قرض الحسنه و آثار معنوی و مادی آن

samamosوام بی بهره و غیر ربوی،‌ یکی از اعمال مستحب اسلام است که از آن به قرض الحسنه و وام نیکو یاد می شود؛ چرا که آثار و برکات آن بر فرد و جامعه چنان است که خداوند آن را در ردیف دو واجب اصلی اسلام یعنی نماز و زکات مطرح کرده و خواهان عمل به این رفتار اقتصادی،‌ اخلاقی و اجتماعی از سوی مومنان شده و بدان تشویق و ترغیب می کند.

نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های وحیانی اسلام، گوشه های از آثار مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی قرض الحسنه را بیان کرده است. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

خداوند ضامن قرض الحسنه

قرض که در فارسی به معنای وام است؛ یک عمل و رفتار اقتصادی است که می تواند به دو شکل انجام گیرد. گاه وام دهنده افزون بر اصل وامی که پرداخته مبلغ یا چیزی را طلب می کند که به آن قرض ربوی می گویند؛ و گاه دیگر، وام دهنده چیزی را مطالبه نمی کند و تنها اصل مال خویش را باز پس می گیرد.

در فرهنگ های لغت عربی، قرض به معناى اعطاى بخشى از مال دانسته شده است، به صورتى که قرض دهنده آن را باز پس گیرد.( الصحاح، ج ۳، ص ۱۱۰۲ «قرض»؛ تاج العروس، ج ۱۰، ص ۱۳۷)

در اصطلاح فقه اسلامی، قرض، تملیک مال به دیگرى با ضمانت است به این که بر عهده وام گیرنده باز گرداندن مال باشد، اعمّ از اینکه عین یا مثل و یا قیمت آن باشد.( تحریرالوسیله، امام خمینی، ج ۱، ص ۵۹۹)

قرض یک نوع معامله میان دو طرف است. در عقد قرارداد قرض که بهتر است نوشته شود،(بقره، ایه ۲۸۲؛ مجمع البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۸۱) اگر قید شود که تنها اصل مال بازگردانده شود، همان قرض الحسنه و عملی بسیار پسندیده و نیکو است؛ ولی اگر در بازپس گیری قرض، همراه با اصل قرض و وام، مالی دیگر یا چیزی باید افزوده شود، قرض ربوی و از نظر احکام اسلامی حرام است.(بقره، آیات ۲۷۵ تا ۲۷۸؛ آل عمران، آیه ۱۳۰؛ نساء، آیه ۱۶۱؛ روم، آیه ۳۹)

برخی قرض الحسنه را همان انفاق گرفته اند (التبیان، ج ۹، ص ۵۲۹؛ مجمع البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۰۷ و ج ۹ – ۱۰، ص ۳۵۸)که عمل مستحب دیگری است؛ در حالی که انفاق از معاملات نیست، بلکه می توان آن را از ایقاعات دانست؛ چرا که انفاق در لغت به معناى اخراج مال از ملک(مجمع‌البیان، طبرسی، ج‌۱‌-‌۲، ص‌۱۲۱) و در اصطلاح قرآن، اعمّ اخراج از مال و غیر مال و از واجب و غیر واجب است.(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ذیل واژه انفاق) اما در قرض شخص طبق عقد و قراردادی مال خود را به تملیک دیگری در می آورد به شرط بازپس گیری و باز پس دادن؛ بنابراین،‌ نمی توان قرض الحسنه را در فرهنگ قرآن به معنای انفاق دانست؛ هر چند می توان واژه انفاق و کاربردهای آن را در فرهنگ قرآنی به عنوان یک عام و کلی در نظر گرفت که در این صورت شامل قرض الحسنه نیز می شود.

و به نظر برخى دیگر قرض الحسنه به معناى قرض دادن به انسانهاى محتاج به صورت حقیقى است.(زبده البیان، محقق اردبیلی، ص ۵۷۲) که اصطلاح فقهى نیز به همین معنا است.

مقصود ما نیز از قرض الحسنه به معنای عقد قرارداد با انسان محتاج و نیازمندی است که وام را به شرط پس دادن می گیرد. ناگفته نماند که رابطه «دَیْن» با قرض الحسنه، رابطه عموم و خصوص است؛ چرا که دَیْن مالى است کلّى که در ذمّه فرد ثابت مى شود، چه به وسیله اقتراض باشد و یا قرار گرفتن مبیع در بیع سَلَم یا ثَمَن در نسیه یا اجرت در اجاره یا صداق در نکاح و غیر آن؛ ولى قرض، ثابت شدن مال کلّى در ذمّه است فقط به صورت اقتراض.( تحریرالوسیله، امام خمینی، ج ۱، ص ۵۹۵)

از همین عبارت امام خمینی(ره) معلوم می شود که قرض چه ربوی و چه قرض الحسنه آن، از مصادیق عقد و قرارداد و معامله است که شخص متعهد و ملتزم می شود که مال گرفته شده را پس دهد و بازپس دادن مال را بر ذمه و عهده خود گیرد.

قرض الحسنه از نظر اسلام عملی بسیار خوب و پسندیده و مستحبی است که در کنار اعمال واجبی چون نماز و زکات مورد تاکید و تشویق قرار گرفته است.(مزمل، آیه ۲۰) خداوند در این آیه در کنار فرمان به دو امر واجب، به قرض الحسنه نیز که عملی مستحب است، ‌فرمان می دهد و امر می کند؛ از این فرمان می توان استحباب موکد آن را به دست آورد.

خداوند به سبب اهمیت قرض الحسنه در زندگی مردمان، با بیان پاداش هایی چون پاداش نامحدود و غیر قابل شمارش(بقره، آیه ۲۴۵؛ مجمع البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۰۷ – ۶۰۸) و جلب شکر و سپاس و حلم الهی به سوی خود(تغابن، آیه ۱۷) بر آن است تا مردم به این عمل اقتصادی و کمک و دستگیری به نیازمندان واقعی و حقیقی تشویق و ترغیب شوند.

از آن جایی که قرض دادن به معنای معامله ای است که مال وام دهنده از ملکیت او خارج و به تملک وام گیرنده در می آید، شخص وام دهنده، برای تامین بازپس گیری مال خویش، ضامن می خواهد و یا گرو و رهنی طلب می کند، اما در قرض الحسنه که شخص تنها برای رضایت و خشنودی خداوند، اقدام به اخراج مال خود از ملک خود می کند و آن را به تملیک دیگری در می آورد، خود خداوند ضامن می شود. البته چنان که گفته شد، زمانی خداوند قرض الحسنه را ضمانت می کند که شخص به اخلاص قرض الحسنه را پرداخته نماید؛ چرا که در این صورت، وام گیرنده، شخص ظاهری وام نیست،‌بلکه شخص گیرنده خود خداوند است که وام را می گیرد و به دست وام گیرنده می دهد. از این رو، کسی که وام گرفته است خود خداوند است. پس خداوند متعهد و ملتزم به پرداخت وام است.( بقره، آیه ۲۴۵؛ مائده، آیه ۱۲؛ حدید، ایه ۱۱؛ مزمل، آیه ۲۰؛ و نیز زبده البیان، ص ۵۷۲)

در روایات چندی این معنا مورد تاکید قرار گرفته که نیازمند واقعی و محتاج حقیقی ترس و خوفی در باز پس دادن قرض الحسنه نداشته باشد؛ چرا که خداوند خود ضامن است و آن را پرداخته می کند.

پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله درباره ضمانت قرض الحسنه از سوی خداوند می فرماید :إِنَّ اللّه‏َ تَعالى مَعَ الدّائِنِ حَتّى یَقْضىَ دَیْنَهُ مالَمْ یَکُنْ دَیْنُهُ فیما یَکْرَهُ اللّه‏ُ؛خداوند یار قرض‏دار است تا قرض خود را بپردازد به‏شرط آن‏که قرض وى بر خلاف رضاى خدا نباشد.(نهج الفصاحه، ح ۷۳۳)

پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله هم چنین در جایی دیگر در این باره می فرماید :مَنْ أَخَذَ أَمْوالَ النّاسِ یُریدُ أَداءَها أَدَّى اللّه‏ُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَها یُریدُ إِتْلافَها اَتْلَفَهُ اللّه‏ُ؛هر کس اموال مردم را بگیرد و قصد پرداخت آن را داشته باشد خداوند آن را بپردازد (او را یارى مى‏کند) و هر کس اموال مردم را بگیرد و قصد تلف کردن داشته باشد خداوند آن را تلف کند.(نهج الفصاحه، ح ۲۹۷۹)

رسول اکرم صلى الله علیه و آله خود ضامن کسی است که با اخلاص می خواهد قرض الحسنه خود را بپردازد. آن حضرت می فرماید: اَلدَّیْنُ دَیْنانِ: فَمَنْ ماتَ وَ هُوَ یَنْوى قَضاءَهُ فَاَنَا وَلیُّهُ وَ مَنْ ماتَ وَلایَنْوى قَضاءَهُ فَذاکَ الَّذى یُؤْخَذُ مِنْ حَسَناتِهِ لَیْسَ یَوْمَئِذٍ دینارٌوَلادِرْهَمٌ؛ قرض بر دو نوع است: هر کس از دنیا برود و قصد داشته باشد که قرض خود را بپردازد من سرپرست او خواهم بود و هر کس از دنیا برود و قصد داشته باشد که قرض خود را نپردازد، در مقابل آن از اعمال نیک او بر مى دارند، زیرا در آن روز دینار و درهمى نیست.(نهج الفصاحه، ح ۱۶۰۹)

امام صادق علیه السلام با توجه به این که قرض گیرنده و ضامن پرداخت آن خداوند است، در برخی از امور خاص و ضروری زندگی قرض الحسنه گرفتن را تجویز کرده و می فرماید که وام گیرنده ترس و اندوهی در باره بازپس پرداخت وام خود نداشته باشد که خداوند آن را می پردازد؛ چنان که روزی هر روزه او را ضامن است و می پردازد. امام(ع) می فرماید :عَنْ اَبى موسى، قالَ: قُلْتُ لاَبى عَبْدِاللّه علیه السلام : جُعِلْتُ فِداکَ یَسْتَقْرِضُ الرَّجُلُ وَ یَحِجُّ؟ قالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: یَسْتَقْرِضُ وَ یَتَزَوَّجُ؟ قالَ: نَعَمْ، اِنَّهُ یَنْتَظِرُ رِزْقَ اللّه غُدْوَهً وَ عَشیَّهً؛ابو موسى مى گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم، آیا مرد، مى تواند قرض بگیرد و حج برود؟ فرمودند: بله، عرض کردم: آیا مى تواند قرض بگیرد و ازدواج کند؟ فرمودند: بله، قرض کند و ازدواج نماید و شب و روز منتظر روزى خدا باشد.(وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۸۲ ، ح ۱)

در اهمیت و ارزش قرض الحسنه همین بس که انسان با این کار خود، فرمان خداوندی را در تعاون و مشارکت در کارهای خیر را به جا می آورد(مائده، آیه ۲) و دست های نیازمند و محتاجی را رد نمی کند و با این کار حقی از حقوق مومنان بر خود را ادا می کند؛ چرا که در هر مالی، حقوقی برای دو گروه سائلان و نیازمندان(محرومان) بر شخص دارنده مال است.(ذاریات،‌ آیه ۱۹؛ معارج، آیات ۲۴ و ۲۵)

هم چنین، در ارزش این کار باید به این نکته توجه کرد که وام گیرنده، زمانی دست نیاز به سوی دیگری دراز می کند که نیازمند است و آبروی خویش را عرضه می دارد تا مالی قرض گیرد و به زخم خود بزند و بعد آن را پس دهد.

امام صادق علیه‏السلام از مومنان می خواهد تا قرض بگیرند و سپس با تلاش و کار پولی و مال حلالی را به دست آورند و هم وضعیت اعتباری خود را در جامعه و اجتماع بهبود بخشد و هم قرض مردمان را بپردازد و خود را از دین دیگران بیرون آورد. آن حضرت (ع) می فرماید:لا خَیرَ فى مَن لایُحِبَّ جَمعَ المالِ مِن حَلالٍ فَیَکُفَّ بِهِ وَجهَهُ وَیَقضىَ بِهِ دَینَهُ؛ خیرى در آن کس نیست که دوست ندارد از راه حلال مالى بدست آورد که آبرویش را حفظ و قرضش را با آن ادا نماید. (بحارالأنوار، ج۱۰۳، ص۷، ح۳۰)

پس نقش قرض الحسنه در زندگی انسان های سالم و مومن بسیار سازنده و مفید است؛ چرا که با تقویت وضعیت اقتصادی و بهبودی آن، عامل قوام فرد و جامعه می شود(نساء، آیه ۵) و شخص را به کار و تلاش و تولید سوق می دهد. از این روست که در روایات، ثواب و پاداش قرض دادن بیش از صدقه دادن و انفاق مستحب است؛ چرا که گاه انسان صدقه به کسی می دهد که او نیازی ندارد؛ هم چنین قرض گیرنده با توجه به تعهدی که می سپارد بر آن است تا با تولید و تلاش خود، وام خود را پس دهد و این عمل قرض در گردش سالم اقتصاد و جریان مفید و سازنده پول و مال تاثیر گذار است. البته حکمت های دیگری را می توان برای این قرض و وام بر شمرد که در صدقه و انفاقات مستحب نیست. از این روست که پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در بیان ارزش گذاری اعمال مومنان قرض را با ارزش تر می داند و می فرماید: اَلصَّدَقَهُ بِعَشرَهٍ وَ القَرضُ بِثَمانِیَهَ عَشرَ وَ صِلَهُ الاِخوانِ بِعِشرینَ وَ صِلَهُ الرَّحِمِ بِاَربَعَهٍ وَ عِشرینَ؛ صدقه دادن، ده حسنه؛ قرض دادن، هجده حسنه؛ رابطه با برادران دینى‏، بیست حسنه؛ و صله رحم، بیست و چهار حسنه دارد. (کافى، ج ۴، ص ۱۰، ح ۳)

از این روست که امام صادق علیه السلام نیز قرض دادن را بهتر از صدقه دادن می داند و می فرماید:لاِنْ اُقْرِضَ قَرْضا اَحَبُّ اِلَىَّ مِنْ اَنْ اَصِلَ بِمِثْلِهِ؛مالى را قرض بدهم، بیشتر دوست دارم تا آن را ببخشم.(بحارالانور، ج ۱۰۳، ص ۱۳۹، ح ۵)

پاداش های مادی و معنوی قرض الحسنه

در آیات و روایات، پاداش های بسیاری برای قرض الحسنه بر شمرده شده است. این پاداش های مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی است. مهم ترین پاداش قرض الحسنه را می بایست در همان اصل قرض دادن جست و جو کرد؛‌زیرا شخص وام دهنده با خداوند معامله می کند و کسی که قرض می گیرد در حقیقت خداوند است.(بقره، آیه ۲۴۵؛ مائده، آیه ۱۲)

دیگر آن که خداوند خود ضمانت بازپس دادن وام را کرده و بی گمان خداوند شاکر و سپاسگزار است(تغابن، ایه ۱۷) و بیش با برکت قرار دادن در مال شخص او را بی نیاز خواهد کرد و به فضل خود بر مال او می افزاید. از این روست که در بیان سود و پاداش حاصل از قرض دادن به نیازمندان و محتاجان می فرماید که خداوند پاداش نامحدود و بی شماری را در نظر گرفته است.(بقره، آیه ۲۴۵، حدید، آیات ۱۱ و ۱۸)

خداوند در این آیات از پاداش و اجرت کریمانه خود سخن می گوید؛ بنابراین می بایست پاداشی عظیم و نیکو و بزرگوارانه ای باشد که خداوند برای وام دهنده در نظر گرفته است. این پاداش ها تنها اختصاص به دنیا نخواهد داشت بلکه در دنیا و آخرت و نیز مادی و معنوی خواهد بود.(همان آیات)

از آثار و برکات اجتماعی و کارکردهای دنیوی، قرض الحسنه می توان به ایجاد محبت بین مردم و تحقق انسجام و وحدت اسلامی اشاره کرد. امام صادق (ع) می فرماید:ثَلاثٌ تـُورِثُ المَحَبَّه: الـدَیـنُ وَ التَّـواضُعُ وَ البَذلُ؛سه چیز است که محبت آورد: قـرض دادن و فـروتنـى و بخشـش.(تحف العقول، ص ۳۱۶)

از جمله آثار قرض الحسنه می بایست به نادیده گرفتن گناهان و تکفیر سیّئات و تبدیل آن به حسنات سخن گفت.(مائده، آیه ۱۲) بنابراین، وام دهنده با این کار خویش، گویی تازه از مادر متولد شده است و نقش کار او همانند توبه تاثیرگذار است و مشکلاتی که به سبب گناه گرفتار است برطرف می کند. پس می توان گفت که وام دادن، موجب جلب منفعت و دفع و رفع بلا و گرفتاری نیز است.

خداوند در آیه ۱۲ سوره مائده از پاداش های بزرگ قرض الحسنه را دستیابى به فوز عظیم و کامیابى در بهشت جاودان دانسته است. پس می بایست این عمل را از اعمال صالح و نیکی دانست که تضمین کننده بهشت برای آدمی است.

آداب قرض الحسنه

در آیات و روایات آدابی برای قرض الحسنه بیان شده که می بایست از سوی دهنده و گیرنده آن مراعات شود. از جمله این که قرض دهنده می بایست مراعات آبرو و عرض گیرنده را بکند. از این رو که نجوای و گفت و گوهای محرمانه در این مورد جایز دانسته شده و خداوند گفتگوى محرمانه در مورد توصیه به قرض الحسنه را از کارهاى پسندیده و شایسته شمرده است.(نساء، آیه ۱۱۴؛ و نیز تفسیر نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۴۹، ح ۵۵۸)

کتابت و نوشتن قرض به عنوان یک دین امری پسندیده شمرده و بدان فرمان داده شده است. پس یکی از آداب قرض الحسنه نوشتن آن است که از سوی گیرنده و دهنده وام انجام می شود یا کسی که دارای سواد نوشتن است برای این کار به خدمت می گیرند و شخص نویسنده نمی بایست از نوشتن امتناع کند و حتی پولی را برای نوشتن خود بخواهد.(بقره، ایه ۲۸۲) چرا که برخی نوشتن را برای نویسنده واجب دانسته اند.(مجمع البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۸۲)

امهال و مهلت دادن به قرض گیرنده از آداب و احکام قرض است. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در این باره می فرماید:مَنْ أَقْرَضَ مَلْهوفا فَأَحْسَنَ طِلْبَتَهُ اسْتَأْنَفَ الْعَمَلَ وَ أَعْطاهُ اللّه بِکُلِّ دِرْهَمٍ أَلْفَ قِنْطارٍ مِنَ الْجَنَّهِ؛هر کس به گرفتار و درمانده اى قرض بدهد و در پس گرفتن آن خوشرفتارى کند (گناهانش پاک شده و) اعمالش را دوباره شروع مى کند و خداوند در برابر هر درهم، هزار قنطار (ثروتى فراوان) در بهشت به او عطا کند.(ثواب الاعمال، ص ۲۸۹)

پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله هم چنین مهلت دادن به معسر و تنگدست را تشویق کرده و می فرماید:کَمالایَحِلُ لِغَریمِکَ أَنْ یَمْطُلَکَ وَهُوَمُؤْسِرٌفَکَذلِکَ لایَحِلُّ لَکَ أَنْ تَعْسِرَهُ إِذا عَلِمْتَ أَنَّهُ مُعْسِرٌ؛همانطور که براى آن کسى که از تو قرض گرفته جایز نیست که اداء آن را به تأخیر بیندازد، پس براى تو هم جایز نخواهد بود که با این که مى دانى او تنگدست است از او مطالبه کنى.( ثواب الاعمال، ص ۱۳۸)

مهلت دادن به تنگدست در پرداخت دین و قرض ، از عوامل استجابت دعا و رهایی از گرفتاری و اندوه است. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله درباره این نقش امهال به معسر در زندگی مادی و دنیوی انسان می فرماید:مَنْ أَرادَ تُسْتَجابُ دَعْوَتُهُ وَأَنْ تُکْشَفَ کُرْبَتُهُ فَلْیُفَرِّجْ عَنْ مُعْسِرٍ؛هر کس مى خواهد دعایش مستجاب و اندوهش برطرف شود، به تنگدست مهلت دهد.( کنزالعمال، ج ۶، ص ۲۱۵، ح ۱۵۳۹۸)

قرض گیرنده همواره می بایست در اندیشه ادای دین و قرض خود باشد و از خداوند بخواهد تا شرایط ادای قرض را برای او فراهم آورد و او نیز با کار کوشش برای تحقق این نیت خود گام بردارد. از نظر امام رضا علیه السلام کسی که نخواهد وامش را پس دهد یا تلاشی نمی کند،‌در حکم سارق و دزد است. آن حضرت می فرماید: اِعْلَمْ أَنَّ مَنِ اسْتَدانَ دَیْنا وَنَوى قَضاءَهُ، فَهُوَ فى أَمانِ اللّه حَتّى یَقْضیَهُ، فَإنْ لَمْ یَنْوِ قَضاءَهُ فَهُوَ سارِقٌ؛کسى که قرض بگیرد در صورتى که تصمیم داشته باشد آن را پس دهد در امان خداست تا آن را اداء کند ولى اگر تصمیم نداشته باشد آن را به صاحبش برگرداند، دزد محسوب مى شود. (فقه الرضا، ص ۲۶۸)

هر چند که در قرض الحسنه هر گونه شرط بر بازپرداخت چیزی یا مالی بیش از مقدار قرض جایز نیست؛ ولی از اعمال مستحب این است که قرض گیرنده، مالی یا چیزی را بیش از اندازه در هنگام بازپس دادن بدهد. امام صادق علیه السلام در آداب قرض الحسنه می فرماید :فَاِنْ اَعْطاهُ اَکْثَرَ مِمّا اَخَذَهُ مِنْ شَرْطٍ بَیْنَهُما فَهُوَ مُباحٌ لَهُ، وَ لَیْسَ لَهُ عِنْدَ اللّه ثَوابٌ فیما اَقْرَضَهُ؛ اگر قرض گیرنده بدون قرار قبلى، سودى به قرض دهنده بدهد مُباح است، ولى آن قرض دهنده پاداشى از خدا نخواهد گرفت.(بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۱۵۷، ح ۱)

اما اگر با شرط بخواهد چیزی افزون بر اصل به او برگردانده شود. این همان ربا حرام و گناه است نه قرض الحسنه هر چند که به نام قرض الحسنه داده و گرفته شود. امام کاظم علیه السلام می فرماید : عَنْ عَلىِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ اَخیهِ موسَى بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ: وَ سَاَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ اَعْطى رَجُلاً مِاَهَ دِرْهَمٍ عَلى اَنْ یُعْطیَهُ خَمْسَهَ دَراهِمَ اَوْ اَقَلَّ اَوْ اَکْثَرَ قالَ: هذَا الرِّبَا الْمَحْضُ؛على بن جعفر مى گوید: از برادرم امام کاظم علیه السلام در مورد مردى که صد درهم قرض به دیگرى داد به این شرط که پنج درهم یا کمتر یا بیشتر به او بدهد پرسیدم؟ فرمودند: این عمل رباى محض است.(وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۱۰۸، ح ۷)

برای وام گرفتن و قرض الحسنه نباید سراغ هر کسی رفت و آبرو خود را خرج و هزینه کرد؛‌ بلکه باید نزد کسانی برویم که احتمال پاسخ گویی مثبت از آنان می رود. از این روست که امام حسین(سلام الله علیه) پیشنهاد و سفارش می کند که نزد افراد خاصی از جامعه برویم که احتمال پاسخ گرفتن مثبت از آنان بسیار بالاست. آن حضرت(ع) می فرماید:لاتَرفَعْ حاجَتَکَ إلّا إلى أحَدِ ثَلاثَهٍ: إلى ذی دینٍ أو مُرُوَّهٍ أو حَسَبٍ؛ جز به نزد یکى از این سه کس حاجت مبر: دیندار یا صاحب مروّت یا داراى اصالت خانوادگى.( میزان الحکمه- ح ۴۴۸۸)

البته قرض گرفتن در صورت نیاز خوب است،‌ولی هیچ چیز بهتر از قناعت و حفظ آبرو و صبر نیست که خداوند درهای رحمت بیکران خود را به سوی او باز می کند و او را از فضل خویش بهره مند می کند. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله می فرماید :أَقِلَّ مِنَ الدَّیْنِ تَعِشْ حُرّا؛قرض کمتر گیر تا آزاد باشى.(نهج الفصاحه، ح ۴۳۲)

امام على علیه السلام در این باره می فرماید:اِیّاکُمْ وَ الدَّیْنَ فَاِنَّهُ مَذَلَّهٌ بِالنَّهارِ، وَ مَهَمَّهٌ بِاللَّیلِ وَ قَضاءٌ فِى الدُّنْیا وَ قَضاءٌ فِى الآْخِرَهِ؛ زیر بار بدهى نروید زیرا بدهکارى خوارى روز و اندوه شب است و در دنیا و آخرت باز پرداختى دارد.(کافى، ج ۵، ص ۹۵، ح ۱۱)

امیرمومنان امام على علیه السلام هم چنین در جایی دیگر می فرماید :کَثْرَهُ الدَّیْنِ تُصَیِّرُ الصّادِقَ کاذِبا وَ المُنْجِزَ مُخْلِفا؛بدهى بسیار، راستگو را دروغگو و خوش قول را بدقول مى گرداند.(غررالحکم، ج ۴، ص ۵۹۲، ح ۷۱۰۵)

از نظر آن حضرت(ع) وام گرفتن، چیزی در حد بردگی است و می بایست تا می توان از آن پرهیز کرد :اَلدَّیْنُ رِقٌّ فَلا تَبْذُلْ رِقَّکَ لِمَنْ لا یَعْرِفُ حَقَّکَ؛بدهى (نوعى) بندگى است، پس زمام اختیار خود را به کسى که حق تو را نمى شناسد مسپار (کنایه از این است که از هر کس قرض نگیر).(شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید،ج۲۰،ص۳۰۶،ح۵۰۳)

آثار ترک قرض الحسنه

چنان که گفته شد،‌ قرض الحسنه در زندگی فردی و اجتماعی، چنان نقش اساسی و کلیدی دارد که خداوند این مستحب را در کار واجباتی چون نماز و روزه بیان کرده و بر انجام آن فرمان داده است.(مزمل، آیه ۲۰) بنابراین، ترک آن نه تنها موجب ناخشنودی خداوند و عدم برکت در زندگی شخص می شود، بلکه آثار و تبعات دیگری دارد که در آیات و روایات بیان شده است.

خداوند در آیاتی ترک قرض الحسنه از سوی افراد جامعه را بسیار زشت و گناه بر می شمارد و تارکان آن را لعنت می کند. افزون بر این که ترک این عمل صالح و نیک، موجبات بیماردلی شخص و جامعه می شود و انسان ها را سنگدل و قسی القلب می سازد. خداوند در آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مائده ترک قرض الحسنه از سوى بنى اسرائیل، از اسباب ابتلاى آنان به لعنت الهى و قساوت قلب دانسته است و به مومنان هشدار می دهد که این گونه عمل نکنند تا ایشان نیز گرفتار لعن الهی شده وسنگدل گردند.

اگر قرض الحسنه دادن، تضمین کننده ورود انسان به بهشت است، ترک آن نیز موجب محرومیت است؛ به ویژه آن که تارک آن ملعون است و خداوند او را لعن کرده است و بی گمان ملعون از خدا و بهشت او دور خواهد بود. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در همین باره می فرماید :مَنِ احْتاجَ إِلَیْهِ أَخوهُ الْمُسْلِمُ فى قَرْضٍ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ فَلَمْ یَفْعَلْ حَرَّمَ اللّه عَلَیْهِ ریحَ الْجَنَّهِ؛کسى که برادر مسلمانش در قرضى به او نیاز پیدا کند و او بتواند قرض بدهد و چنین نکند، خداوند بوى بهشت را بر او حرام مى کند. (امالى صدوق، ص ۵۱۶)

از نظر قرآن، جامعه ای که تارک قرض الحسنه باشد، از جاده حق و اعتدال خارج می شود و به افراط و تفریط گرفتار می شود و سلامت خود را از دست می دهد.(همان)

امام على علیه السلام به ثروتمندان و دارندگان مال هشدار می دهد که درخواست قرض دیگران را نادیده نگیرند؛ چرا که زمانه بسیار متقلب و متغیر است و اگر امروز دارا هستی فردایی ممکن است ندار باشی و نیازمند قرض ؛ پس امروز قرض بده تا فردا روزی به تو وام دهند:وَ اغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَکَ فى حالِ غِناکَ لِیَجْعَلَ قَضاءَهُ لَکَ فى یَوْمِ عُسْرَتِکَ؛غنیمت بدان کسى را که در زمان توانگریت از تو قرض بخواهد تا در روز تنگدستى ات (قیامت) بپردازد.(نهج البلاغه، از نامه ۳۱)