قرآن و خوش گفتاری با مردم

samamo_thumbخداوند در آیه ۸۳ سوره بقره مهم ترین آموزه های اسلامی را بیان می کند که در ضمن آن نیک گفتاری است: و قولوا للناس حسنا. این بدان معناست که گفتار نیک از نظر اسلام بسیار مهم و اساسی است. نکته مهم در این عبارت این است که نیک گفتاری مقید به قیدی نشده است و از مردم خواسته شده تا نیکوترین سخن را همواره بر زبان جاری کنند.

واژه ناس به معنای مردم، بیانگر نوعی اطلاق است. به این معنا که مومن موظف است تا نسبت به هر کسی که مصداق ناس و مردم است، نیک گفتار باشد. پس باید به همه مردم جدا از مذهب، دین، رنگ، نژاد، کشور، ملت، زن، مرد، کودک، پیر و مانند آن احترام گذاشت و در قول و گفتار تکریم و احترام نمود. لذا برخورد خوب و گفتار نیکو، نه تنها با مسلمانان، بلکه با همه مردم لازم است. بر این اساس می توان گفت که نیک گفتاری و به زبان نیکو سخن گفتن از فرمان های جهان شمول قرآن است که مناسبات مسلمانان را با دیگران به بهترین شکل تبیین و روشن می کند و نشان می دهد که مومنان می بایست در همه حال بر پایه ارزش های انسانی سخن بگویند و رفتار کنند و نسبت به هیچ کس حتی دشمن کافر نیز زبانی زشت نداشته باشند.

حضرت باقر(ع) در بیان این حکم و فرمان الهی می فرماید: «هو عام فی المؤمن و الکافر؛ این یک دستور همگانی و جهان شمول است و گفتار نیک را نسبت به تمامی انسان ها سفارش می کند.

سخن نیکو حتی با کافران حربی

البته این حکم و فرمان الهی هیچ ناسازگاری با حکم دیگر قرآن یعنی جهاد و جنگ علیه کافران ندارد: (یا ایهاالنبی جاهدالکفار و المنافقین و اغلظ علیهم؛ ای پیامبر! با کافران و منافقان پیکار کن و بر آنان سخت بگیر)؛ چرا که می توان با کافران حق ستیز و شرارت پیشه کارزار کرد و در همان حال سخن خوش و نیکو هم گفت و به بیان قرآن، با حکمت و اندرز نیکو آنان را به راه پروردگار فراخواند: «ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه »

خداوند در آیه ۱۰۸ سوره انعام می فرماید که نسبت به افکار و عقاید نادرست آنان هرگز راه اعتدال و سلامت را فراموش نکنید و حتی به خود آنان و یا بت های رنگارنگشان نیز ناروا و زشت نگویید؛ بلکه با بهترین سبک و شایسته ترین سخنان آنان را به راه راست دعوت کنید: «ولاتسبواالذین یدعون من دون الله.»

با این توضیح معلوم می شود که میان دو دسته از آیات قرآنی ناسازگاری نیست و می توان، هم با شرارت پیشگان کارزار کرد و هم در همان حال با دیگران و حتی خود آنان به نیکوترین لحن و بهترین منطق و شایسته ترین سبک سخن گفت و دلسوزی و ارشاد کرد. (مجمع البیان، ذیل آیه ۱۸۳ سوره بقره)

سخن استوار منطقی و مستدل

البته خداوند در آیاتی دیگر از قرآن بیان می کند که مصادیق گفتار نیک چیست و چگونه انسان می تواند این حکم و فرمان الهی را به جا آورد. به عنوان نمونه از مومنان خواسته شده تا قول سدید (نساء، آیه ۹؛ احزاب، آیه ۷۰) داشته باشند. قول سدید به معنای سخن محکم و استوار است که نمونه و مصداق بارز آن، کلام برهانی و استدلالی و منطقی و عقلی است. آموزه های قرآنی نیز همان قول سدید است؛ زیرا همواره بر منطق و عقلانیت استوار است و فاقد عناصر سست بنیاد و سخنان بیهوده و لغو و لهو است و حتی از هر گونه شک و تردیدی پاک و مبراست. (بقره، آیه۲ و آیات دیگر)

از جمله آموزه های قرآنی برای اجرای فرمان نیک گفتاری آن است که در برابر جاهل غیرعاقلی که در اثر نادانی خویش سخنی بی خردانه و بیهوده می گوید نیک گفتاری را فراموش نکنیم و واکنشی مبتنی بر قول نیک داشته باشیم: و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما (فرقان، آیه ۳۶)

بنابراین، انسان مومن کسی است که نیک گفتاری شیوه و رویه او باشد و در همه حالات آن را مراعات کند و اینگونه نباشد که در هنگام خشم، سخنی به ناروا گوید و یا سخنان بیهوده و لغو و بی منطق بر زبان آرد؛ بلکه حتی در خشم و هنگام شنیدن دشنام از سوی دشمنان و بی خردان، همان رویه سلامت را در پیش گیرد و کلامی جز نیک بر زبان نراند و از دایره عقل و منطق خارج نشود.

از پنجمین امام نور(ع) نقل کرده اند که فرمود: قولوا للناس احسن ما تحبون ان یقال لکم، فان الله یبغض اللعان، السباب، الطعان علی المؤمنین، الفاحش، السائل الملحف و یحب الحلیم العفیف- بهترین واژه ها و سخنانی را که دوست دارید به شما بگویند، به مردم بگویید؛ زیرا خدا بنده ای را که ناروا می گوید، نفرین می کند، سخنان ناراحت کننده به مردم می زند، از ناسزاگویی پروا ندارد و یکدندگی و ستیزه را در پرسش، شیوه خود می سازد، دشمن می دارد؛ و بنده ای را دوست می دارد که بردبار و پاکدامن و پارسا باشد. (تفسیر البرهان، ج۱ ، ص۲۱۱ ، ح۷؛ مجمع البیان، ذیل آیه ۸۳ سوره بقره)

در کافی از امام ابی جعفر(ع) روایت آورده، که در ذیل جمله: و قولوا للناس حسنا، فرمود: به مردم بهترین سخنی که دوست می دارید به شما بگویند، بگویید. (اصول کافی ج۲ ص۶۱۵ ح۱۰) و نیز در کافی از امام صادق(ع) روایت کرده که در تفسیر جمله نامبرده فرموده است: با مردم سخن بگویید، اما بعد از آنکه صلاح و فساد آن را تشخیص داده باشید و آنچه صلاح است بگوئید. (اصول کافی ج۲ ص۶۴۱ ج۹)

از آیه ۱۸۳ سوره بقره به دست می آید که اگر ملتی بخواهد سرافراز باشد باید به این اصولی که در این آیه بیان شده است عمل کند. از جمله این اصول می توان به تکیه بر قدرت لایزال خداوندی، همبستگی ملی از طریق توجه به خانواده و والدین، احسان به ایشان و نیک گفتاری نسبت به همگان حتی دشمنان، تقویت بنیه مالی ملت از طریق پرداخت زکات و حقوق مالی اشاره کرد. اینها رمز موفقیت و پیروزی هر انسان و ملتی است و نمی توان هرگز از این شیوه انسانی عدول کرد و کلام و سخنی درشت و زشت بر زبان جاری کرد و نباید هرگز از دایره سلامت و اعتدال و منطق و عقل خارج شد.