میزبانی و مهمانی در قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم

یکی از مهم ترین ابزارها و روش ها در انسجام اجتماعی، بهره گیری از ابزار مهمانی است. ضیافت و استضافه، عملی است که نه تنها شرایطی مناسب برای پذیرایی مادی فراهم می آورد و آسایش را به دنبال دارد، بلکه به سبب مجالست و هم نشینی، آرامش طرفین را موجب می شود. از همین روست که در اسلام به مساله مهمانی توجه خاص و ویژه ای شده است. البته برخی از این مهمانی ها ممکن است در راستای انجام عملی واجب مانند کفارات اطعام مسکین انجام شود؛ ولی همین مهمانی ها نیز آثار و برکات اجتماعی دارد و نه تنها بار مسئولیت او را بر می دارد و شخص در پیشگاه خدا آبرویی کسب می کند، بلکه بستری برای انسجام اجتماعی و تالیف قلوب خواهد بود.

آداب میزبانی و مهمانی

در آیات قرآنی، نکات ظریف و لطیفی به عنوان آداب میزبانی و مهمانی مطرح شده است. رعایت چنین آداب لطیف و ظریف می تواند آثار و برکات مهمانی را افزایش داده و بهره مندی از آن را دو چندان کند. از جمله مهم ترین آداب می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. تحیت و سلام: از نظر قرآن، تحیّت و سلام مهمانان به میزبان، از آداب مهمانى است. بنابراین، مهمانان هنگام ورود به مجلس مهمانی باید با سلام و تحیت وارد بر میزبان شوند.(هود، آیه ۵۹؛ ذاریات، آیات ۲۶ و ۲۷)
  2. وجوب پاسخ سلام: همان طوری که بر مهمان است هنگام ورود سلام کند، بر میزبان واجب است پیش از هر کاری پاسخ سلام مهمان را بدهد.(هود، آیه ۶۹؛ ذاریات، آیات ۲۴ و ۲۶)
  3. رعایت حال میزبان: مهمان باید به گونه ای رفتار کند که میزبان به رنج و سختی نیافتد. از نظر قرآن، رعایت حال میزبان از سوى مهمان لازم و واجب است و مهمانان باید موجبات آزار و اذیت میزبان را فراهم نیاورد. پس از آداب مهمانى، مراعات حال میزبان است.(احزاب، آیه ۵۳)
  4. پذیرایی شایسته: میزبان باید از مهمانان خویش به شایستگی پذیرایی کند و چیزی کم نگذارد؛ زیرا پذیرایى ناشایسته از مهمان مدعوّ، به دور از آداب مهمانى است(نساء، آیه ۱۴۸)؛ زیرا امام صادق (علیه السلام) در توضیح آیه مزبور فرمود: کسى که قومى را مهمانى کند و در ضیافت‌شان بدى کند، پس او از ستمگران است و بر آن قوم باکى نیست که بر او چه بگویند. (تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۸۳ ح ۲۹۶؛ البرهان، ج ۲، ص ۱۹۴، ح ۱) پس میزبان باید غذایی شایسته و در شان خویش و مهمان فراهم آورد.
  5. عدم استفسار از مهمان درباره غذا: استفسار نکردن از مهمان، درباره تهیه غذا و نوع آن، از آداب میهمانى است. (هود، آیه ۶۹؛ ذاریات، آیات ۲۴ و ۲۶) پرسش از مهمان درباره میل به غذا یا نوع غذا نادرست است؛ زیرا میزبان باید غذایی برای مهمان تهیه کند، و پرسش کردن از این که میل به غذا دارد، ناروا و ناشایست است؛ چنان که پرسش از نوع غذا ممکن است موجب شود، میزبان ناتوان از انجام عهده خویش باشد. البته باید چنان که گفته شد، پذیرایی با نوع غذایی باشد که شایسته میزبان و مهمان است.
  6. سرعت در پذیرایی: میزبان باید به شتاب و سرعت اسباب و وسایل پذیرایی مهمان را فراهم آورد. پس درنگ نکردن در آماده کردن غذا، از آداب مهمانى است که باید از سوی میزبان مراعات شود.(هود، آیه ۶۹)
  7. دسترس آسان غذا: در دسترس قرار دادن غذا براى تناول آن، کارى پسندیده در مهمانى است. وسایل پذیرایی به گونه ای تدارک دیده شود که مهمان به آسانی به آن دسترسی داشته باشد و بتواند از آن بهره مند شود.(ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷)
  8. تقاضا برای تناول غذا: از آداب میزبانی آن است که میزبان از مهمان برای تناول غذا تقاضا کند. به سخنی دیگر، تعارف کردن از آداب مهمانی است.(همان)
  9. تهیه غذا: تهیّه غذا براى مهمان، امری نیکو و از آداب مهمانى است.( هود، آیه ۶۹؛ ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷)
  10. مباشرت میزبان در پذیرایی: مباشرت میزبان در پذیرایى از مهمان، خصلتى نیکو و پسندیده است.( هود، آیه ۶۹؛ ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷؛ یوسف، آیه ۳۱) این که خود میزبان اقدام به پذیرایی کند و در این امر مباشرت مستقیم داشته باشد، خود عاملی در تقویت روابط انسانی و تکریم مهمان است.
  11. احترام مهمان: شایسته است که از مهمان به شکلی پذیرایی شود که حرمت و جایگاهش حفظ شود؛ بنابراین، حفظ حرمت مهمان و پرهیز از بى‌حرمتى به او امری واجب و لازم است که باید از سوی میزبان مراعات شود.(هود، آیه ۷۸؛ حجر، آیات ۶۸ و ۶۹؛ ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۶)
  12. دفاع از مهمان: میزبان موظف است تا به هر شکلی از مهمان دفاع کند و اجازه بی حرمتی به دیگران نسبت به مهمان را ندهد.(همان)
  13. استقبال از مهمان: شایسته است تا میزبان به استقبال مهمان برود و با آغوش باز و سلام و تحیت از مهمان استقبال کند.(یوسف، آیات ۹۹ و ۱۰۰)
  14. پذیرایی از مهمان ناخوانده و ناشناس: همان طوری که شایسته است از مهمان خوانده و دعوت شده استقبال کرد و پذیرایی نمود، هم چنین شایسته است از مهمان ناشناس و ناخوانده نیز پذیرایی و استقبال شایسته ای به عمل آید.(ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۶)
  15. حضور در زمان موعد: مهمانان باید در زمان موعد در مهمانی حاضر شوند(احزاب، آیه ۵۳)؛ بنابراین، حضور پیش از موعد ناروا و ناشایست و موجب اذیت و آزار میزبان می شود؛ چنان که تاخیر بیش از اندازه می تواند میزبان را با مشکلاتی مواجه کند.
  16. ترک مجلس پس از پذیرایی: شایسته است مهمانان پس از پذیرایی مجلس مهمانی را ترک کرده و مراعات حال میزبان کنند.(احزاب، آیه ۵۳)
  17. اذن برای حضور در مهمانی: مهمان پیش از ورود به خانه میزبان باید از وی اذن بگیرد و بی اذن وارد خانه و محل مهمانی نشود(احزاب، آیه ۵۳)؛ زیرا نهى «لا تدخلوا» شامل خانه‌هاى مؤمنان هم مى‌شود، بنابراین ورود به خانه‌هاى‌شان تنها با اذن و در موعد غذا خوردن جایز خواهد بود. (التفسیر المنیر، ج ۲۲، ص ۸۹ ـ ۹۰)
  18. جواز رد میزبانی: میزبان می تواند درخواست افراد برای مهمانی را رد کند و پاسخ منفی بدهد. به سخن دیگر، نپذیرفتن مهمان و اجازه ندادن به کسى براى ورود به خانه و محل سکونت خود مجاز است و شخص می تواند میزبانی را نپذیرد.(احزاب، آیه ۵۳) پس از نظر قرآن کریم، نپذیرفتن میهمان، اختیارى مشروع است و مهمان نمی بایست از پاسخ منفی میزبان ناراحت و عصبانی شود؛ بلکه شایسته است با پاسخ منفی دور شود و اصراری بر ورود نداشته باشد که این برایش بهتر است.(نور، آیه ۲۸)
  19. اجتناب از پذیرایی ناشایست: میزبان باید از هر گونه رفتاری که بیانگر پذیرایی ناشایست است اجتناب کند و شان و شخصیت مهمان را مراعات کرده و به تکریم و احترام مهمان بپردازد(نساء، آیه ۱۴۸)؛ زیرا بر اساس این آیه هر گونه رفتاری که موجب اذیت و آزار دیگران است، حرام و از مصادیق ظلم و ستم است که باید اجتناب کرد. پس به طریق اولویت انسان باید رفتار زشت و ناشایستی نسبت به مهمان نداشته باشد.
  20. اجتناب از موجبات نگرانی: مهمان نمی بایست رفتاری داشته باشد که میزبان را نگران و دلواپس کند. (هود، آیات ۶۹ و ۷۰؛ ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۸) هر گونه رفتاری از جمله نخوردن غذا ممکن است به معنای بی احترامی بلکه نگرانی میزبان شود. بنابراین، مهمان می بایست از چنین رفتاری اجتناب کند.(همان)
  21. اجتناب از اهانت به مهمان: از مهم ترین آداب مهمانی تکریم و احترام به مهمان است؛ بر این اساس ، هر گونه تعرّض و اهانت به مهمان دیگران، عملى ناپسند و به دور از تقواپیشگى است و شخص همان طوری که نمی تواند به مهمان خویش بی احترامی کند باید از اهانت به مهمان دیگران نیز اجتناب و پرهیز کند.(هود، آیه ۷۸؛ حجر، آیات ۶۸ و ۶۹)
  22. جواز استضافه: از نظر قرآن، شخص می تواند از دیگری بخواهد تا او را مهمان کند و میزبانی او را به عهده گیرد؛ چنان که حضرت موسی(ع) و خضر(ع) چنین کردند. البته چنان که گفته شد، شخص می تواند میزبانی را رد کند؛ چنان که اهل ناصره فلسطین با حضرت موسی و خضر علیهما السلام انجام دادند.(کهف، آیه ۷۷) گفتنی است که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است: مقصود از قریه، شهر ناصره بود که در ساحل دریا واقع بود و به جهت آن نصارا، بدین نام خوانده شدند. (مجمع البیان، ج ۵ – ۶، ص ۷۵۱)
  23. تحقیق از مهمان: در مواردی که مهمان ناشناس است می توان از خودش تحقیق کرد و اطلاعاتی را با اراده و اختیار از او کسب کرد.(حجر، آیات ۵۱ و ۵۷؛ ذاریات، آیات ۲۴ و ۳۱) این اطلاعات می تواند بستری برای یاری به مهمان باشد و در صورت نیاز برخی از مشکلات مهمان را برطرف کرد.
  24. تعاون در مهمانی: مهمانی از کارهای نیک است؛ بنابراین تعاون در هر کاری نیکی شایسته است.(مائده، آیه ۲) همکاری و تعاون در پذیرایی از مهمان به ویژه از سوی همسران کاری شایسته است.(ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷) همسر حضرت ابراهیم(ع) در طبخ و آماده سازی غذا با شوهرش همکاری کرد.
  25. سخاوت در مهمانی: شایسته است که میزبان با سخاوت مندی از مهمان پذیرایی کند؛ چنان که حضرت موسی با گوساله ای چاق و فربه از مهمانان خویش به شایستگی پذیرایی کرد.(هود، آیه ۶۹؛ ذاریات، آیات ۲۴ و ۲۶)
  26. محبت به مهمان: محبت به مهمان در اشکال گوناگون شایسته است. این محبت می تواند موجب افزایش انسجام اجتماعی و همکاری میان میزبان و مهمان شود؛ چنان که مهمانی حضرت یوسف(ع) از برادران موجب تشویق آنان به همکاری با آن حضرت(ع) و اجابت درخواست آن حضرت از سوی برادران شد.(یوسف، آیات ۵۹ تا ۶۳)
  27. فراهم آوری اسباب آسایش: از دیگر امور شایسته در مهمانی ، فراهم آوری هر گونه اسباب آسایش و آرامش مثلا متکا و بالش است. هم چنین ابزارهای مناسب برای بهره مندی صحیح از مواد غذایی است.(یوسف، آیه ۳۱)
  28. پذیرایی ساده با میوه: مهمانی می تواند با غذاهایی گوشتی یا حتی غیر گوشتی باشد. مهمانی ساده با تهیه میوه و شربت و شیرینی شدنی است و لازم نیست حتما در مهمانی از غذاهایی گوشتی استفاده شود.(یوسف، آیه ۳۱) به سخن دیگر، این طعام و غذای مناسب باتوجه به زمان و شرایط مهمانی می تواند متفاوت باشد. به این معنا که گاه مهمانی عصرانه و مانند آن است. بنابراین، لازم نیست تا از مهمان با غذایی که برای ناهار و شام تهیه می شود، پذیرایی کرد، بلکه پذیرایی از مهمان با میوه نیز می تواند انجام گیرد. بسیاری از ضیافت های نیم روزی، به صرف شیرین و میوه و چای و مانند آن انجام می گیرد. مهمانی که زلیخا برای دوستان خود جهت معرفی حضرت یوسف(ع) فراهم آورده بود، با پذیرایی از مهمانان با میوه بوده است.(یوسف، آیه ۳۱)
  29. برگزاری مهمانی بزرگ: از نظر قرآن، برگزاری مهمانی ها بزرگ با مشارکت گروه زیاد جایز است.(همان)
  30. پرهیز از اقامت زیاد: مهمان می بایست مراعات حال میزبان را کرده و از اقامت زیاد و طولانی اجتناب کند.(احزاب، آیه ۵۳)
  31. لزوم شرکت در مهمانی: اگر میزبان به ویژه مسئولان و رهبران اسلامی شخص را به مهمانی فرا خواند، پاسخ مثبت داده و در آن مهمانی شرکت کرد.(احزاب، آیه ۵۳) می توان گفت که ضیافت های رسمی سیاسی یکی از جلوه های ارتباطات کاری است. کسانی که در سر یک سفره غذا گرد هم می آیند، آسان تر می توانند ارتباط عاطفی برقرار کنند و از آن جایی که سیاست، تدبیر در امور منزل و جامعه است، نمی تواند جز به واسطه ارتباطات و تاثیر بر عواطف و احساسات دیگران کارآمد باشد. از این رو در سیاست های رسمی و بویژه سیاست عمومی، تقویت ارتباطات عاطفی از طریق مهمانی دادن از جایگاه ویژه ای برخوردار است. از گزارش های قرآنی برمی آید که پیامبر(ص) برای ابلاغ دعوت و رسالت خویش، ضیافتی تشکیل می دهد و خویشاوندان خود را به مهمانی فرا می خواند و در آن ضیافت شام به ابلاغ رسالت و دعوت خود اقدام می کند؛ چرا که می داند تاثیرگذاری بر عواطف و احساسات مهمان بر سر سفره غذا و طعام، آسانتر است. به هر حال، وقتی رهبران افرادی را برای ضیافتی دعوت می کنند، بر مدعوین است تا در آن ضیافت و مهمانی شرکت کنند.
  32. پیش غذا: شایسته است که به محض ورود مهمان، پیش غذایی از خوردنی و نوشیدنی فراهم آید و با آن مهمان پذیرایی شود؛ چنان که خدا با مومنان عمل و رفتار می کند (فصلت، آیات ۳۰ و ۳۱)؛ زیرا واژه «نزل» به اولین طعام و پیش غذایی گفته می شود که در هنگام ورود و نزول شخص به او تعارف می شود. افرادی که به چنین رویه ای با مهمان خویش رفتار می کنند، دارای صفتی الهی هستند.
  33. مهمانی صفتی خدایی: از نظر قرآن، انسانها میهمانان خدا در روى زمین و خدا میزبان آنان است(مومنون، آیه ۲۹) و خدا در دنیا همگان از خوب و بد از خلایق را میزبانی می کند، اما در قیامت تنها میزبان مومنان است، به طوری که هر شخصی به هنگام ورود به قیامت، مورد پذیرایی خدا قرار می گیرد که البته مومنان با چیزهایی خوب و کافران با چیزهایی بد مورد پذیرایی قرار می گیرند(فصلت، آیات ۳۰ و ۳۱)؛ زیرا جمله «نزلاً من غفور رحیم» رزق و روزى مرسوله و آن ضیافت و مهمانى است. (الکشاف، ج ۴، ص ۱۹۹)
  34. تکریم مهمان ناشناس: از نظر قرآن، همان طوری که باید از مهمان مدعو پذیرایی کرد، از مهمان ناشناس در سطح شان و شخصیت میزیان و مهمان باید پذیرایی صورت گیرد. البته پذیرایی از مهمان مدعو باید شکل آبرومندانه تری باشد. به این معنا که اگر برای مهمانان ناخوانده، ممکن نباشد تا از پیش تدارکی دیده شود و با این حال از بهترین غذای موجود برای پذیرایی استفاده شود (ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷)، اما نسبت به مهمانانی که از پیش دعوت شده اند، لازم و ضروری است پذیرایی شایسته تری انجام شود. امام صادق(ع) در ذیل آیه ۱۴۸ سوره نساء، می فرماید: کسی که قومی را به مهمانی دعوت کد و در ضیافت بدی کند، او از ستمگران است و بر قوم باکی نیست که بر او چه بگویند. (تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۲۸۳، حدیث ۲۹۶ و نیز البرهان، ج ۲، ص ۱۹۴ و حدیث ۱) این بدان معناست که ضیافت مدعوین با مهمان ناخوانده تفاوت دارد و در تکریم مهمان مدعو باید سنگ تمام گذاشت.
  35. جایگاه مناسب و شایسته: مهمان از یک نظر اسیر میزبان است و هر جا که میزبان گفته جلوس کند، زیرا میزبان با توجه به شرایط و جایگاه شایسته افراد و موقعیت خانه جایگاهی را برای مهمان مشخص می کند. از نظر قرآن، نشاندن مهمان در بهترین جایگاه ممکن و در نظر گرفتن شان و جایگاه مهمان در تکریم و پذیرایی، از دیگر آداب مهمان نوازی است که بایسته و شایسته است این موارد رعایت شود. (یوسف، آیات ۹۹ و ۱۰۰ )
  36. سفره انداختن در پیش مهمان: مهمان را سر سفره نمی برند، بلکه غذا را به او نزدیک و در دسترس وی قرار می دهند و تعارف می کنند.(ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷)
  37. پرهیز از استفسار نسبت به غذا: از مهمان نباید پرسید غذا خورده یا نخورده است؟ آیا غذایی را دوست می دارد یا ندارد؟ بلکه باید غذایی شایسته و مناسب تهیه و پیشکش کرد.(همان)
  38. اجتناب از تلخ و بدگویی و تقدیم اخبار بشارت بر اخبار تلخ و بد: در مهمانی نباید اخبار تلخ گفته شود، بلکه باید اخبار خوب و شیرین بیان شود، مگر آن که میزبان استفسار کند که در آن صورت اخبار خوب بر بد تقدم داده شود.(حجر، آیات ۵۰ تا ۶۰؛ ذاریات، آیات ۲۴ تا ۳۱)
  39. اجتناب از غذا نخوردن: میزبان هر چه آورده است باید تناول کرد و مهمان نباید میزبان را در منگه قرار دهد و دغدغه ای را فراهم آورد.(ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷)
  40. فراهم آوری غذا به دور از چشم مهمان: میزبان باید به دور از چشم مهمان در گوشه ای دیگر به فراهم آوری غذا اقدام کند.(همان)
  41. اجتناب از نگاه به ظرف تهیه غذا: مهمان نباید به ظروف تهیه غذایی مهمانی سرک بکشد و از آن آگاهی کسب کند؛ چنین رفتاری شایسته مهمان نیست.(احزاب، آیه ۵۳)
  42. تهیه غذا در خانه: شایسته است که میزبان غذا را در خانه تهیه کند نه این که از بیرون بخرد. (ذاریات، آیات ۲۴ تا ۲۷)

آن چه بیان شد تنها گوشه ای از آداب مهمانی است که باید میزبان و مهمان آن ها را مراعات کند. در آیات و روایات شرایط و آداب و احکامی دیگر برای مهمانی بیان شده که بیرون از حوصله این مقاله است.