى داند که بندگان چه خواهند کرد و به چه سویى ره سپارند . از این رو ، وقتى گناه مى کنند، چون از پیش به آنچه مى کنند ، آگاه است، در برابرشان بردبارى مى نماید. پس مبادا نرم خویى و مدارا از جانب کسى که بیم از دست دادن چیزى را ندارد (یعنى خداوند) ، تو را بفریبد !» . امام علیه السلام سپس این سخن خداوند متعال را: «آن است سراى واپسین» تا آخر آیه، خواند و شروع به گریستن کرد و فرمود: «به خدا سوگند که با این آیه ، آرزوها از میان مى رود !». سپس فرمود: «به خدا سوگند که نیکوکاران ، رستگارند ! آیا مى دانى که آنها چه کسانى هستند؟ آنان ، کسانى هستند که حتّى مورچه اى را نمى آزارند. براى ترس از خدا ، علم [به او] کافى است، و براى غرّه شدن به خدا ، جهل [نسبت به او ]بس است» .( تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۱۴۶)
  13. حیا و عفت: شکی نیست که بنیاد و پایه اخلاق همان حیا و عفت است که مظهر اصلی عقلانیت و دین داری نیز است(کافی، ج ۱، کتاب عقل و جهل) پس نیکان که در اوج قله و چکاد اخلاق نشسته اند، حامل عفت و حیا و مظهر روشن آن هستند. امیرمومنان علی(ع) نیز می فرماید: حیا و خویشتندارى ، از ویژگى هاى ایمان اند ، و این دو ، از خصلت هاى آزادگان و شیوه ابرارند.( غرر الحکم : ج ۲ ص ۵۸۴ ح ۳۶۰۵ )
  14. عامل واجب و تارک حرام: هم چنین نیکان به طور طبیعی از هر گونه حرامی پرهیز داشته و به عامل به تمام واجبات هستند و هر گز از خدا و وظایف و تکالیف خود غافل نیستند. از این روست که امیرمومنان علی(ع) درباره ایشان می فرماید: سه چیز ، از کارهاى نیکوکاران است: به جا آوردن واجبات، دورى کردن از حرام ها ، و پرهیز از غفلت در دین.( بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۸۱ ح ۷۴ )
  15. اهل حکمت و سکونت: به این معنا که نیکان همه کارهایشان حکمیانه و هدفمند بوده و در آرامش و سکونت به سر می برند و هرگز به چیزی دچار اضطراب نمی شوند. امیرمومنان على علیه السلام می فرماید:حکمت را جامه زیرین خویش ساز و آرامش را رَداى خود؛ زیرا این دو ، زیور نیکان است.( غرر الحکم : ج ۲ ص ۱۸۷ ح ۲۳۲۴ )
  16. ایثار و از خودگذشتگی: این امر را می توان از آیات سوره انسان که در وصف اهل بیت(ع) آمده به دست آورد. امیرمومنان (ع) می فرماید: از خودگذشتگى ، خصلت ابرار و شیوه نیکان است. (غرر الحکم : ج ۲ ص ۱۶۴ ح ۲۲۰۸ وج ۱ ص ۱۵۹ ح ۶۰۶) آن حضرت(ع) هم چنین می فرماید: امام على علیه السلام فرمود : «خداوند ، در کتاب خود ، تَمحُّل۱را بر ابرار ، واجب کرده است». گفته شد: تمحُّل چیست؟ فرمود: «هنگامى که وجهه تو از وجهه او (برادر دینى) [ در نزد مردم ]ارزشمندتر است ، براى کارهاى او، [از دیگران] خواهشى کنى». آن گاه ، در باره این سخن خداوند متعال: «و هر چند در خودشان احتیاجى مبرم باشد ، آنها را بر خودشان مقدّم مى دارند» ، فرمود: «خود را بر او ، در چیزى که او به آن از تو محتاج تر است ، مقدّم مدار» .( مستدرک الوسائل : ج ۷ ص ۲۲۱ ح ۴۸۰۶۵ )
  17. صداقت و امانت: از دیگر ویژگی های نیکان راستی و امانت داری است. امیرمومنان علی(ع) می فرماید: به راستى و امانتدارى پایبند باش؛ زیرا این دو ، خصلت نیکان است.( غرر الحکم : ج ۲ ص ۱۸۷ ح ۲۳۲۵ )
  18. ترک عجب و خودپسندی: حضرت امیرمومنان علی(ع) در باره صفات بندگان خدا می فرماید: در دل ، خود را مردمانى بد مى بینند، در حالى که [در واقع] افرادى زیرک و ابرار و نیکوکارند.( تحف العقول : ص ۳۹۴)
  19. خصلت های دیگر: البته در روایات خصلت های دیگری برای آنان بیان شده که از جمله آن ها این روایات است: پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به کسى که از ایشان ، در باره نشانه هاى نیکوکار پرسید ، فرمود: نشانه ابرار و نیکوکار ، ده چیز است: براى خدا ، دوست مى دارد ، و براى خدا ، دشمن مى دارد ، و براى خدا ، یار و همراه مى شود ، و براى خدا ، جدا مى گردد ، و براى خدا ، خشم مى گیرد ، و براى خدا ، خشنود مى شود ، و براى خدا ، کار مى کند، و خداجوست، و در برابر خدا ، خاشع است ، و ترسان و هراسان و پاک و بااخلاص و باحیا و مراقب [خود] است ، و براى خدا ، نیکى مى کند.( تحف العقول : ص ۲۱ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۲۱ ح ۱۱ ) آن حضرت(ص) در جایی دیگر می فرماید: اى اُسامه ! بدان که با منزلت ترینِ مردم پیش خدا و پُرثواب ترین و گرامى ترینِ آنها به هنگام بازگشت به سوى او، کسى است که در دنیا، غم و اندوهش طولانى و مداوم باشد ، و نیز گرسنگى و تشنگى اش بیشتر باشد. آنان ، ابرار، پرهیزگاران و نیکان اند ، که اگر [در مجلسى] حاضر باشند ، شناخته شده نیستند ، و اگر غایب باشند، کسى در پى شان نمى رود.( مستدرک الوسائل : ج ۱۶ ص ۲۱۸ ح۱۹۶۴۵ ) امیرمومنان (ع) نیز صفاتی دیگر را برای نیکان بر می شمارند. ایشان می فرماید: خداوند ، بندگانى دارد که ترس از خدا ، دل هایشان را شکسته است. از این رو، زبان از گفتار ، فرو بسته اند ، در حالى که مردمانى سخنور و بلیغ و خِردمند و بزرگوارند. با کارهاى پاک ، به سوى خدا مى شتابند، عمل بسیار را در پیشگاه او ، بسیار نمى شمارند، و به عمل اندک برایش خشنود نمى شوند. خود را بد مى دانند ، در حالى که مردمانى زیرک و نیکوکارند.( بحارالأنوار : ج۱ ص۱۴۹ ح۳۰) امام صادق(ع) نیز می فرماید: امام صادق علیه السلام :به خدا سوگند که نیکان ، رستگارند و بَدان ، زیانکار. آیا مى دانى که آنان ، کیان اند؟ همانان که از او (خدا) مى ترسند و از او پروا مى دارند و با کارهاى شایسته ، خود را به او نزدیک مى سازند، و در نهان و آشکار ، از او بیمناک اند . [آرى ! ] براى ترس از خدا ، علم [به او] کافى است، و براى غرّه شدن به او ، جهل [و نشناختن او] بس است. ( مستدرک الوسائل : ج ۱۱ ص ۲۳۳ ح ۱۲۸۳۵) حضرت عیسی(ع) نیز این صفات را برای نیکان بر می شمارد و می فرماید: نیکى ، در سه چیز است: گفتار، و نگاه، و سکوت. کسى که گفتارش در غیر ذکر [خدا] باشد ، بیهوده گویى کرده است ؛ کسى که نگاهش بدون عبرتِ آموختن باشد، غافل است ؛ و کسى که سکوتش همراه با اندیشیدن نباشد ، وقتش را تلف کرده است.( ثواب الأعمال : ص ۲۱۲ ح ۱ )