نقش سنت و سیره پیامبر(ص) در سبک زندگی

بسم الله الرحمن الرحیم

روش و طریق زندگی هر کسی بیانگر فلسفه زندگی اوست؛ زیرا این افکار، باورها و اعتقادات است که افعال و رفتار انسان را می سازد و خاستگاه و ریشه انگیزه های آدمی، همان نگرش ها و اندیشه های اوست. پس می توان از راه و روش زندگی هر کسی به فلسفه زندگی او رسید و دانست او نسبت جهان چگونه می نگرد و از زندگی چه می خواهد. سبک زندگی آیینه تمام نمای فلسفه زندگی اوست؛ زیرا اگر از نظر نگرشی و اندیشه ای طوری دیگر می نگریست و می اندیشید، به گونه ای دیگر عمل می کرد و اگر این گونه می رود به معنای آن است که هدف و فلسفه زندگی او این گونه است. به عنوان نمونه کسی که به ظاهر به خدا و معاد ایمان دارد، ولی هنجارشکنی می کند و فسق و فجور دارد، این در حقیقت باوری به آخرت و پاسخگویی ندارد؛ زیرا روش و سبک زندگی او فریاد می زند که اعتقاد و ایمانی به قیامت و بازخواست های آن ندارد.

اگر ما خود را مسلمان و مومن به فلسفه زندگی قرآنی می دانیم، باید سبک زندگی ما بر گرفته از آن باشد؛ و از آن جایی که سرمشق عینی انسان قرآنی بر اساس آیات قرآنی از جمله آیه ۲۱ سوره احزاب، پیامبر(ص) است، باید آن سبک زندگی را بشناسیم و بر اساس آن عمل کنیم. بنابراین، تنها کسانی به فلسفه زندگی قرآن اعتقاد و باور و ایمان دارند که سبک زندگی آنان بر اساس آن شکل گرفته و در چارچوب سنت و سیره پیامبر(ص) سامان یافته باشد؛ وگرنه دروغگو و دورویی بیش نیست و کذب و نفاق از همه زندگی اش فریاد می زند.

هر مومنی باید سنت و سیره زندگی پیامبر(ص) را بشناسد که همان روش و سبک زندگی ایشان است. این سبک زندگی را می توان از راه های گوناگون به دست آورد که از جمله خود گزاره های قرآن است؛ زیرا پیامبر(ص) نماد همه خوبی ها و نیکی هایی فکری و رفتاری است که خداوند بیان کرده و آن را به عنوان برترین ها دانسته است.

سنّت پیامبر(ص) همان سبک زندگی اوست که بازتابی از فلسفه هستی شناسی و حکمت زندگی اوست؛ زیرا سنت در لغت به معناى راه و روش است. پس سنّت محمّد مصطفی صلى الله علیه وآله، در حقیقت همان روش آن حضرت(ص) است مشتمل بر سه بخش است: قول [گفتار]، فعل و تقریر است، حال خواه به نحو اصالت باشد یا نیابت.( مصطلحات الفقه، ص ۳۰۷ – ۳۰۸.) در آیاتی قرآنی برای بیان این مفهوم و اصطلاح از سنت، از مشتقّات «تبع»، «طوع»، «اقتدا»، «اتاکم الرّسول» و مانند آن ها استفاده شده است.

لزوم و وجوب پیروی از سنت و سیره پیامبر(ص)

از نظر قرآن، لازم است تا هر مسلمانی از سنت و سیره پیامبر(ص) به عنوان سرمشق رفتاری پیروی کند. خداوند می فرماید: لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِمَنْ کَانَ یَرْجُو اللَّهَ وَالْیَوْمَ الْآخِرَ وَذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا ؛ قطعا براى شما در اقتدا به رسول خدا سرمشقى نیکوست براى آن کس که به خدا و روز بازپسین امید دارد و خدا را فراوان یاد مى ‏کند؛(احزاب، آیه ۲۱) زیرا از نظر قرآن این پیروی از پیامبر(ص) آثار بسیاری در زندگی بشر دارد که از جمله آن ها جلب و جذب محبت الهی به سوی خود است به گونه ای که انسان محبوب خدا می شود: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ. قُلْ أَطِیعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْکَافِرِینَ؛ بگو: اگر خدا را دوست دارید، از من پیروى کنید! تا خدا دوستتان بدارد، و گناهان شما را بر شما ببخشاید؛ و خداوند آمرزنده مهربان است. بگو: خدا و پیامبر را اطاعت کنید! پس اگر رویگردان شدند و ولایت را نپذیرفتند، قطعا خداوند کافران را دوست ندارد. (آل عمران، آیات ۳۱ و ۳۲)

برخى مفسّران در تفسیر آیه گفته اند: نشانه محبّت مسلمانان به خدا، پیروى از سنّت پیامبرش است. (الکشاف، زمخشری، ج ۱، ص ۳۵۳؛ الدرالمنثور، سیوطی، ج ۲، ص ۱۷۹)

این لزوم اطاعت از سنت پیامبر(ص) و سبک و روش زندگی اش، از آیات دیگری نیز به دست می آید. مثلا از آیه ۱۰۱ همین سوره و نیز آیات ۱۴ و ۴۲ و ۵۹ و ۶۱ و ۸۰ و۸۳ سوره نساء و آیات بسیاری دیگر، این وجوب اطاعت و پیروی مطلق از پیامبر(ص) به دست می آید؛ زیرا از این آیات استفاده مى شود که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) به صورت مطلق، حجّت خدا قلمداد شده و این معنا مستلزم حجّیّت هرگونه فعل، قول و تقریر آن حضرت و لزوم پیروى از او است. پس وقتی از اطاعت رسول الله در کنار اطاعت خدا سخن به میان می آید، مراد اطاعت از سبک زندگی ایشان است.(التّفسیر الکبیر، ج ۴، جزء ۱۰، ص ۱۱۲؛ روح المعانى، ج ۴، جزء ۵، ص ۹۵)

از نظر قرآن، اطاعت و پیروى از سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله) در راستاى اطاعت از خداوند است.(آل عمران، آیات ۳۲ و ۱۳۲ ؛ نساء، آیات ۱۴ و ۴۲ و ۵۹ و ۶۱ و ۸۰ و۸۳) از همین روست که خداوند به صراحت در آیه ۷ سوره حشر می فرماید: وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا؛ و آنچه را پیامبر به شما داد، آن را بگیرید؛ و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.

از نظر قرآن، اطاعت و پیروى از سنّت پیامبراکرم صلى الله علیه وآله و سبک زندگی آن حضرت، نشانه ایمان آدمی است(نساء، آیه ۵۹؛ انفال، آیه ۱؛ نور، آیه ۴۷) و هر کسی بخواهد در راه راست و صراط مستقیم حرکت کند، باید از ایشان اطاعت کند و سبک زندگی اش را سرمشق خویش قرار دهد تا سعادتمند شود و در دنیا و آخرت خوشبخت باشد؛ زیرا خداوند در آیه ۷ سوره حجرات ، پیروى از سنّت پیامبراکرم صلى الله علیه وآله، نشانه رشد و تعالى انسان دانسته است و کسی که این مسیر را می رود بی گمان به کمال رشد و تعالی دست می یابد. خداوند می فرماید: وَاعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَزَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْیَانَ أُولَئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ ؛ و بدانید که پیامبر خدا در میان شماست؛ اگر در بسیارى از کارها از شما پیروى کند، قطعا دچار زحمت مى ‏شوید؛ لیکن خدا ایمان را براى شما دوست‏ داشتنى گردانید؛ و آن را در دلهاى شما بیاراست؛ و کفر و پلیدکارى و سرکشى را در نظرتان ناخوشایند ساخت؛ آنان که چنین‏اند ره‏یافتگانند. پس از نظر قرآن به جای آن که پیامبر از شما پیروی کند شما باید در همه امور از ایشان پیروی کنید که در این صورت به رشد دست می یابید و از ره یافتگان خواهید بود.

از نظر قرآن، سنت و سیره آن حضرت(ص) بر انسان ها حجت است و خداوند می تواند آن را علیه اعراض کنندگان از اطاعت ایشان به کار گیرد؛ چنان که انسان می تواند در دنیا و آخرت به آن احتجاج کرده و علت و چرایی عمل به کاری را سنت و سیره پیامبر(ص) قرار دهد؛ زیرا سنت ایشان حجت است.(آل عمران، آیات ۳۱ و ۳۲ و ۱۰۱؛ نساء، آیات ۱۳ و ۱۴ و ۵۹ و ۶۱ و ۸۰ و ۸۳ و آیات دیگر)

سنّت و سیره پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)، رسا و قابل فهم براى همگان است و آن چنان شفاف و روشن است که کسی نمی تواند بگوید من درک درستی از آن نداشته و ندارم و نمی توانم به آن عمل کنم.(نور، ایه ۵۴؛ تغابن، آیه ۱۲)

از نظر قرآن، مخالفت با سنت پیامبر(ص) حرام و گناه است(مائده، آیه ۹۲؛ حجرات، آیه ۱) و باید توجه داشت که برگشت ضرر و زیان مخالفت با سنّت پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)، به خود انسان است و آن حضرت (ص) هیچ ضرر و زیانی از این جهت نمی کند.(نور، آیه ۵۴)

مخالفت با آن حضرت(ص) و سنت و سیره اش، آثاری چون ندامت و پشیمانی در قیامت(فرقان، آیه ۲۷)، بطلان عمل(محمد، آیه ۳۳)، خروج از ولایت الهی به ولایت طاغوت(نساء، آیه ۱۱۵)، قرار گرفتن در میان بدترین جنبدگان و حیوانات(انفال، آیات ۲۰ و ۲۲)، شرمساری و سرافکندگی در قیامت(نساء، آیه ۴۲)، کفر و بی ایمانی(نور، آیه ۴۷)، نفاق(نساء، آیات ۶۰ و ۶۱)، آتش دوزخ(نساء، آیه ۱۴؛ احزاب، آیه ۶۶) و مانند آن ها می شود.

آثار پیروی از سنت و سبک زندگی پیامبر(ص)

در بیان لزوم اطاعت از سنت پیامبر(ص) و سبک زندگی و روش ایشان به برخی از آثار این اطاعت و اتباع اشاره شده است؛ اما برای این که نقش تاثیرگذار این اطاعت و اتباع به طور کامل روشن شود و انگیزه ای برای اطاعت مطلق و کامل از سنت و سیره آن حضرت(ص) در دل ها ایجاد شود، به آثار این پیروی و اطاعت و اتباع از منظر قرآن می پردازیم. از نظر قرآن آثاری که این اطاعت دارد عبارتند از:

  1. اصلاح و آشتی در زندگی اجتماعی: پیروى از سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله) موجب اصلاح و آشتى در میان افراد جامعه است. این اصلاح هم نسبت به ارتباطات و معاشرت میان فردی است و هم میان گروهی است. به این معنا که اگر دو نفر اختلاف داشته باشند، با پیروی و اطاعت از سبک زندگی پیامبر(ص) صلح و صلاح و آشتی میان آنان برقرار می شود و کدورت ها و نفرت ها از میان می رود.(انفال، آیه ۱) در معاشرت میان اقشار مختلف و گروه ها و جناح های اجتماعی و قومی و مانند آن ها نیز این روش و سبک زندگی می تواند تاثیرگذار باشد و موجبات آشتی مردمی و ملی را فراهم آورد؛ زیرا سبک زندگی پیامبر(ص) که برگرفته از قرآن است، همان سبک تسلیم در برابر خدا و پرهیز از هر گونه از فسق و فجور و ظلم و جور است و به انسان یاد می دهد که نه تنها عادل باشند، بلکه نسبت به یک دیگر احسان در مراتب چهارگانه را مراعات کنند. پس هم نیکوکار در رفتار فردی باشند، هم به دیگری نیکی کنند، هم عفو و گذشت داشته باشند و هم در مقام اکرام به گناهکار چیزی از حق خود بدهند و ایثار کنند تا جامعه رنگ خوش و خوشی را ببیند.
  2. حیات معنوی: پیروى از سنّت پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)، موجب حیات معنوى مؤمنان می شود؛ زیرا زندگی آن حضرت(ص) سرشار از معنویت است و کسب اطلاعات و شناخت و نیز پیروی از آن دل ها را زنده کرده و حیات معنوی در دنیا و آخرت را برای انسان موجب می شود. خداوند می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏ اید چون خدا و پیامبر شما را به چیزى فرا خواندند که به شما حیات مى ‏بخشد آنان را اجابت کنید.(انفال، آیه ۲۴)
  3. محبت خدا: پیروى از سنّت و سیره پیامبراکرم صلى الله علیه وآله، عامل جلب محبّت خداوند می شود و کسی که می خواهد محبوب خدا شود از این راه برود.(آل عمران، آیات ۳۱ و ۳۲)
  4. رحمت الهی: پیروى از سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله)، موجب برخوردارى از رحمت الهى می شود. این رحمت هم دنیوی و اخروی است و هم رحمانی و رحیمی. به این معنا که رحمت خاص الهی نیز نصیب کسانی است که از سنت آن حضرت(ص) پیروی می کنند و سبک زندگی خویش را بر مدار زندگی ایشان سامان می دهند.(آل عمران، آیات ۳۱ و ۱۳۲؛ توبه، آیه ۷۱؛ نور، آیه ۵۶؛ حجرات، آیه ۱۴)
  5. رستگاری: پیروى از سنّت محمّد(صلى الله علیه وآله)، موجب رستگارى و فلاح است.(نساء، آیه ۱۳؛ احزاب، آیه ۷۱) پس رستگاری و فلاح آدمی تنها پیروی از قرآن نیست، بلکه قرآن و سنت و سیره پیامبر(ص) و معصومان(ع) بر اساس آیات دیگر از جمله ۵۹ سوره نساء و ۳ و ۵۵ و ۶۷ سوره مائده و مانند آن ها است.
  6. ایمنی از اختلاف و تفرقه: از نظر قرآن، ایمنى از اختلاف و تفرقه، در سایه پیروى از سنّت پیامبر صلى الله علیه وآله به دست می آید(آل عمران، آیه ۱۰۳)؛ زیرا یکی از معانی «حبل اللّه» غیر از قرآن خود آن حضرت(ع) و اهل بیت(ع) و نیز سنّت پیامبر صلى الله علیه وآله در زندگی اش است.(المیزان، ج ۳، ص ۳۶۹) پس همان طوری که پیروی سنت آن حضرت (ص) موجب رفع اختلافات و تفرقه ها می شود و میان افراد صلاح و سازش و آشتی برقرار می شود؛ هم چنین پیروی از آن حضرت(ص) موجب دفع اختلاف و تفرقه است؛ یعنی اجازه نمی دهد تا اختلاف و تفرقه ای میان فردی و میان گروهی ایجاد شود.
  7. تقوا: اطاعت و پیروى از سنّت محمّد صلى الله علیه وآله، زمینه تقواپیشگى است.(انعام، آیه ۱۵۳؛ انفال، آیه ۱) پس هر کسی بخواهد به تقوایی دست یابد که علم الهی و سعادت دنیا و آخرت را برای خود رقم زند، باید از سنت و سیره پیامبر(ص) پیروی کند و هر چه دراین اطاعت و پیروی کامل تر و به تمام نزدیک باشد، از مراتب سه گانه تقوا به برترین آن دست می یابد و در مقام متقین و حق الیقین می نشیند.
  8. مرجع حل اختلاف: سنّت و سیره پیامبر(صلى الله علیه وآله)، مرجعى براى حلّ اختلافات و منازعات است. پس برای حل و فصل هر گونه اختلاف و درگیری باید سنت و سیره آن حضرت(ص) معیار قرار گیرد(نساء، آیه ۵۹ و ۶۰)؛ زیرا منظور از «فردّوه الى اللّه و الرّسول» کتاب خدا و سنّت رسول اکرم صلى الله علیه وآله است.(مجمع البیان، ج ۳ – ۴، ص ۱۰۰؛ کشف الاسرار، ج ۲، ص ۵۶۳) پس یکی از مراجع حل اختلاف سنت و سیره پیامبر(ص) به عنوان ملاک و معیار سازش و صلح است.(نساء، آیات ۶۱ و ۱۰۵؛ نور، آیه ۴۸)
  9. توانایی حل اختلافات: از نظر قرآن، پیروی از سنت پیامبر(ص) نه تنها موجب دفع اختلاف و رفع تفرقه میان فردی می شود و صلح و صفا به زندگی باز می گردد، بلکه این امکان را فراهم می آورد تا مطیع از سنت آن حضرت(ص) دیگران را نیز راهنمایی کرده و اختلافات میان آنان را برطرف سازد.(نساء، آیات ۵۹ و ۶۰) پس کسی که با سنت پیامبر(ص) مراجعه کند و بر اساس آن سبک زندگی خود را قرار دهد از نفوذی بهره می شود که می تواند نه تنها اختلاف خود را حل کند، بلکه اختلافات دیگران را نیز حل و فصل نماید.
  10. رهایی از خرافات: پیروى از سنّت و سیره پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)، موجب رهایى از افکار جاهلى و اندیشه هاى خرافى می شود که مانع جدی در سر راه عقلانیت انسان و جامعه و سعادت دنیوی و اخروی است.( مائده، آیات ۱۰۳ و ۱۰۴) منظور از «و الرّسول» تصدیق و اقتدا به پیامبر اسلام صلى الله علیه وآلهدر افعال او است. (مجمع البیان، ج ۳ – ۴، ص ۳۹۱)
  11. فرجام نیک: اطاعت از سنّت پیامبر صلى الله علیه وآله، درپى دارنده فرجام نیک و پایان خوش در کارها و امور خود انسان و جامعه است.(نساء، آیه ۵۹)
  12. مغفرت و آمرزش الهی: پیروى از سنّت پیامبراکرم صلى الله علیه وآله موجب آمرزش گناهان می شود(آل عمران، آیه ۳۱)؛ زیرا مراد از «اتّبعونى» در کنار اطاعت از خدا، به معنای پیروی از سنّت و سیره رسول اکرم صلى الله علیه وآله است. (الکشاف، ج ۱، ص ۳۵۳؛ الدرالمنثور، ج ۲، جزء ۳، ص ۱۷۹)
  13. رهایی از دوزخ: پیروى از سنّت پیامبراکرم صلى الله علیه وآله، نجات بخش آدمى از آتش دوزخ است؛ همان طوری که پیروی از قرآن این گونه است. این بدان معناست که اطاعت قرآن و رسول باید در کنار هم باشد.(آل عمران، آیات ۳۱ و ۳۲؛ احزاب، آیه ۶۶)
  14. رهایی از گمراهی : پیروى از سنّت پیامبر صلى الله علیه وآله، موجب نجات از گمراهى است؛ پس آن حضرت(ع) هم هادی و مهدی مردم است و مردم را از گمراهی نجات داده و در مسیر هدایت قرار می دهد.(آل عمران، آیه ۱۶۴) البته این بر اساس این است که مقصود از «الحکمه» در آیه سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله) باشد. (الکشاف، ج ۱، ص ۴۳۶؛ فتح القدیر، ج ۱، ص ۳۹۹) همین معنا را می توان از آیه ۲ سوره جمعه به دست آورد به شرط آن که مراد از «الحکمه» سنّت رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) باشد. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبى، ج ۱۸، ص ۹۲؛ مجمع البیان، ج ۹ – ۱۰، ص ۴۲۹)
  15. هدایت: چنان که گفته شد آن حضرت(ع) هادی است و پیروی از ایشان موجب هدایت است. از این روست که قرآن، پیروى از سنّت پیامبراکرم صلى الله علیه وآله، موجب هدایت انسانها دانسته است(نور، آیه ۵۴) . هم چنین از آیه ۱۵۸ سوره اعراف، همین معنا به دست می آید ؛ زیرا جمله «اتّبعوه» دلیل بر این است که اقتدا به رسول اللّه صلى الله علیه وآله در هر فعلى واجب است، مگر آن مواردى که با دلیل خاصّ، ویژه عمل پیامبراکرم صلى الله علیه وآله باشد. (التّفسیر الکبیر، ج ۵، جزء ۱۵، ص ۳۸۶) از نظر قرآن، هدایت به صراط مستقیم، تنها در پرتو پیروى از سنّت پیامبر صلى الله علیه وآله و قرآن است.(نساء، آیه ۶۹)
  16. هم نشینی با نیکان و اولیای الهی: همنشینى با اولیای الهی از جمله پیامبران، صدّیقان، شاهدان اعمال و صالحان در بهشت، از آثار پیروى از سنّت محمّد صلى الله علیه وآله است.(نساء، آیه ۶۹)
  17. پاداش بزرگ: اطاعت و پیروى از سنّت و سیره محمّد(صلى الله علیه وآله) داراى پاداشى بزرگ و عظیم برای تابع و مطیع است.(آل عمران، آیه ۱۷۲)
  18. پادش نیک: پیروى از سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله)، داراى اجرى نیکو و حسن است.(فتح، آیه ۱۶)
  19. بهشت: اطاعت و پیروى از سنّت رسول اکرم(صلى الله علیه وآله)، عامل ورود مطیع به بهشت است.(نساء، آیه ۱۳؛ فتح، آیه ۱۷)
  20. حفظ اعمال صالح: پیروى از سنّت پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)، موجب حفظ اعمال صالح انسان و برخورداری از پاداش آنها و محافظت پاداش ها خواهد شد(حجرات، آیه ۱۴)؛ زیرا منظور از «اطاعت رسول(صلى الله علیه وآله)» تصدیق و پیروى ایشان است، از هر آنچه بدان امر یا نهی مى کند. (المیزان، ج ۱۸، ص ۳۲۹)
  21. رهایی از نکوهش الهی: خدا کسانی که از اطاعت ایشان سرباز می زنند نکوهش و سرزنش می کند؛ پس برای رهایی از خشم و نکوهش الهی با اطاعت می توان به آن رسید.(نساء، آیات ۵۹ و ۶۰ و ۸۰؛ انفال، آیه ۲۰)
  22. رهایی از ولایت طاغوت: انسان یا تحت ولایت الهی قرار می گیرد که مظهر آن ولایت رسول الله(ص) است یا آن که با اعراض به آن تحت ولایت طاغوت قرار می گیرد. از نظر قرآن، اعراض از سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله) به معنای روى آوردن به طاغوت است که خود نشانه شیطان زدگى و گمراهى است.(نساء، آیات ۵۹ و ۶۰)
  23. رهایی از حسرت: کسی که تحت ولایت خدا و رسول الله(ص) باشد اهل بهشت است و هرگز دچار ندامت و حسرت نمی شود، در حالی رویگردانى افرادی ستمگر و گناهکار از سنّت و راه پیامبر(صلى الله علیه وآله)، موجب حسرت آنان در قیامت خواهد شد.(فرقان، آیه ۲۷)
  24. نشانه ایمان: اطاعت از ایشان ، نشانه ایمان است و اعراض از آن حضرت در سنت و سیره به معنای کفر و نفاق است.(نساء، آیه ۶۱؛ نور، آیه ۴۷)