محمد(ص) از زبان خدای حمید

samamos-comفضایل اختصاصی و غیراختصاصی 

بی گمان بهترین راه شناخت پیامبر(ص) آیات قرآنی است که خداوند در آن به صفات و فضایل پیامبر(ص) پرداخته است. شناخت این صفات و فضایل تاثیرات گوناگونی در زندگی هر انسان به جا می گذارد؛ زیرا افزون بر شناخت جایگاه پیامبری و منزلت و مقام رفیع آن، موجب می شود تا انسان به این مطلب برسد که رسیدن به بسیاری از مقامات و فضایل، امکان پذیر و قابل دسترسی برای همگان است.

بی گمان یکی از علل تاکید خداوند بر صفات و فضایل پیامبر(ص) این است تا مردم شناخت از اسوه و سرمشق خویش، در این مسیر گام بردارند و در اندیشه تحقق این صفات و فضایل در خود باشند؛ هرچند که برخی از صفات، طبیعی و برخی ازفضایل اختصاصی است؛ زیرا بسیاری از آنها این گونه نیست و هدف از طرح آنها ازسوی خداوند توجه دادن به امکان آن برای همگان و نشان دادن اسوه و سرمشقی برای الگوبرداری است.

برهمین اساس نویسنده به سراغ گزاره های قرآنی رفته تا این صفات و فضایل را شناسایی و معرفی نماید و الگویی عینی و ملموس برای شدن های کمالی بیان کند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

پیامبر(ص) اسوه کامل بشریت

حضرت محمد(ص) انسانی شگفت است و از این رو، به نظر می رسد که دور از دسترس بشر باشد. با این همه تاکید آن حضرت(ص) و خداوند بر بشربودن ایشان به این معناست که نمی بایست این شگفتی ها را به دور از دایره انسانیت دید و اگر اختصاصات آن حضرت(ص) را به سبب پیامبری(ص) و یا صدور نخستین نوری و عقلی ایشان و یا مظهریت نخست و آغازین وی را به کنار بگذاریم، می توانیم بگوییم که آن حضرت(ص) اسوه بشریت است و هر انسانی می تواند با بهره گیری از ایشان و اتصال به حضرتش از طریق اطاعت، به کمالاتی برسد که ایشان به آن رسیده است.

این که خداوند او را مظهر تمام و کمال خویش دانسته است، به این معنا نیست که انسان های دیگر نمی توانند به این مقام برسند، بلکه به این معناست که این مظهریت برای همه به شکل تبعی فراهم است، از این رو به صراحت از همگان می خواهد تا از ایشان تبعیت کرده و به مقام محمود و محبوبی برسند که ایشان رسیده است: قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله و یغفر لکم ذنوبکم والله غفور رحیم؛ این پیامبر! به مردم بگو! اگر خدا را دوست می دارید، پس از من تبعیت و پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد و از گناهان شما بگذرد؛ چرا که خداوند غفور و رحیم است. (آل عمران، آیه۳۱)

بنابراین، هرکسی می تواند با رجوع به سوی خداوند محمدی(ص) در مسیر بازگشتی قرارگیرد که منتهای آن سیر و بازگشت، خداوند محمدی است. (نجم، آیه۴۲ و نیز علق، آیه۸) کسی که به خدای محمدی(ص) می رسد، در حقیقت توانسته است در جایگاهی قرارگیرد که حضرت محمد(ص) در آن قرار دارد که در آیات قرآنی از آن به مقام «تدلی» یا «قاب قوسین او ادنی» (نجم، آیه۹) تعبیر کرده است. از این رو گفته می شود حضرت محمد(ص) همان صراط مستقیم، همان مقصد و مقصود بشر است؛ چرا که فراتر و برتر از ایشان نمی توان تصور کرد و مقامی برتر از آن نیست تا کسی از آفریده ها بدان برسد.

اگر انسان، اشرف آفریده های الهی است و برتر از وی آفریده ای نیست؛ همچنین در میان همه آفریده ها نمی توان اشرف و برتر از حضرت محمد(ص) یافت که درمقام مظهریت نخست و مظهریت تمام و کمال الهی نشسته است. این بدان معناست که سیر رجعی و بازگشت باید به ایشان ختم شود که همان منتهای رجعت و سیر بشر و بلکه همه هستی است. از این رو خداوند پیامبر(ص) را به عنوان اسوه کامل و تمام بشریت معرفی کرده است. به این معنا که انسان ها اسوه همه هستی هستند و درمقام خلافت الهی و مظهریت ربوبی نشسته اند و حضرت محمد و حقیقت محمدی (ص) اسوه همه انسان هاست که در مقام خلافت کلیه و ولایت مطلقه و مظهریت کامل نشسته است.

خداوند درآیه ۲۱ سوره احزاب به صراحت می فرماید:« ولقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه»؛ و به تحقیق که برای شما در پیامبر خدا، اسوه نیک وکامل قرار داده شده است. هرکسی بخواهد به هر فضیلت و مقامی برسد، می بایست به او توجه داشته و به او متصل گردد و اطاعت او را عین اطاعت خداوند بداند:«و أطیعوا الله و الرسول (آل عمران، آیات ۳۲ و ۱۳۲ و نیز انفال، آیات ۱ و ۲۰ و۴۶)

براین اساس، شناخت پیامبر(ص) و صفات و فضایل او به معنای آشنایی با راه و مقصد است؛ چرا که به یک معنا آن حضرت (ص) خودش راه و به یک معنا خودش همان مقصد است؛ زیرا مسیر بازگشت به خدای مطلق اوست و منتهای سیر بشر نیز خدای او می باشد و کسی را نرسد که از غیر راه ایشان که همان صراط مستقیم و اسلام حقیقی است به سوی خداوند بازگردد و یا فراتر از ایشان برود و نزدیک تر از ایشان به خداوند از نظر قرب معنوی برسد. براین اساس باید او را راه و مقصد بشریت بلکه همه کائنات برشمرد. شناخت ایشان به معنای شناخت حقیقت راه و مقصدنهایی بشر و کائنات است.

فضایل و صفات اختصاصی پیامبر

چنان که گفته شد، برخی از صفات و فضایل پیامبر، اختصاصی است و نمی توان با هرگونه تلاش و کوشش به آن رسید؛ زیرا این دسته از صفات و فضایل، اختصاصی و ذاتی آن حضرت (ص) است. از جمله این که ایشان نخستین صادر و یا نخستین مظهر الهی است و خداوند اولین ظهور و بروزش را در ایشان تحقق بخشیده است. از این رو ایشان می فرماید:اول ما خلق الله نوری و یا درجای دیگر با توجه به یگانگی وجود نوری اهل بیت (ع) با ایشان، اهل بیت(ع) می فرمایند: نحن صنائع ربنا و الخلق بعد صنائعنا؛ ما صنعت و سازه مستقیم خداوندی و همه آفریده ها صنعت و سازه ما هستند که در مقام بعدیت قرار دارند. یا می فرماید: ان الله معنا و لافاقه بنا الی غیره و الحق معنا فلن یوحشنا من قعد عنا ونحن صنائع ربنا و الخلق بعد صنائعنا؛ خداوند با ماست و به جز ذات پروردگار به چیزی نیاز نداریم و حق با ماست. اگر کسانی با ما نباشند، هرگز درما وحشتی ایجاد نمی شود، ما سازه های پروردگارمان و مردمان، سازه های ما هستند. (غیبت شیخ طوسی، ص ۱۷۲)

این گونه صفات، ذاتی ایشان است و عنایت خاصی است که به آنان روا داشته شده است و دیگران نمی توانند دراین صفات با ایشان شریک و همانند باشند. از این رو آنان مظهر خداوند بی شریک و مثل و مثال هستند. این دسته از صفات همان چیزی است که درآیه به عنوان مشیت خاص الهی از آن یاد شده و درباره رسالت به عنوان یکی از اختصاصات می فرماید: الله یعلم حیث یجعل رسالته؛ خداوند خود می داند که رسالتش را کجا قرار دهد.

برخی صفات و فضائل دیگر نیز از اختصاصات پیامبر است که از جمله آن ها وجوب نماز شب و تهجد شبانه است که درسوره مزمل و اسراء به آن اشاره شده و یا جواز تعدد ازدواج با بیش از چهار زن عقدی دایم دریک زمان که از اختصاصات آن حضرت به شمار می آید. از جمله اختصاصات دیگر نبی می توان به امی بودن، خاتمیت و مانند آن اشاره کرد.

فضایل غیراختصاصی پیامبر

اما غیر از این ها می توان صفات و فضایلی را شناسایی کرد که هر انسانی باید آنها را سرمشق خود قرار دهد.

از جمله این صفات می توان به اخلاص در همه امور (آل عمران، آیه۲۰ و انعام، آیه۱۶۲) خصوصاً اخلاص در عبادت و پرستش (انعام، آیات۵۶ و ۱۶۲)، تبلیغ و فعالیت های اجتماعی (بقره، آیه۱۳۹ و انعام، آیه۹۰ و شوری، آیه۲۳) اشاره کرد. آن حضرت(ع) در اخلاص چنان سرآمد بود که همه چیزش برای خداوند بود. از این رو از همه بریده و به خدا پیوسته بود (مزمل، آیه۸) چرا که تبتل به معنای انقطاع و بریدن در همه چیز از جمله در عبادت و نیت است

(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص۱۰۷ ذیل واژه بتل) آن حضرت(ص) چنان در این امر موفق بود که شبانه روز خود را وقف خدا کرده بود. از جمله این که بیش تر شب را در عبادت و تهجد و شب زنده داری به سر می برد (مزمل، آیه۶) و هرگز خواب کامل به چشم آن حضرت نمی آمد.

از دیگر صفات آن حضرت احسان است که در آیاتی از جمله ۳۷ سوره احزاب به نمونه ای از آن در آزادسازی زید از بردگی توجه داده شده است. (مجمع البیان، ج۷و ۸، ص۵۶۳)

ادب و رعایت آن در همه امور، از جمله صفات پیامبر(ص) است که در آیاتی از جمله ۵۴ سوره انعام و ۱۲۵ سوره نحل به آن اشاره شده است. آن حضرت(ص) در هنگام مناظره با مخالفان، دریافت وحی (طه، آیه ۱۱۴ و قیامت، آیات ۱۶تا۱۸) و دریافت زکات و همچنین دیدار با مؤمنان (انعام، آیه۵۴) مراعات ادب می کرد. در برخی از موارد خداوند ادب خاص را به ایشان تعلیم می داد تا مراعات نماید که از آن جمله چگونگی ادب دریافت وحی است که در آیات پیش گفته به آن حضرت تعلیم داده شده و ایشان به آن عمل می کرده است.

امانت داری در زندگی از جمله صفات و ویژگی های پیامبر(ص) است. آن حضرت(ص) در همه امور زندگی از جمله در دریافت و تبیین و ابلاغ وحی (تکویر، آیات۲۲و ۲۴ و نیز مجمع البیان، ج۹ و ۱۰، ص۶۷۸) و نیز جمع آوری و تقسیم غنایم (آل عمران، آیه ۱۶۱ و نیز مجمع البیان، ج۱ و ۲، ص۸۷۲) معروف به امانت داری و فرار از هرگونه خیانت بود.

از دیگر صفات آن حضرت(ص) می توان به استقامت و پایداری در کارها بویژه تبلیغ در شرایط سخت و دشوار اشاره کرد که دشمنان همه گونه توطئه و تحقیر و استهزاء و اذیت و آزار را در پیش گرفته بودند. این که آن حضرت از مواضع به حق خود کوتاه نمی آمد و همواره بر حق و اجرای آن تأکید داشت، خود بیانگر این معناست که استقامت در اوج را ایشان در خود پدید آورده بود. (هود، آیه۱۱۲ و زمر، آیه۳۹ و اسراء، آیه۷۴ و انعام، آیه ۱۳۵ و آیات دیگر)

بزرگواری و کرامت طبع از دیگر صفات آن حضرت است که در آیات۲ و ۴ سوره قلم به آن اشاره شده است. این خلق عظیم (مجمع البیان، ج۹ و ۱۰، ص۵۰۰) به خوبی نشان می دهد که همه کمالات در حد نهایی و تمام و کمال آن، در آن حضرت(ص) جمع است. از این رو به عنوان اسوه کامل الهی برای بشریت معرفی شده است. (احزاب، آیه ۲۱ و بقره، آیه۱۴۳)

تقواپیشگی (انعام، آیات ۷۱ و ۷۲) بصیرت (انعام، آیه۵۰ و یوسف، آیه۱۰۸)، پیشی گرفتن در کارهای نیک و پسندیده اخلاقی چون سلام (انعام، آیه ۵۴ و نمل، آیه۵۹)، تضرع در برابر خداوند (انشراح، آیه۸ و اعراف، آیه۲۰۵) انابه (شور، آیات ۷و۱۰)، تبری از زشتی های اعتقادی و رفتاری (توبه، آیات ۱و ۳ و نیز یونس، آیه۴۱)، دلسوزی نسبت به همگان حتی مشرکان (هود، آیه۳) و همچنین دلسوزی نسبت به امت و گرفتاری های آنان (توبه، آیه۱۲۸) و رافت و مهربانی برای مومنان (همان و نیز انبیاء، آیه ۱۰۷)، رحمت نسبت به همه جهانیان (همان)، زهد و قناعت در زندگی (احزاب، آیات ۲۸ و ۲۹) مهرورزی در برابر دوستان و سخت گیری در برابر دشمنان (بقره، آیات ۱۳۵ و ۱۳۹ و نیز آیات بسیار دیگر) استفاده از بهترین و نیکوترین سخن در مواجهه با مردم (فصلت، آیه ۳۳)، شجاعت و شهامت (اعراف، آیه ۱۹۵ و نیز توبه، آیه ۴۰)، شرح صدر و شکیبایی و صبر در برابر مشکلات و فشارها (انشراح، آیات ۱ تا ۸ و توبه، آیه ۶۱ و آیات دیگر)، شکرگزاری (کوثر، آیات ۱ و ۲ و انشراح، آیات ۱ تا ۸)، صداقت و صبر و نیز عبودیت محض در برابر خداوند (فرقان، آیه ۱ و اسراء، آیه ۱ و کهف، آیه ۱ و آیات دیگر) رعایت عدالت در میان همه گروه ها و مردم از همه ادیان و شرایع (شوری، آیه ۱۵) و اراده برای ایجاد عدالت و رفع ظلم از همه جهان (همان)، عفو و گذشت نسبت به گناهکاران و خطاکاران (اعراف، آیه ۱۹۹ و مائده، آیات ۱۲ تا ۱۵)، فصاحت و بلاغت در گفتار (زخرف، آیه ۳۹) نیکی و کرامت نسبت به دیگران (علق، آیه ۳)، عزت مداری و پرهیز از ذلت (منافقون، آیه ۸ و تحریم، آیه ۸)، مدارا و ملایمت نسبت به دیگران حتی کافران (مومنون، آیه ۹۶ و سبا، آیه ۵۰)، مهربانی در حق مردم (آل عمران، آیه ۱۵۹ و توبه، آیه ۱۲۸)، هدایتگری مردم به حق و رستگاری (مائده، آیات ۱۶ و ۴۱ و نمل، آیات ۹۱ و ۹۲ و آیات بسیار دیگر) از جمله صفاتی است که خداوند در قرآن برای آن حضرت بیان کرده است.

این ها تنها گوشه ای از صفات آن حضرت(ص) است وگرنه می توان گفت که همه صفات و فضایل انسانی را نه تنها داشته بلکه به شکل تمام و کمال آن در خود تحقق داده بود؛ از این رو خود را ماموری می داند که وظیفه اکمال مکارم اخلاقی را در میان خلق از سوی خداوند به عهده گرفته است: انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق. از آن جایی که هرگز رطب خورده ای نیست که منع رطب کند، او مکارم اخلاق را در خود تمام کرده و سپس دیگران را به آن دعوت می کند.

اگر بخواهیم او را وصف کنیم، باید او را دارای خلق عظیم برشماریم که همه مکارم اخلاقی وانسانی و الهی را به تمام و کمال در خود گردآورده و متخلق به آن شده است. لذا نمی توان چیزی از کمالات رایافت که در او نباشد. خداوند در این آیات و آیات دیگر در حقیقت می کوشد تا تمامیت مکارم اخلاقی را در آن حضرت (ص) بیان کند.

از آن جایی که آن حضرت(ص) متاله کامل و تمام است، خداوند وی را اسوه همه بشریت قرار داده و اطاعت او را عین اطاعت خود شمرده است. بنابراین هر کسی که متاله شدن (خدایی گشتن) را می جوید، باید به این اسوه و سرمشق الهی و کامل نگاه کند و راه خویش را از او و در مسیر او بجوید.

هر یک از ما وظیفه داریم تا با شناسایی و معرفت نسبت به این صفات و فضایل پیامبر(ص) خود را در مسیر شدن الهی قرار دهیم و متاله شدن حضرت را الگویی برای متاله شدن خود قرار دهیم. باشد با این گونه نظر به صفات و فضایل محمدی(ص) گام های درستی را برداریم محبوب پیامبر(ص) و در نتیجه محبوب خداوند شویم.