فاطمه(س)الگوی همراهی با همسر

یکی از ویژگی‌هایی که باید در زندگی فاطمه(س) مورد بحث و بررسی قرار گیرد و به عنوان سرمشق مطرح شود، نحوه زندگی مشترک ایشان با امام علی(ع) است.
ساده‌زیستى در زندگى مشترک حضرت على و حضرت زهرا(علیهماالسلام)، از آنان الگویى براى هر زن و مرد مسلمان ساخته است. سزاوار است که پیروان اهل بیت(ع)، با سرمشق گرفتن از این خانواده معصوم و الهی و قرآنی، از تجمّلات دورى کنند و در سراى گذراى دنیا، اهتمام خویش را به آبادسازى خانه آخرت بگمارند، چرا که آخرت سراى ابدى است و شایسته‌تر است براى آباد ساختن. امروزه علت زندانی بودن بخش قابل توجهی از مردان بر اساس آمارها مرتبط به مسئله درخواست مهریه و عدم تمکن مالی شوهر از پرداخت آن است. این مسئله دو جنبه دارد؛ یکی مهریه‌های سنگین؛ دوم فقدان احسان و عواطف و مودت در بنیان خانواده و گرایش شدید به مادیات و دنیا در میان مردمان.
این در حالی است که بر اساس آموزه‌های قرآن، باید زندگی خانوادگی بر اساس احسان و کرامت و در چارچوب عشق و محبت و مودت برای رسیدن به آرامش و سکونت شکل گیرد. خداوند می‌فرماید: و از نشانه‏هاى او اینکه از [نوع‏] خودتان همسرانى براى شما آفرید تا به وسیله آنها آرامش یابید و میانتان دوستى و رحمت نهاد. آرى، در این نعمت‏ براى مردمى که مى‏اندیشند قطعاً نشانه‏هایى است. (روم، آیه ۲۱)
بر اساس آموزه‌های قرآن همسران باید غمخوار یکدیگر در زندگى باشند و با همدلی و همدردی از مشکلات زندگی عبور کرده و دنیا و آخرت خویش را آباد سازند. حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) بر اساس آموزه‌های قرآن این گونه بودند؛ چنانکه حضرت على (ع)- در ضمن حدیثى ـ فرموده است:- فَوَالله- ما اَغْضَبْتُها وَ لا اَکْرَهْتُها عَلى اَمْرٍ حَتى قَبَضَهَا اللهُ عَزَّوَجَلَّ اِلَیْهِ وَ لا اَغْضَبَتْنى وَلا عَصَتْ لى اَمْرا. وَلَقَدْ کُنْتُ اَنْظُرُ اِلَیْها فَتَنْکَشِفُ عَنِّى الْهُمُومُ وَ الأَحْزانُ؛ به خدا سوگند هیچگاه فاطمه را به خشم نیاوردم و او را بر کارى- که میل نداشت- وادار نکردم تا روزى که خداوند او را برد و او نیز هیچگاه مرا به خشم نیاورد و از فرمان من سرپیچى نکرد و هرگاه که به او مى‌نگریستم نگرانی‌ها و غم‌ها از من زدوده مى‌شد. (کشف‌الغمهًْ، ج۱، ص ۳۶۳)
این رفتار معصومان در زندگی خانوادگی به ما می‌آموزد آنچه در زندگى مشترک، صفابخش خانه و خانواده است، محبّت دو جانبه و تفاهم است. زن و شوهر باید «شریک» غم و شادى و سختى و راحتى یکدیگر باشند و با توقّعات بیجا، مایه رنجش و زحمت هم نشوند و هر کدام مایه انس و شادى دیگرى باشند.
تقسیم کار، عامل همدلی زن و شوهر
با توجه به تفاوت‌های طبیعی میان زن و مرد، تقسیم کار در امور خانواده نیز باید بر اساس این تفاوت‌ها انجام گیرد و همسران در زندگی، همسـر و همـراه یکدیگر باشند تا بتوانند با همدلی و همدردی و همکاری، امور را پیش برند و آشیانه‌ای از آسایش و آرامش فراهم آورند و خوشبختی را برای خود در  دنیا و آخرت به ارمغان آورند.
امام صادق(ع) همواره می‌فرمود: کانَ عَلىٌ یَسْتَقى وَ یَحْتَطِبُ وَکانَتْ فاطِمَهًْ تَطحَنُ وَتَعْجِنُ وَتَخْبِزُ وَتَرْقَعُ؛- در اداره امور خانه- على(ع) آب و هیزم تهیه مى کرد و فاطمه(س) گندم آرد مى‌کرد و خمیر مى‌نمود و نان مى‌پخت و لباس‌هاى کهنه را وصله مى‌زد. (کافى،  ج ۸، ص ۱۶۵)
شکی نیست تقسیم کارهاى خانه و زندگى مشترک میان زن و شوهر، موجب همدلى بهتر آنان مى‌شود. بهترین مرد کسى است که در کارهاى خانه به همسرش کمک کند. اگر این تقسیم کار به نوعى باشد که زنان، کمتر بیرون روند و با مردان نامحرم برخورد چهره به چهره نداشته باشند، بهتر است و با سلامت روحى و عفاف زنان مناسب‌تر است.
در روایتی دیگر درباره تقسیـم کـارهای خانه و خانواده فاطمه(س)، امام باقر(ع) فرموده است: اِنَّ فاطِمَهًْ ضَمِنَتْ لِعَلِىٍ عَمَلَ الْبَیْتِ وَالْعَجینَ وَالْخُبْزَ وَ قَمَّ الْبَیْتِ وَ ضَمِنَ لَها عَلِىٌّ ما کانَ خَلْفَ الْبابِ: نَقْلَ الْحَطَبِ وَاَنْ یَجیى ءَ بِالطَّعامِ؛ حضرت فاطمه(س) خمیرکردن و پخت نان و نظافت را به عهده گرفت و على(ع) نیزکارهاى بیرون خانه همچون تهیه هیزم و خریدلوازم خوراکى را پذیرفت. (تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۱۷۱)
البته- این تقسیم کار میان زن و شوهر، پس از رحلت فاطمه بنت اسد مادر حضرت امام علی(ع) در سال چهارم بوده است. در روایت است: اِنَّهُ قالَ لاُمِّهِ فاطِمَهًْ بِنْتِ اَسَدٍ: اِکْفى فاطِمَهًْ بِنْتَ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) ما کانَ خارِجاً مِنَ السَّقىِ وَ غَیْرِهِ وَتَکْفیکَ ما کانَ داخِلاً مِنَ الْعَجْنِ وَ الطَّحْنِ وَ غَیْرِ ذلِکَ؛ امام على(ع)به مادرش فاطمه بنت اسد گفت: شما کارهاى خارج از خانه همچون تهیه آب و… را به عهده بگیرید و فاطمه دختر پیامبر به امور داخل خانه همچون آردکردن و خمیرگرفتن و… مى‌پردازد. امام على(ع) نیز این را مى‌پسندید که همسر جوانش بیشتر به کارهاى داخل خانه بپردازد و کمتر بیرون از خانه و در معرض نگاه‌هاى این و آن قرار گیرد. (انساب‌الاشراف، ج ۲، ص ۳۷، ح ۳۶)
شکی نیست مسئولیت خانه‌دارى و تربیت فرزندان شایسته، دست کمى از تلاش مردان در بیرون از خانه ندارد. از همین رو، گفته‌اند: مادر، با یک دستش گهواره را مى‌جنباند و با دست دیگرش جهان را!
همسران اگر یکدیگر را درک کنند، می‌توانند با بهره‌گیری از مهارت همدلی موقعیت‌های یکدیگر را درک کرده و به جای آنکه اعتراض کنند با شناخت موقعیت، به حل مشکل و مسئله کمک کنند. از جمله مصادیق همدلی با همسر را می‌توان در این روایت به خوبی سراغ گرفت؛ زیرا حضرت فاطمه(س) با بهره‌گیری از مهارت همدلی، موقعیت همسر و مسایل و مشکلات او را دیده و به جای انتقاد غیرسازنده با رفتاری سازنده زمینه را برای حرکت و رشد خانواده در مسیر کمال فراهم آورده است. در روایت است:  روزى حضرت على(ع) به حضرت فاطمه(س)فرمود: آیا غذایى در خانه هست تا بخورم؟ فاطمه(س) گفت: آنچه که در دو روز گذشته خورده‌اید غذایى بوده که من و دو فرزندم- حسن و حسین- نخورده و براى تو نگه داشته بودیم. على(ع)گفت: چرا به من اطلاع نداده بودى تا براى شما غذایى تهیه کنم؟ فاطمه(س) گفت: اى ابوالحسن! من از خداى خود شرم دارم که خودت را به خاطر آنچه که نسبت به آن توانایى ندارى به زحمت اندازى. (تفسیر فرات کوفى، ۸۳)
این اخلاق والا، نمونه‌اى از برخورد کریمانه و حق‌شناسانه زن و مرد نسبت به یکدیگر در زندگى مشترک است. ایجاد تکلّف و زحمت براى همسر، الفت و دوستى را مى‌کاهد. همین درک متقابل یکدیگر و موقعیت‌شناسی و همدلی است که زندگی را بر همسران با همه سختی آسان می‌کند و با سـاده‌زیستـى و عدم درخواست از همسر زمینه را برای آرامش و آسایش در محیط خانواده آماده می‌سازد. ‌حضـرت فاطمه- در ضمن حدیثى مفصل- به پیـامبر گفـت: یا رَسُولَ اللهِ اِنَّ سَلْمانَ تَعَجَّبَ مِنْ لِباسى، فَوَالَّذى بَعَثَکَ بِالْحَقِّ مالى وَ لِعَلىٍّ مُنْذُ خَمْسَ سِنینَ اِلاّ مِسْکُ کَبْشٍ تَعْلِفُ عَلَیْهِ بِالنَّهارِ بَعیرُنا فَاِذا کانَ اللَّـیْلُ افـْتَرَشْناهُ وَ اِنَّ مِرْفَقـَتَنا لَمِنْ اُدْمٍ حَشْـوُها لیفُ النَّـخْلِ؛ اى رسول خدا! سلمان از لباس من- که دوازده وصله داشته- تعجب مى‌کند. به خدایى که تو را به حقّ فرستاده است، پنج سال است که من و على فرشى جز یک پوست میش نداریم که روزها بر روى آن علوفه شترمان را مى‌ریزیم و شب‌ها روى آن مى خوابیم، بالش ما نیز پوستى است که درون آن پوشال درخت خرما است. (دروع الواقیهًْ، ص ۲۷۵)
فاطمه(س)؛ الگوی خانه‌داری و کدبانوگری
حضرت فاطمه‌(س) در زمینه خانـه‏دارى تلاش بسیار می‌کرد و این‌گونه نبود که خود را خانم خانه بداند و دست به سیاه و سفید نزند بلکه خود را کدبانویی می‌دانست که باید محیط خانه‌اش را به آشیانه آسایش و آرامش تبدیل سازد. ایشان بسیاری از مسئولیت‌ها را خود به عهده می‌گرفت و بی‌کمک دیگران به آن می‌پرداخت.
حضرت على(ع) درباره تلاش‌ها و کارهای فاطمه‌(س) در خانه فرموده است: اِنَّها اسْتَقَتْ بِالْقِرْبَه‌ًِْ حَتّى اَثَّرَ فى صَدْرِها وَطَحِنَتْ بِالرَّحى حَتّى مَجِلَتْ یَداها وَکَسَحَتِ الْبَیْتَ حَتّى اغْبَرَّتْ ثِیابُها وَ اَوْقَدَتِ النّارَ تَحْتَ الْقِـدْرِ حَتّى دَکَنَتْ ثِیابُـها؛ فاطمه آنقدر با کوزه آب کشید تا در سینه‌اش اثر گذاشت و آن‌قدر با آسیاب آرد کرد که دستانش تاول زد و آن قدر خانه را جاروب کرد که لباسش غبارآلود شد و آن‌قدر آتش بر زیر دیگ افروخت که بر لباسش دود خاکستر نشست. (علل‌الشرائع، ج‌۲، ص ۶۵)
قناعت و ساده‌زیستی یک فرهنگ اسلامی است و خداوند تجمل‌گرایی و اتراف و اسراف و تبذیر را دوست نمی‌دارد. انسان هرچه بیشتر داشته باشد باید زهد بیشتری نیز داشته باشد؛ به این معنا که به دنیا دل مبندد و شرایط را در خانه و خانواده به سوی اعتدال و مصرف درست هدایت کند. اصولا انسان هر چه بیشتر داشته باشد باید بیشتر به دیگران برسد و کمتر خود استفاده کند؛ زیرا گرایش به اسراف و اتراف و تبذیر در نهایت به نابودی بنیان خانواده و گرایش فرزندان به نابهنجارها و رفتارهای پرخطر می‌انجامد.
بر اساس روایات با آنکه حضرت فاطمه‌(س) در برهه‌ای از زمان زندگی‌اش از وضعیت بهتری برخوردار بود، ولی هرگز از مسیر سبک زندگی قرآنی خارج نشد و همواره همان سیر و سلوکی را داشت که در نداری داشت. از این روست که ایشان را در زندگی آینـه صبـر و شکـر می‌گویند. در روایت است: روزى پیامبر(ص) فاطمه‌(س) را دید که پوششى از پلاس شتر بر دوش انداخته و با دستانش خمیر مى‌کرد و فرزندش را شیر مى‌داد. -با مشاهده این صحنه- ‌اشک بر چشمان پیامبر حلقه زد و فرمود: دخترم به خاطر شیرینى آخرت تلخى دنیا را تحمل کن. فاطمه(س) در پاسخ گفت: نعمت‌ها و موهبت‌هاى بى‌پایان حق را سپاسگزارم. (مناقب ابن شهر آشوب، ج ۳، ص ۳۴۲)
در همین باره این روایت می‌تواند گویای سبک زندگی فاطمی(س) در دوران سختی و آسایش باشد. در روایت است: پیامبر اسلام‌(ص) در یکى از جنگ‌ها- در ساحل دریاى سرخ- تعدادى را به اسارت گرفت- و پس از بازگشت به مدینه- حضرت فاطمه را طلبید و دست یکى از زنان اسیر را در دست او نهاد و فرمود: اى فاطمه این کنیز از آن تو. اما او را کتک مزن، زیرا دیدمش که دعا می‌کند. وقتى حضرت فاطمه‌(س) توجه و توصیه پیامبر را نسبت به زن دید گفت: اى پیامبرخدا! یک روز من کار مى‌کنم و یک روز او. با شنـیدن این سخـن ‌اشـک از چشـمان پیامبر جـارى شد. (مقتل الحسین(ع)، ص ۶۹)
فاطمه(س)؛ عدل مجسم
آنچه در این روایت جلب توجه می‌کند ارزش‌گذارى براى کسى است که اهل دعا و نیایش است. همچنین تقسیم کار بین خود و خادمه، از کرامت و بزرگوارى حضرت رسول(ص) و فاطمه زهرا(س) حکایت دارد. این‌گونه است که اسیران به آزادى مى‌رسند و انسانیت خود را در مکتب اهل بیت، بازمى‌شناسند.
بر این اساس باید حضرت فاطمه‌(س) را عـدل مجسـم دانست؛ زیرا مسئولیت همه کارهای خانه را بر دوش کنیز و برده‌اش نمی‌اندازد و همان‌طوری که میان خود و همسرش کارها را تقسیم می‌کند، میان خود و کنیز نیز همین رویه عادلانه را در پیش می‌گیرد. سلمان مى‌گوید: کانَتْ فاطِمَهُ جالِسَهً قُدّامَها رَحىً تَطْحَنُ بِهَا الشَّعیرَ وَ عَلى عَمُودِ الرَّحى دَمٌ سائِلٌ وَالْحُسَیْنُ فى ناحِیَهِ الدّارِ یَبْکى. فَقُلْتُ: یا بِنْتَ رَسُولِ اللهِ دَبِرَتْ کَفّاکِ وَ هذِهِ فِضَّهُ. فَقالَتْ : اَوْصانى رَسُولُ اللهِ اَنْ تَکُونَ الْخِدْمَهُ لَها یَوْما وَ لى یَوْما فَکانَ اَمْسِ یَوْمَ خِدْمَتِها؛ روزى دیدم فاطمه‌(س) نشسته و در پیش رویش آسیابى بود که با آن جو آرد مى‌کرد و بر دسته آسیاب خون جارى بود و حسین‌(ع) نیز در گوشه خانه گریه مى‌کرد. گفتم: اى دختر پیامبر دستانت تاول زده است در صورتى که فضه حاضر است- و مى‌تواند کمک کند- فرمود: پیامبربه من توصیه کرده که یک روز او کار کند و یک روز من و دیروز نوبت او بوده است. (خرایج و جرایح، ص‌۵۳۰)
این‌گونه است که در مکتب وحیانی فاطمه(س) کنیزان به کمالاتی می‌رسند که در جایی دیگر هرگز دست یافتنی نیست. سبک زندگی حضرت فاطمه(س) دگرگونی عمیق و ژرفی را در کنیزکی چون فضه پدید می‌آورد. فضّه، خادم حضرت زهرا(س) بود و در سال‌هاى خدمتگزارى، معارف فراوانى آموخت و به کمالات اخلاقى رسید.
یکى از ویژگى‌هاى فضّه انس او با قرآن کریم و تسلّط بر معانى آیات بود. به نحوى که مدّت بیست سال، حرف‌هاى عادى خود را هم با خواندن آیات مناسبى از قرآن به دیگران تفهیم مى‌کرد.