ماه رمضان کارگاه عملی خودسازی

samamosماه رمضان ماه عظیم خداوند است. شرایط این ماه به گونه ای است که انسان می تواند با کمترین دل مشغولی و فشارهای بیرونی، به خودسازی و تزکیه نفس بپردازد؛ چرا که شیاطین دراین ماه در زنجیرند و انسان می تواند با حرام کردن مباحات بر خود، تمرین تسلط بر نفس و مهار و کنترل آن نماید و تقوا را تمرین کند و شرایط را برای ورود به جهان متقین فراهم آورد که کمترین بهره های آن در دنیا، نزول برکات مادی و معنوی بر اوست؛ به گونه ای که علم به محضر او می آید و اهل شهود وبصیرت می شود و حقایق خود را بر وی آشکار می سازد.

نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های وحیانی اسلام و قرآن، گوشه ای از عظمت ماه رمضان و کرامت و شرافت آن را بیان کرده است.

ماه رمضان، ماه شرافت وکرامت و عظمت

شکی نیست که انسان در جهان مادی و دنیایی، اسیر زمان است. زمان هرچند که از نظر فلاسفه و فیزیکدانان با تفاوت هایی، یکی از ابعاد ماده است و به یک معنا امر نسبی نیز تلقی می شود اما باید توجه داشت که براساس آموزه های اسلامی، هر زمانی از زمان دیگر تفاوت هایی دارد که نمی توان به سادگی از آنها چشم پوشی کرد.

همانگونه که حقیقت وجود، یکی است و نور آن، هنگامی که برهستی می تابد تفاوتی نمی کند، اما با توجه به تفاوت قابلیت گیرنده ها و مظاهر وجودی، تفاوت هایی در حقایق هستی پدید می آید. هر پنجره ای از پنجره های مظاهر اسمایی و صفاتی، جلوه ای دارد که موجب تفاوت شده است. حقیقت یکتا و یگانه زمان نیز چنین حالتی دارد. از این رو میان ساعت های شبانه روز تفاوت هست و تأثیرات متفاوتی به جا می گذارد. روز برای کار و تلاش و شب برای استراحت و آرامش و خواب است. (فرقان، آیه ۴۷؛ نباء آیه ۹) پس هریک از این زمان ها نوعی تفاوت و مقتضیاتی را دارد.
در میان ماه های دوازده گانه قمری (توبه، آیه ۳۶) نیز هریک از ماه ها مقتضیاتی دارد. لذا برخی از آنها به عنوان ماه های حرام معرفی شده است. (همان)

ماه رمضان نیز ویژگی و اقتضای خاصی دارد. از این رو تعظیم داشته شده و برای آن کرامت و شرافتی است که برای ماه های دیگر سال نیست. در دعای ماثور یا علی یاعظیم ویژه ماه رمضان آمده است: و هذا شهر عظمته و کرمته وشرفته و فضلته علی الشهور و هوالشهر الذی فرضت صیامه علی و هو شهر رمضان الذی انزلت فیه القرآن هدی للناس و بینات من الهدی والفرقان و جعلت فیه لیله القدر و جعلتها خیرا من الف شهر؛ این ماهی است که آن را بزرگ و گرامی داشته و او را شرافت و برتری داده ای بر ماههای دیگر و این ماهی است که روزه آن را بر من واجب کردی و این ماه رمضان است، همان ماهی که قرآن را در آن فرو فرستادی، آن قرآنی که راهنمای مردم و نشانه های روشنی از هدایت و جداساختن (میان حق و باطل) است و قراردادی در این ماه شب قدر را و آن را بهتر از هزار ماه کردی. (مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، اعمال مشترکه ماه رمضان، دعا عقب نمازهای فریضه) رسول خدا(ص) درباره فضیلت ماه رمضان فرموده است: ان ابواب السماء تفتح فی اول لیله من شهر رمضان و لاتغلق الی اخر لیله منه؛ درهای آسمان در اولین شب ماه رمضان گشوده می شود و تا آخرین شب آن بسته نخواهد شد. (بحار الانوار، ج۹۳، ص۳۴۴)

پیامبر همچنین درباره نقش این ماه در خودسازی و تزکیه نفس فرموده اند: شهر رمضان شهر الله عزوجل و هو شهر یضاعف الله فیه الحسنات و یمحو فیه السیئات و هو شهر البرکه ؛ ماه رمضان، ماه خداست و آن ماهی است که خداوند در آن، حسنات را می افزاید و گناهان را پاک می کند و آن ماه برکت است. (بحارالأنوار، ج۹۶، ص۳۴۰، ح۵)

ویژگی های انحصاری ماه رمضان

در آیات و روایات ویژگی های بسیاری برای ماه رمضان بیان شده است که از آن جمله می توان به نزول قرآن در این ماه به شکل دفعی و انزالی بر قلب پیامبر(ص) اشاره کرد. (دخان، آیه۳) از این رو از ماه رمضان به ماه قرآن و بهار آن یاد می شود. امام محمد باقر(ع) در این باره می فرماید: لکل شیء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان؛ هرچیز بهاری دارد و بهار قرآن ماه رمضان است. (اصول کافی، ج۲، «کتاب فضل القرآن» «باب نوادر» حدیث۹ و ۱۰) در این راستا در روایات درباره ختم قرآن در این ماه تأکید شده و مثلاً امام رضا(ع) در این باره فرمودند: من قرا فی شهر رمضان ایه من کتاب الله کان کمن ختم القرآن فی غیره من الشهور؛ هرکس در ماه رمضان یک آیه از کتاب خدا را قرائت کند مثل این است که در ماه های دیگر تمام قرآن را بخواند. (بحارالانوار ج۹۳، ص۳۴۶)

از دیگر ویژگی های این ماه آن است که ماه رمضان، ماه خداوند است. امام علی(ع) فرموده است: شهر رمضان شهر الله و شعبان شهر رسول الله و رجب شهری؛ رمضان ماه خدا و شعبان ماه رسول خدا و رجب ماه من است. (وسائل الشیعه، ج۷ ص۲۶۶، ح۳۲)

ماه رمضان ماه رحمت است. رسول خدا(ص) درباره این خصوصیت ماه رمضان فرمودند: هو شهر اوله رحمه و اوسطه مغفره و آخره عتق من النار؛ رمضان ماهی است که ابتدایش رحمت است و میانه اش مغفرت و پایانش آزادی از آتش جهنم. (بحارالانوار، ج۹۳، ص۳۴۲)

برای ماه رمضان ویژگی های انحصاری چون وجوب روزه است. (بقره، آیات۱۸۳تا ۱۸۵) خداوند در آیه ۵۸۱ سوره بقره در بیان اهمیت و ویژگی های انحصاری این ماه می فرماید: ماه رمضان ماهی است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، کتابی که مردم را راهبر و متضمن دلایل آشکار هدایت و میزان تشخیص حق از باطل است. پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد و کسی که بیمار یا در سفر است باید به شماره آن، تعدادی از روزهای دیگر را روزه بدارد. خدا برای شما آسانی می خواهد و برای شما دشواری نمی خواهد تا شماره مقرر را تکمیل کنید و خدا را به پاس آنکه رهنمون تان کرده است به بزرگی بستایید، باشد که شکرگزاری کنید.

روزه خواری در ماه رمضان به معنای خروج روح ایمان از روزه خوار دانسته شده و به شدت از روزه خواری در این ماه منع شده است. امام صادق(ع) در این باره می فرماید: من افطر یوما من شهر رمضان خرج روح الایمان منه؛ هر کس یک روز ماه رمضان را (بدون عذر)، بخورد- روح ایمان از او جدا می شود. (وسائل الشیعه، ج۷ ص۱۸۱، ح۴و۵؛ من لا یحضره الفقیه ج۲ ص۷۳، ح۹)

از دیگر ویژگی های انحصاری این ماه می بایست به شب سرنوشت ساز قدر اشاره کرد. خداوند در سوره قدر به این مسئله توجه داده و در آیه ۳ سوره دخان از آن به شب مبارک یاد نموده است. امام صادق(ع) نیز در این باره می فرماید: راس السنه لیله القدر یکتب فیها مایکون من السنه الی السنه ؛ آغاز سال (حساب اعمال) شب قدر است. در آن شب برنامه سال آینده نوشته می شود. (وسائل الشیعه، ج ۷ ص ۲۵۸ ح ۸)

از امام صادق(ع) درباره علت برتری شب قدر سؤال شد: کیف تکون لیله القدر خیرا من الف شهر؟ قال: العمل الصالح فیها خیر من العمل فی الف شهر لیس فیها لیله القدر؛ چگونه شب قدر از هزار ماه بهتر است؟ حضرت فرمود: کار نیک در آن شب از کار در هزار ماه که در آنها شب قدر نباشد بهتر است. (وسائل الشیعه، ج ۷ ص ۲۵۶، ح۲)

آن حضرت(ع) از سه شب از ماه رمضان به عنوان شب های بسیار مبارک یاد می کند؛ چرا که تقدیر اعمال در آنها انجام می گیرد تا اینگونه بر عظمت و شرافت و کرامت ماه رمضان تأکید ورزد. آن حضرت درباره تفاوت شب های سه گانه که مستحب است در آن شب ها احیا گرفته و شب زنده داری شود فرموده است: التقدیر فی لیله تسعه عشر و الابرام فی لیله احدی و عشرین و الامضاء فی لیله ثلاث و عشرین؛ برآورد اعمال در شب نوزدهم انجام می گیرد و تصویب آن در شب بیست و یکم و تنفیذ آن در شب بیست و سوم. (وسائل الشیعه، ج ۷ ص ۲۵۹)

فضیل بن یسار درباره سنت و سیره عملی امام باقر(ع) به شب زنده داری و احیای این شب ها از سوی آن بزرگوار اشاره داشته و می گوید: کان ابوجعفر اذا کان لیله احدی و عشرین و لیله ثلاث و عشرین اخذ فی الدعا حتی یزول اللیل فاذا زال اللیل صلی؛ امام باقر(ع) در شب بیست و یکم و بیست و سوم ماه رمضان مشغول دعا می شد تا شب به سر آید و آنگاه که شب به پایان می رسید نماز صبح را می خواند. (وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۶۰، ح ۴)

از دیگر ویژگی های انحصاری این ماه زکات فطره است که تنها در این ماه واجب می شود. امام صادق(ع) درباره این ویژگی انحصاری ماه رمضان فرموده است: ان من تمام الصوم اعطاء الزکاه یعنی الفطره کما ان الصلوه علی النبی(ص) من تمام الصلوه ؛ تکمیل روزه به پرداخت زکاه یعنی فطره است، همچنان که صلوات بر پیامبر کمال نماز است. (وسائل الشیعه، ج ۶ ص ۲۲۱، ح ۵)

دیگر ویژگی انحصاری این ماه این است که ماه کارگاه عملی تقواست. انسان در این ماه می تواند با خیالی آسوده به خودسازی بپردازد؛ چرا که شیاطین در بند هستند و انسان می تواند با مبارزه با هواهای نفسانی خود را برای رسیدن به ملکه تقوا آماده کند به گونه ای که دیگر به اجتناب از مباحات عادت کرده است پس به سادگی می تواند از محرمات و مکروهات نیز اجتناب ورزد. (بقره، آیه ۱۸۳)
امام صادق(ع) فرمود: «ان أبواب السماء تفتح فی رمضان، و تصفد الشیاطین، و تقبل أعمال المؤمنین، نعم الشهر رمضان؛ در ماه رمضان، درهای آسمان گشوده می شوند، شیاطین به بند کشیده می شوند و اعمال مؤمنان پذیرفته می شود. رمضان، خوب ماهی است! (کافی، ج ۴، ص ۱۵۷، ح ۲)
با توجه به این ویژگی و خصوصیات دیگر ماه رمضان است که رسول خدا(ص) در اهمیت این ماه فرمود: لو یعلم العبد ما فی رمضان لود ان یکون رمضان السنه ؛ اگر بنده «خدا» می دانست که در ماه رمضان چیست [چه برکتی وجود دارد] دوست می داشت که تمام سال، رمضان باشد. (بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۳۴۶)

تعظیم و تکریم ماه رمضان با خودسازی

با نگاهی به آیات و روایات دانسته می شود که همه این مطالب از آن رو بیان شده که انسان در مسیر درست و راست آفرینش قرار گیرد و در مقام خلافت الهی، مسئولیت خود را در قبال خود و دیگران به درستی انجام دهد. بنابراین، همه آموزه های وحیانی قرآن برای این است که انسان متاله (ربانی) شود. از این رو خودسازی و تزکیه نفس برای گام برداشتن در مسیر خدایی شدن اهمیت می یابد.
آموزه های دستوری که برای ماه رمضان بیان شده این امکان را فراهم می آورد که مؤمنان با عمل به آن ها خود را در مسیر تقوا قرار دهند و ملکه تقوا را در کارگاه عملی روزه و ماه رمضان به ویژه با قرائت قرآن، پرهیز از مباحات و محرمات و مکروهات، انجام واجبات و اعمال صالح و احسان، شب زنده داری و احیاء و تهجد شبانه خصوصاً در سحرگاهان و مانند آن به دست آورند.

شکی نیست که شیاطین جز توان وسوسه را ندارند و باتوجه به ویژگی نفس انسانی، به درون می خزند و در گوش جان او زمزمه تمرد و عصیان سر می دهند. (ابراهیم، آیه ۲۲) لذا بر ما لازم است که اجازه ندهیم تا در گوش جان ما زمزمه عصیان کنند.

مشکل انسان این است که نفس او به سبب حضور در دنیای مادی و گرایش به نیاهای مادی، زمینه فجور را داراست و الهامات تقوایی را گوش نمی دهد. (شمس، آیات ۷ تا ۹) پس اگر بتواند خود را مدیریت کند، وسوسه های شیاطین کمتری تاثیر را خواهد گذاشت.

شیاطین از امور مباح و افزایش فجوری و افراطی در آن می کوشند تا بر انسان مسلط شوند. از این رو پرخوری دری به سوی شیاطین می گشاید همچنان که افزایش فعالیت های جنسی به سبب پرخوری است که زمینه تسلط را فراهم می آورد.پس با گرسنگی و کم خوری می توان این فرصت را از شیاطین گرفت.
در همین زمینه در آیات و روایات بر مدیریت تغذیه تاکید شده و از پرخوری برحذر داشته شده است. پیامبر خدا(ص) می فرماید: ان الشیطان لیجری من ابن آدم مجری الدم فضیّقوا مجاریه بالجوع؛ شیطان در انسان جاری می شود، همچون جریان خون. پس با گرسنگی، مجاری او را تنگ کنید (بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۴۲؛ احیاء علوم الدین، ج ۱، ص ۳۴۷؛ المحجه البیضاء، ج ۵، ص ۱۴۸، عوالی اللئالی، ج ۱، ص ۳۷۲، ح ۷۹ و ص ۵۲۳، ح ۶۶)

امیر مؤمنان(ع) نیز این راهکار را مورد توجه و تاکید قرار داده و می فرماید: نعم العون علی أسر النفس و کسر عادتها التجوع؛ گرسنگی، چه خوب یاوری برای اسیر کردن نفس و شکستن عادت آن است! (عیون الحکم و المواعظ؛ ۴۹۴، غررالحکم، ۹۹۴۲)

شکی نیست که مجاهدت نفس که از آن به جهاد اکبر در کنار جهاد کبیر علمی و جهاد اصغر مالی و جانی یاد می شود، با مبارزه با مباحات و خواسته های طبیعی نفس به شکل کنترل شده امکان پذیر است. پیامبر خدا(ص) در این باره فرمود: جاهدوا أنفسکم بالجوع و العطش، فان الاجر فی ذلک کأجر المجاهد فی سبیل الله؛ به وسیله گرسنگی و تشنگی، با نفس خویش جهاد کنید؛ چرا که پاداش آن، مثل پاداش جهادکننده در راه خداست. (احیاء علوم الدین، ج ۱، ص ۳۴۷؛ المحجه البیضاء، ج ۵، ص ۱۴۸)
آن حضرت(ص) به اموری برای مهار نفس و خواسته های آن اشاره داشته و فرموده است: أحیوا قلوبکم بقله الضحک و قله الشبع و طهرواها بالجوع تصفو [تصف] و ترق؛ دل های خود را با کم خندیدن و کم خوردن، زنده کنید و آن را با گرسنگی، پاک سازید تا صاف و رقیق شود. (احیاء علوم الدین، ج ۳، ص ۱۲۹؛ المحجه البیضاء، ج ۵، ص ۱۵۴)

تاثیر محاسبه نفس

در همین رابطه محاسبه نفس می تواند بسیار کمک کند؛ زیرا انسان هر عمل خویش را در میزان و ترازوی الهی قرار می دهد و با وجدان و عقل خویش بر مصادر وحیانی عرضه می دارد و اعمال را پیش از آنکه در قیامت سنجیده شود خود در دنیا می سنجد. امام رضا(ع) می فرماید: من حاسب نفسه ربح و من غفل عنها خسر؛ آن کسی که نفسش را محاسبه کند، سود برده است و آن کسی که از محاسبه نفس غافل بماند، زیان دیده است. (بحارالانوار، ج۷۸، ص ۳۵۲، ح۹)

کمترین اثر محاسبه نفس این است که انسان به عیوب خود آگاه شده و کمتر به خرده گیری از دیگران مشغول می شود و از غفلت بیرون می آید و شاید گام در راه خودسازی و برطرف کردن عیوب خویش بردارد. امام علی(ع) به این تاثیر محاسبه نفس اشاره داشته و می فرماید: من حاسب نفسه وقف علی عیوبه؛ هر کس به حساب نفس خود رسیدگی کند به عیب هایش آگاه شود.(شرح غررالحکم، ج۵، ص ۲۹۹)

پیامبر خدا(ص) به نقش محاسبه نفس در پرهیزکاری و دست یابی به تقوا اشاره داشته و می فرماید: لایکون الرجل من المتقین حتی یحاسب نفسه اشد من محاسبه الشریک شریکه؛ آدمی از پرهیزگاران نمی شود مگر اینکه حسابرسی او از نفسش سخت تر از حساب کشیدن او از شریکش باشد. (وسایل الشیعه، ج۱۶، ص ۹۶)

اگر کسی محاسبه کند و با آگاهی از نقاط ضعف و عیوب خویش بخواهد به خودسازی و بازسازی خود بپردازد، خوشبختی را برای خود تضمین کرده است. امام علی(ع) می فرماید: من حاسب نفسه سعد؛ هر که نفس خود را محاسبه کند، خوشبخت شود. (غررالحکم، ح ۷۸۸۷- منتخب میزان الحکمه ، ص ۲۷۲)
از دیگر روش های رسیدن به حقیقت ماه رمضان و تعظیم و تکریم آن می توان به شب زنده داری و تاثیرآن در خودسازی و دست یابی به تقوا اشاره کرد.

امام هادی(ع) درباره اثر شب زنده داری می فرماید: السهر الذ للمنام و الجوع یزید فی طیب الطعام؛ شب زنده داری، خواب را شیرین تر و گرسنگی، غذا را لذت بخش تر می کند. (تنبیه الخواطر، ص ۱۴۱، ح۱۸)
البته برخی از ماه ها و فصول سال برای شب زنده داری مناسب تر است. مثلا رسول خدا(ص) درباره زمستان می فرماید که آن، بهار شب زنده داری است. ایشان فرموده است: الشتاء ربیع المومن یطول فیه لیله فیستعین به علی قیامه و یقصر فیه نهاره فیستعین به علی صیامه؛ زمستان، بهار مومن است از شبهای طولانی اش برای شب زنده داری و از روزهای کوتاهش برای روزه داری بهره می گیرد. (وسائل الشیعه، ج۷ ص ۳۰۲، ح۳)

تهجد شبانه و خواندن نماز شب وتفکر در آیات خلقت (اسراء، آیه ۷۸؛ آل عمران، آیات ۱۹۰ و ۱۹۱؛ مزمل، آیات ۳ و ۲۰) مسیری است که انسان را به سوی تقوا سوق می دهد و شب های ماه رمضان که ماه قرآن و دعا و نیایش است بهترین شرایط را برای این امور فراهم کرده است. به هر حال ماه رمضان ماه بی بدیل و بی نظیری برای خودسازی و تزکیه نفس است که می بایست به آن توجه داشت تا در حسرت آن در روز حسرت انگشت ندامت به دندان نگزید.