مسلمانی از نظر اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم

از سید جمال الدین اسد آبادی نقل شده که گفته است: «به غرب رفتم اسلام دیدم ولی مسلمان ندیدم و به مشرق برگشتم اسلام ندیدم، ولی مسلمان دیدم». محمدعبدی مصری نیز می گوید: به غرب رفتم، اسلام رادیدم، ولی مسلمان ندیدم، به شرق برگشتم مسلمان دیدم، اما اسلام ندیدم. هم چنین دکترشریعتی نیز می گوید: در مملکت غربی مسلمان ندیدم، ولی مسلمانی دیدم؛ درملل اسلامی مسلمان دیدم ولی مسلمانی نه!

کسانی که این دیدگاه را نسبت به مسلمانان و غربیان مطرح می کنند، با توجه به معیارهای اساسی و اصلی اسلام، به داوری رفتارها پرداخته و بر آن هستند تا ببیند، آیا کسانی که فلسفه زندگی خویش را اسلام قرار داده و به یک معنا حسنات دنیا و آخرت را با هم می خواهد، بیش تر در رفتار و سبک زندگی پای بند به این اصول است، یا کسانی که فلسفه زندگی خویش را اصالت دنیا قرار داده و حتی منکر آخرت هستند، ولی در سبک زندگی اصول اسلامی را در عمل رعایت می کنند؟!

با نگاهی به آموزه های وحیانی قرآن، این معنا به دست می آید که مراعات اصول اسلامی در سبک زندگی حتی بی اعتقاد و ایمان به فلسفه زندگی و آموزه های معرفتی و هستی شناسی، می تواند تامین کننده دنیای آنان باشد؛ بنابراین، اگر مسلمانان به آموزه های اسلامی عمل کنند، به طور طبیعی بهره مند از حسنات دنیا و آخرت خواهند بود؛ این در حالی است که غیر مسلمان تنها بهره مند از حسنات دنیا خواهد بود.(بقره، آیات ۲۰۰ و ۲۰۱)

حقیقت مسلمانی

اسلام مجموعه آموزه های معرفتی و دستوری است که در قالب شرایع مدون و مکتوب گوناگون از سوی خدا توسط پیامبران از طریق وحی ابلاغ شده و از بشر خواسته شده تا بر اساس آن فلسفه و سبک زندگی خویش را سامان دهند تا بتوانند به کمالات بایسته و شایسته دست یافته و فلاح و رستگاری و سعادت دنیا و آخرت را به دست آورند.(آل عمران، آیات ۱۹ و ۸۵؛ شوری، آیه ۱۳؛ بقره، آیه ۳۸ ؛ حدید، آیه ۲۵؛ و آیات دیگر)

قرآن به صراحت بیان می کند که بنیاد آموزه های وحیانی اسلام، تبیین حقوق و وظایف بشر، برای اقامه عدالت قسطی از سوی همه آنان است؛ زیرا اقامه عدالت قسطی در بردارنده همه ابعاد هستی است که از جمله آن ها انجام عبادت و پذیرش بندگی و تعبد در برابر خدا است؛ زیرا ترک یا مخالفت در این حوزه در قالب کفر و شرک، از مصادیق ظلم عظیم است.(لقمان، آیه ۱۳)

در قرآن در تبیین فلسفه و هدف بعثت پیامبران و ارسال رسولان و انزال کتب الهی آمده است: لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ؛ به راستى ما پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا همه مردم به عدالت قصطی قیام کرده و به انصاف برخیزند و آهن را که در آن براى مردم خطرى سخت و سودهایى است پدید آوردیم تا خدا معلوم بدارد چه کسى در نهان او و پیامبرانش را یارى مى ‏کند آرى خدا نیرومند شکست ناپذیر است.(حدید، آیه ۲۵)

بنابراین، حقیقت مسلمانی از نظر قرآن، تسلیم در برابر این حقایق و اقامه عملی عدالت قسطی است. البته هر چه ایمان و تقوای افراد با اعمال نیک تثبیت شود، به همان میزان اقامه عملی عدالت قسطی در شخص نیز افزایش می یابد. از همین روست که به جای تعبیر «قیام»، واژه «قوام» به کار گرفته می شود که دلالت بر شدت و تثبیت این حقیقت در سطح ملکه بلکه مقوم ذات دارد. خدا در توصیف این دسته از مسلمانان می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏ اید پیوسته به عدالت قسطی قیام کنید و براى خدا گواهى دهید هر چند به زیان خودتان یا به زیان پدر و مادر و خویشاوندان شما باشد؛ اگر یکى از دو طرف دعوا توانگر یا نیازمند باشد باز خدا به آن دو از شما سزاوارتر است پس از پى هوس نروید که درنتیجه از حق عدول کنید و اگر به انحراف گرایید یا اعراض نمایید قطعا خدا به آنچه انجام مى‏ دهید آگاه است. (نساء، آیه ۱۳۵)

هم چنین می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏ اید! براى خدا به عدالت قسطی برخیزید و به عدالت ‏ شهادت دهید و البته نباید دشمنى گروهى شما را بر آن دارد که عدالت نکنید، عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است و از خدا پروا دارید که خدا به آنچه انجام مى‏ دهید آگاه است.(مائده، آیه ۸)

پس از نظر آموزه های وحیانی قرآن، مهم ترین ویژگی مسلمانی، اقامه عدالت قسطی، بلکه قوامین بالقسط بودن است. کسی که به این سطح از عمل نرسیده باشد، بویی از مسلمانی و اسلام نبرده است. از این رو، هر انسان یا گروهی که به عدالت قسطی قیام می کند، از نظر آموزه های وحیانی قرآن، در عمل، مسلمانی دارد؛ هر چند که وی ممکن است به سبب عدم اعتقاد به غیب و آخرت، از این اسلام خویش در آخرت بهره ای نبرد، اما از آن در دنیا بهره مند خواهد بود؛ زیرا سنت و قانون الهی حاکم بر جهان و هستی بر این قرار گرفته که هر که در چارچوب سنت ها و قوانین حاکم الهی حرکت کند، از آثار و برکات آن بهره مند شود؛ به ویژه برخی از سنت ها و قوانینی مانند قانون جاذبه که ارتباطی به دین و مذهب ندارد.

از آیات قرآنی به دست می آید که کسی که مدعی اسلام و مسلمانی است، باید نه تنها در سطح عدالت مقابله به مثلی عمل می کند، بلکه سطح احسان عفوی و احسان ایثاری و اکرامی عمل می کند. این بدان معناست که عدالت و انصاف و قسط در اصول ساختار اسلام و مسلمانی است و کسی که آن را مراعات نکند از اسلام و مسلمانی سودی نبرده است.

مهم ترین ویژگی های اجتماعی مسلمانی

در آیات قرآنی ویژگی های مسلمانی را بیان کرده است. از آن جایی که امروزه توجه به جنبه های اجتماعی مسلمانی بیش تر از هر زمانی نیاز است، در این جا به برخی از مهم ترین ویژگی های مسلمانی اشاره می شود.

  1. تحیت و سلام: تحیت و سلام که بنیاد صلح و صفا و ارتباط اجتماعی است، از مهم ترین ویژگی های مسلمانی است. این مساله تا آن جا اهمیت داشته که در صدر اسلام، نماد و نشانه مسلمانی، تحیت گویی به یک دیگر بوده است.(نساء، آیه ۹۴) طبق احتمالى «القى الیکم السّلام» یعنى شما را به تحیّت اهل اسلام مخاطب قرار داده است.(مجمع‌البیان، ج ۳ – ۴، ص ۱۴۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۴، جزء ۱۱، ص ۱۸۹)
  2. اجتناب از ضرر: مسلمانی به اجتناب از هر گونه ضرر و زیان به دیگری است.(بقره، آیات ۲۳۳ و ۲۸۲؛ طلاق، آیه ۶) از نظر قرآن، کسانی که به دیگری به ویژه به امت ضرر می رسانند، از منافقان هستند و از دایره مسلمانی بیرون هستند.(توبه، آیه ۱۰۷)
  3. اجتناب از ربا: از مهم ترین ویژگی های مسلمانی و جامعه اسلامی، معاملات بر اساس قوانین خرید و فروش سالم است. هر گونه خرید و فروش ربوی گناه و حرام است.(بقره، آیات ۲۷۵ تا ۲۷۹)
  4. سلطه مومنان: در جامعه اسلامی، مومنان بر اجتماع سلطه دارند و از هر گونه سلطه و ولایت بیگانگان به دور هستند.(نساء، آیه ۹۱؛ انفال، آیه ۶۰؛ نساء، آیه ۱۴۱؛ ممتحنه، آیات ۱ تا ۶)
  5. اعتدال: مسلمانی به دور از هر گونه افراط و تفریط است. بنابراین، وسطیت و سوایت از مهم ترین ویژگی های رفتار مسلمانی با دیگران است(بقره، آیه ۱۴۳؛ طه، آیه ۱۳۵)؛ زیرا «سوى» یعنى مصون از افراط و تفریط. (مفردات، ص ۴۴۰، «سوا») از نظر قرآن اقتصاد و میانه روی جز ویژگی ها و صفات مسلمانی است.(فاطر، آیه ۳۲) البته این برداشت بنا بر این است که مراد از «الکتاب» قرآن و «الّذین اصطفینا» مسلمانان باشد. «مقتصد» اعتدال و میانه‌روى آنان را در عمل به قرآن مى‌رساند. (المیزان، ج ۱۷، ص ۴۶ – ۴۷؛ التبیان، ج ۸ ، ص ۴۲۹ – ۴۳۰)
  6. امنیت: از دیگر ویژگی های جامعه اسلامی و مسلمانی تامین امنیت فراگیر در همه امور است. مسلمان باید از دست و زبان و رفتار و عمل دیگران سود برد، نه این که مورد اذیت و آزار قرار گیرد.
  7. ایثارگری: مسلمان نه تنها اهل عدالت است، بلکه اهل احسان عفوی بلکه از آن بالاتر اهل ایثار و احسان اکرامی است و چیزی که خود به آن نیاز دارد به دیگران می بخشد.(حشر، آیه ۹؛ توبه، آیه ۱۱۱)
  8. عدالت حتی با دشمن: مسلمانی به این است که مسلمانان با یک دیگر رحیم باشند و نسبت به دشمنان شدت عمل داشته باشند(فتح، آیه ۲۹)؛ اما شدت عمل نسبت به دشمن به معنای خروج از دایره عدالت و گرایش و میل به ظلم نیست؛ بلکه عدالت حتی نسبت به دشمنان باید مراعات شود. از نظر قرآن، عدالت قسطی و دادن قسط و سهم هر کسی از جمله کافران غیر معاند باید در دستور کار قرار گیرد.(ممحتنه، آیه ۸) حافظ می سراید: آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است/ با دوستان مروت با دشمنان مدارا. این مدارا تفسیر دیگری از همان اجرای عدالت به ویژه عدالت قسطی و اجتناب از ظلم است.
  9. طرد اجتماعی متمردان: کسانی که از احکام حکومتی تمرد می جویند و در جهاد حاضر نمی شوند، به روشی برخورد می شود تا از کرده خویش پشیمان شوند. در همین رابطه قطع ارتباط و طرد اجتماعی در قالب مبارزه منفی از شیوه های است که خدا برای مسلمانان تجویز کرده است.(توبه، آیه ۱۱۸؛ مجمع‌البیان، ج ۵ – ۶ ، ص ۱۰۰ – ۱۰۲؛ روح‌المعانى، ج ۷، جزء ۱۱، ص ۶۰)
  10. اجتناب از شایعات و مبارزه با شایعات بی اساس: از دیگر ویژگی های مسلمانی اجتناب از هر گونه شایعه سازی و شایعه پراکنی است.(احزاب، آیه ۶۰) هم چنین مبارزه به ویژه با شایعات بی اساس به خصوص جنسی از دیگر ویژگی های مسلمانی است.(نور، آیه ۱۶)
  11. تسامح با اهل کتاب: لزوم برخورد شایسته و همراه با تسامح و تساهل مسلمانان، با اهل‌کتاب از دیگر ویژگی های مسلمانی و امت اسلام است.(آل عمران، آیه ۱۶۴)
  12. رازداری: مسلمانی به این است که مسلمان نسبت به رازهای دیگران اهتمام ورزد و رازهای آنان را افشا و آشکار نسازد.(انفال، آیه ۲۷) با توجّه به شأن نزول آیه است که مربوط به فاش شدن اسرار مسلمانان از سوى برخى مسلمانان صدر اسلام است.(الکشاف، ج ۲، ص ۲۱۴؛ مجمع‌البیان، ج ۳ – ۴، ص ۸۲۴ )
  13. انفاق : از مهم ترین ویژگی ها و صفات مسلمانی ، انفاق به دیگران است. اصولا از نظر قرآن، مسلمان انسانی بخشنده و دست به خیر است.(معارج، آیات ۲۲ تا ۲۵)
  14. اجتناب از غیبت: مسلمانی به این است که نسبت به یک دیگر بدگویی و پشت سر گویی نداشته باشند و از غیبت اجتناب کنند.(حجرات، آیه ۱۲)
  15. اجتناب از اذیت و آزار: مسلمانی که دیگری را اذیت و آزار کند، بویی از مسلمانی نبرده است. مسلمان باید از هر جهت مراعات مسلمان دیگر را بکند و دادن القاب زشت و بد و مانند آن اجتناب کند.(حجرات، آیه ۱۱)
  16. اجتناب از تجسس: جاسوسی در مسایل اجتماعی و سیاسی ممنوع است(مائده، آیات ۴۱ و ۴۲)؛ چنان که تجسس در احوال شخصی مردم نیز جرم و گناه است.(حجرات، آیه ۱۲)

آن چه بیان شده تنها گوشه ای از ویژگی ها و صفات اجتماعی مسلمان است که باید در مسلمانی افراد مدعی اسلام دیده شود. هر کسی که این ویژگی ها را نداشته باشد، بویی از اسلام نبرده است و نمی تواند مدعی مسلمانی و اسلام باشد.