غیبت، عوامل و آثار آن

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

یکی از مهم ترین گناهان زبان، غیبت است. در آیات و روایات بسیاری از گناهان کبیره به زبان نسبت داده شده است. از جمله گناهان کبیره زبان می توان به دروغ، قذف، افتراء، بهتان و مانند آن ها اشاره کرد. نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های وحیانی اسلام، در صدد تبیین عوامل و آثار منفی غیبت پرداخته است. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

غیبت، گناه بزرگ زبانی

در آیات قرآنی و روایات معتبر، برای برخی از گناهان، وعده آتش دوزخ داده شده است. این دسته از گناهان همانی است که به عنوان گناهان کبیره و بزرگ معرفی شده است. از جمله گناهانی که وعده آتش دوزخ داده شده، گناه زبانی غیبت است.

خداوند در آیه ۱۲ سوره حجرات چند گناه را مطرح کرده و از بندگان خواسته تا از آن ها پرهیز کرده و اتقا بگیرند. خداوند می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا یَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِیمٌ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏اید، از بسیارى از گمانها بپرهیزید که پاره‏اى از گمانها گناه است، و جاسوسى مکنید، و بعضى از شما غیبت بعضى نکند آیا کسى از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده‏اش را بخورد؟ از آن کراهت دارید. پس‏ از خدا بترسید، که خدا توبه‏پذیر مهربان است.

غیبت یاد کرد اموری از برادر ایمانی است که خوشایندش نیست، چه این امور با زبان گفته شود و یا با فعل و اشاره و یا کنایه باشد؛ هم چنین خواه درباره خودش باشد و یا لباس و یا خانه اش باشد.

پس اگر این امور در شخص غیبت شونده باشد، بیان آن به هر طریق و شکل و شیوه ای از مصادیق غیبت است و اگر این امور در غیبت شوئده نباشد از مصادیق بهتان خواهد بود. (نگاه کنید: زبده البیان فی الاحکام القران، محقق و مقدس اردبیلی، ص ۵۳۰؛ جامع السّعادات، نراقی، ج ۲، ص ۲۹۳)

البته ریشه و خاستگاه این تفسیر روایاتی است که در این باره آمده است. از جمله ابوذر مى گوید به رسول خدا(ص) گفتم: یا رَسُولَ اللّه وَ مَا الغَیبَهُ؟ قالَ ذِکرُکَ أَخاکَ بِما یُکِره. قُلتُ یا رَسُولَ اللّهِ فَإنْ کانَ فیهِ الّذى یُذکَرُ بِهِ، قالَ: إعلَمْ أنّکَ إذا ذَکَرتَهُ بِما هُوَ فیهِ فَقَد أغتَبتَهُ وَ إذا ذَکَرتَهُ بِما لَیسَ فیهِ فَقَد بَهَتَّهُ؛ غیبت چیست؟ فرمود: برادرت را به آنچه دوست ندارد یاد کنى. گفتم: اى رسول خدا اگر آنچه که یاد مى شود دراو باشد چه؟ فرمود: بدان، اگر آنچه را در او هست یاد کنى غیبت او را کردى، واگر آنچه راکه در اونباشد یاد کنى پس به اوبهتان زدى. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص۵۹۹، حدیث ۹)

پس حکم غیبت بر اساس آموزه های وحیانی اسلام حرمت خواهد بود و کسی که عیوب و نواقص دیگری را به هر شکلی بیان می کند، گرفتار فعل حرام است. خداوند در آیه ۱۲ سوره حجرات از آن نهی کرده و خواستار تقوا پیشگی در این امور شده و در آیه نخست سوره همزه نیز وعده آتش دوزخ و گرفتاری در چاه ویل دوزخ را برای غیبت کننده داده است.

از نظر خداوند کسی که غیبت می کند در حقیقت گوشت بی جان و مرده غیبت شونده را می کند و می خورد؛ زیرا غیبت شونده در آن جا حضور ندارد تا از خود دفاع کند. از نظر قرآن مرده خواری کار بس زشت است و زشت تر آن که انسان گوشت برادر دینی اش را بخورد.(حجرات، آیه ۱۲)

از نظر آموزه های وحیانی اسلام غیبت کننده منفورترین مخلوقات خداوند هستند. حضرت امیرمومنان امام على علیه السلام فرموده است: أبغَضُ الخَلائِقِ إلَى اللّهِ المُغتابُ؛ منفورترین مخلوقات نزد خدا غیبت کننده است. (غرر الحکم، ج ۲، ص ۸۲۴، حدیث ۳۱۲۸)

امام على علیه السلام هم چنین غیبت کننده را بدبخت‏ترین مردم دانسته و فرموده است: ألأمُ النّاسِ المُغتابُ ؛ دردناکترین مردم (در قیامت) غیبت کننده است. (غرر الحکم، ج ۲، ص ۳۸۱، حدیث ۲۹۱۱)

از نظر آن حضرت(ع) غیبت، بدترین افک و ناروایی است که به شخصی داده می شود. امام على علیه السلام فرموده است: ألغَیبَهُ شَرُّ الإفکِ ؛ غیبت کردن بدترین افک و حرف نارواست. (غرر الحکم، ج ۱، ص ۱۳، حدیث ۴۸۴)

ملاک غیبت حرام

البته باید توجه داشت بیان هر ناخوشایندی غیبت نیست؛ زیرا اگر کسی فاسق باشد و یا عیبش از جمله گناهان آشکار باشد که خداوند آن را مذموم و ناپسند دانسته است، بیان این امور چون تارک نماز، تارک روزه، شراب خواری، زناکاری، خیانت پیشگی، بی تقوایی، بدکاری و مانند آن ها غیبت نیست. از این رو، امام صادق علیه السلام در بیان معنا و مفهوم غیبت و نیز ملاک حرمت آن فرموده است: ألغَیبَهُ حَرامٌ عَلى کُلِّ مُسلِمٍ، مَأثُومٌ صاحِبُها فى کُلِّ حالٍ، وَ صِفَهُ الغَیبَهِ أنْ تَذکُرَ أَحَداً بَما لَیسَ هُوَ عِندَاللّهِ عَیبٌ وَ تَذُمُّ ما یَحمِدُهُ أهلُ العِلمِ فیهِ؛ غیبت کردن بر هر مسلمانى حرام است. غیبت کننده همیشه گنهکار است. غیبت آن است که کسى را با آنچه پیش خدا عیب نیست یاد کنى و مذّمت نمایی آنچه را که اهل علم و دانش ستایش مى کنند. (بحارالانوار، ج ۵۷، ص ۲۵۷، حدیث ۴۸)

امام صادق علیه السلام درباره غیبت ممنوع نیز فرموده است: مَن عامَلَ النّاسَ فَلَم یَظلِمهُم وَحَدَّثَهُم فَلَم یَکذِبهُم وَ واعَدَهُم فَلَم یَخلِفهُم کانَ مِمَّن حَرُمَت غَیبَتُهُ وَ کَمُلَت مُرُوّتُهُ وَ ظَهَرَ عَدلُهُ وَ وَجَبَ أُخُوَّتُهُ؛ کسى که با مردم معاشرت کند و به آنان ستم نکند، و با آنان گفتگو کند و دروغ نگوید و به آنان وعده بدهد و تخلف نکند از کسانى است که غیبت او حرام و جوانمردى او کامل و عدالت او آشکار است و برادرى او واجب است. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۳۹۳)

موارد مجاز غیبت از اشخاص

البته در آیات و روایات مواردی از غیبت ممنوع و حرام و گناه جدا شده و به عنوان استثنا مطرح می شود که مهم ترین آن ها عبارتند از:

  1. غیبت ظالم از سوی مظلوم(نساء، آیه ۱۴۸)؛ زیرا خداوند در این آیه بیان می کند که غیبت و بیان آشکار بدی های دیگری مگر درباره ظالم روا نیست و خداوند آن را دوست نمی دارد؛ پس کسی که مظلوم می تواند بدی های ظالم را آشکار بیان کند و از مصادیق غیبت حرام شمرده نمی شود، بلکه غیبت در این موارد روا است تا حق مظلوم از ظالم ستانیده شود؛
  2. غیبت از کافر و بیان عیوب وی(حجرات، آیه ۱۲)؛ زیرا خطاب آیه به مومنان است که نسبت به یک دیگر غیبت و پشت سر گویی نداشته باشند. محقق مقدس اردبیلی نیز در زبده البیان آورده این آیه اشاره به جواز غیبت کافر دارد(زبده البیان، ص ۵۳۰)؛ زیرا قید ایمان، کافر را از دایره عدم جواز غیبت بیرون می برد و غیبت وی را مجاز قرار می دهد؛
  3. غیبت مهمان از میزبان(نساء، آیه ۱۴۸)؛ زیرا مهمان عزیز خداوند است و اگر میزبان حق مهمان را ادا نکند، و آداب میزبانی و مهمانی را به جا نیاورد، به مهمان ظلم روا داشته است و مهمان به عنوان مظلوم می تواند از میزبان خویش در این باره غیبت کند و عیوب مهمانداری اش را بیان کند. در روایتى از امام صادق(علیه السلام) آمده است که بازگو کردن [و غیبت] مهمانى ناشایست، از سوى مهمان جایز است. (تفسیر نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۶۸، ح ۶۴۸)
  4. غیبت فاسق: امام صادق علیه السلام فرمود: إذا جاهَرَ الفاسِقُ بِفِسقِهِ فَلا حُرمَهَ لَهُ وَ لا غَیبَهَ؛  هنگامى که فرد فاسق، فسق و گناه خود را آشکار و علنى کند او حرمتى ندارد و غیبت او جایز است. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۵)

۵ و ۶. غیبت هوسباز بدعت گزار و حاکم ستگر: امام باقر علیه السلام نیز فرموده است: ثَلاثَهٌ لَیسَت لَهُم حُرمَه: صاحِبُ هَوىً مُبتَدِعٌ، وَالإمامُ الجائِرُ، وَالفاسِقُ المُعلِنُ الفِسقُ؛ سه نفر داراى حرمت و احترام نیستند: ۱ ـ هوسباز بدعتگذار؛ ۲ ـ پیشوا و حاکم ستمگر ؛ ۳ ـ فاسقى که گناه خود را علنى کند. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۵)

  1. اخلاق آشکار: امام صادق علیه السلام فرمود: ألغَیبَهُ أنْ تَقُولَ فى أخیکَ ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ، وَ أمَّا الأمرُ الظّاهِرُ مِثلُ الحَدَّهِ وَالعَجَلَهِ فَلا. وَ البُهتانُ أنْ تَقُولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ؛ غیبت آن است که درباره برادر مؤمنت چیزى را که خدا پوشانده سخن بگویى. اما چیزى که آشکار است مثل تندخویى و عجله غیبت نیست و بهتان آن است که چیزى که در او نیست بگویى. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۴)
  2. بـازگویى برخورد زشت : امام صادق علیه السلام فرمود: إنَّ الضَّیفَ یَنزِلُ بِالرَّجُلِ فَلا یُحسِنُ ضِیافَتَهُ فَلا جُناحَ عَلَیهِ أنْ یَذکُرَ سُوءَ ما فَعَلَهُ؛ اگر میهمانى به شخصى وارد شد و او با میهمان رفتار خوبى نکرد، مانعى ندارد که برخورد بد او را بازگو کند. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۵)
  3. ترک نماز جماعت: پیامبر اکرم علیه السلام فرمود: لاصَلاهَ لِمَن لایُصَلّى فِى المَسجِدِ مِعَ المُسلِمینَ إلاّ مِن عِلَّهِ، وَلاغَیبَهِ إلاّ لِمَن صَلّى فى بَیتِهِ وَ رَغِبَ عَن جَماعَتِنا، وَ مَن رَغِبَ عَن جَماعَهِ المُسلِمینَ سَقَطَت عَدالَتُهُ؛ کسى که بدون عذر با مسلمانان در مسجد نماز نمى خواند نمازش کامل و مفید نیست، و غیبت جایز نیست مگر از کسى که از جماعت ما مسلمانان کناره گیرى کند و نماز را در خانه اش بخواند، و کسى که از جمع مسلمانان کناره گیرى کند عدالتش ساقط مى شود. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۳۹۴)

آثار غیبت در دنیا و آخرت

  1. چاه ویل: بر اساس آیه نخست سوره همزه کسی که غیبت می کند گرفتار چاه ویل خواهد شد و در بدترین و پایین ترین مرتبه دوزخ جا داده خواهد شد.
  2. خورشت سگان دوزخ: غیبت و غیبت کننده در دوزخ قرار می گیرند و هر غیبتی کرده در آخرت چون گوشتی بر می آید و سگان دوزخ آن را می خورند. سگان دوزخی گوشت غیبت کننده را بر می کنند و می خورند؛ چنان که امام على علیه السلام فرمود: ألغَیبَهُ قُوتُ کِلابِ النّارِ؛ غیبت، خورشت سگان جهنم است. (غرر الحکم، ج ۱، ص ۲۹۸، حدیث ۱۱۴۴)
  3. نشانه نفاق: غیبت نشانه نفاق شخص است؛ زیرا خداوند مومنان را از غیبت باز داشته است. پس کسی که غیبت می کند مسلمان و مومن نیست. از این جا می توان شخص مومن را از منافق باز شناخت. به طور طبیعی منافق نیز در درک اسفل از آتش دوزخ قرار دارد.( نساء، آیه ۱۴۵) امیرمومنان على علیه السلام درباره نشانه بودن غیبت فرموده است: ألغَیبَهُ آیَهُ المُنافِقِ؛ غیبت کردن نشانه و خصلت منافق است. (غرر الحکم، ج ۱، ص ۱۳، حدیث ۴۸۴)
  4. بدتر از مردارخواری و حرام خواری: اگر حرام خواری و مردار خواری گناهی بزرگ است که در آیات قرآنی بیان شده است؛ غیبت بدتر از همه آن هاست؛ چنان که از امام حسن عسکرى علیه السلام نقل شده که فرمود: إعلَمُوا أَنَّ غَیبَتَکُم لاِخیکُمُ المُؤمِنِ مِن شیعَهِ آلِ مُحَمَّدٍ أَعظَمُ فِى التَّحریمِ مِنَ المَیتَهِ؛ بدانید غیبت کردن شما از مؤمنى از شیعه آل محمد صلی الله علیه و آله از مرده خوارى بدتر و حرامتر است. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۸۵)
  5. گناه کبیره : خداوند به گناهان کبیره وعده عذاب دوزخ داده است. از جمله آن ها اشاعه فاحشه است که غیبت از جمله آن هاست. امام صادق علیه السلام فرمود: مَن قالَ فى مُؤمِنٍ مارَأَتهُ عَیناهُ وَ سَمِعَتهُ اُذُناهُ فَهُوَ مِن الّذینَ قالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إنَّ الّذینَ یُحِبُّونَ أنْ تَشیعَ الفاحِشَهُ فِى الَّذینَ آمَنُوا لَهُم عَذابٌ ألیمٌ؛ کسى که آنچه را از مؤمنى دیده یا شنیده بگوید، او از کسانى است که خدا درباره آنان فرمود: کسانى که دوست دارند گناه و فساد در بین مؤمنان پخش شود عذاب دردناکى براى آنان خواهد بود. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۹۸)
  6. زشت‏تر از زنا: پیامبر(ص) غیبت را زشت تر از زنا و مول دانسته است. بنابراین آثار زناکاری برای غیبت کننده نوشته خواهد شد که در آیات قرآنی بیان شده است.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: یا أباذَرَ إیّاکَ وَ الغَیبَهَ فَإنَّ الغَیبَهَ أشَدُّ مِنَ الزِّنا قُلتُ: وَلِمَ ذلِکَ یا رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله؟ قالَ: لاِنَّ الرَّجُلَ یَزنى فَیَتُوبُ إلَى اللّهِ فَیَتُوبُ اللّهُ عَلَیهِ، وَالغَیبَهُ لاتُغفَرُ حَتّى یَغفِرُها صاحِبُها؛ اى اباذر! بپرهیز از غیبت، زیرا غیبت از زنا سخت تر وبدتر است. اباذر مى گوید گفتم: چرا یا رسول اللّه ؟ فرمود: چون مرد زنا مى کند و توبه مى کند، خدا هم مى پذیرد، ولى غیبت بخشوده نمى شود تا اینکه صاحبش ببخشید. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۹۸)
  7. نشانه حرام زادگی: مومن غیبت نمی کند؛ زیرا حلال زاده است و حلال زاده جز سراغ کار خیر و ایمان نمی رود. پس کسی که غیبت می کند نشان می دهد که حرام زاده است. امیرالمؤمنین علیه السلام به نوف بکّالى فرمود: یا نُوفُ! کَذِبَ مَن زَعَمَ أنِّهُ وُلِدَ مِن حَلالٍ وَ هُوَ یَأکُلَ لُحُومَ النّاسِ بِالغَیبَهِ؛: دروغ مى گوید کسى که فکر مى کند حلال زاده است، درحالى که گوشت مردم را با غیبت کردن مى خورد. (مشکاه الانوار، ص ۸۸)
  8. شریک شیطان: امام صادق علیه السلام در این باره فرمود: مِنِ اغتابَ أخاهُ المُؤمِنَ مِن غَیرِ تِرَهٍ بَینَهُما فَهُوَ شَرَکَ الشَّیطانَ؛ کسى بدون اینکه برادر مؤمنش به او ظلمى کرده باشد غیبت او را بکند شریک شیطان است. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۵) از این حدیث هم چنین به دست می آید که در صورت آن که مظلوم باشد غیبت از ظالم برای شخص مظلوم روا است و جزو مصادیق غیبت حرام شمرده نمی شود.
  9. معصیت الهى: غیبت از مومن معصیت خداوند بوده و آثار عصیان بر آن بار می شود. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است: سِبابُ المُؤمِنِ فُسُوقٌ وَ قَتالُهُ کُفرٌ وَ أَکلُ لَحمِهِ مِن مَعصِیَهِ اللّهِ؛ فحش دادن به مؤمن فسق و فجور است و کشتن او کفر است و خوردن گوشت او (با غیبت کردن) گناه و نافرمانى خداست. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۵۵)
  10. دشمنى با خـدا و احباط عمل خیر: امام على علیه السلام فرمود: إیّاکَ وَالغَیبَهَ فَإنَّها تَمقِتُکَ إلَى اللّهِ وَ النّاسُ وَتحَبِطُ أجرَکَ؛ از غیبت بپرهیز، که آن تو را با خدا و مردم دشمن مى کند و اجر و پاداش کارهاى تو را از بین مى برد. (غرر الحکم، ج ۲، ص ۲۸۷، حدیث ۲۶۳۲)
  11. خوره جان و روان آدمی : غیبت پیش از آن که به دیگری صدمه بزند به خود شخص زیان می رساند و چون خوره روح و روانش را می خورد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ألغَیبَهُ أَسرَعُ فى دینِ الرَّجُلِ المُسلِمِ مِن الأکلَهِ فی جَوفِهِ؛ غیبت کردن در دین مرد مسلمان از خوره داخلى زودتر کارگر خواهد بود. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۹۸)
  12. محرومیت از بهشت: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: تَحرُمُ الجَنَّهُ عَلى ثَلاثَهٍ: عَلَى المَنّانِ، وَ عَلَى المُغتابِ، وَ عَلى مُدمِنِ الخَمرِ؛ بهشت بر سه گروه حرام است، بر منّت گذار، غیبت کننده و دائم الخمر. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۹۹)
  13. ابطال اعمال و بوی متعفن : از دیگر آثار غیبت آن است که اعمالش باطل و احباط می شود و در روز قیامت بوی تعفن گناه از دهانش همگان را آزار می دهد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مَنِ اغتابَ إمرَءً مُسلِماً بَطَلَ صَومُهُ، وَ نَقَضَ وُضُوئَهُ وَ جاءَ یَومَ القِیامَهِ یَفُوحُ مِن فیهِ رائِحَهٌ أنتَنُ مِنَ الجیفَهِ یَتَأَذى بِهِ أَهلُ المَوقِفِ؛ کسى که غیبت مسلمانى را بکند، روزه اش باطل مى شود، وضویش مى شکند، و روز قیامت درحالى مى آید که از دهانش بویى متعفن تر از مردار بیرون مى آید که اهل قیامت از آن بو رنج مى برند. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۹۹)
  14. خلود در دوزخ: برخی از اقسام غیبت موجب خلود در دوزخ و جاودانگی آن می شود. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: مَنِ اغتابَ مُؤمِناً بِما فیهِ لَم یَجمَعِ اللّهُ بَینَهُما فِى الجَنَّهِ أَبَدا وَ مَنِ اغتابَ مُؤمِناً بِما لَیسَ فیهِ فَقَدِ انقَطَعَتِ العِصمَهُ بَینَهُما، وَ کانَ المُغتابُ فِى النّارِ خالِداً فیها وَ بِئسَ المَصیرُ؛ کسى که از مؤمن به آنچه در او هست غیبت کند، خداوند آن دو را در بهشت جمع نمى کند و کسى که مؤمنى را به چیزى که در او نیست غیبت کند عصمت بین آن دو قطع مى گردد و غیبت کننده براى همیشه در جهنم خواهد بود و جهنم بدفرجامى است. (جامع الاخبار، ص ۴۱۲، حدیث ۹)
  15. افتادن در چاه غیبت خود: انسانی که غیبت می کند برای دیگری چاه می کند ولی خودش در آن می افتد. امام صادق علیه السلام فرمود: لاتَغتَب فَتُغتَب، وَلاتَحفِر لاِخیکَ حُفرَهً فَتَقَعُ فیها، فَإنَّکَ کَما تُدینُ تُدانُ؛ غیبت نکن که غیبتت مى کنند، براى برادرت چاه مکن که در آن مى افتى، چون همانطور که برخورد مى کنى با تو برخورد مى شود. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۴۸)
  16. عدم قبولی اعمال: براساس آیه ۲۷ سوره مائده قبولی اعمال به داشتن ملکه و مقوم تقوا و متقین بودن است. کسی که غیبت می کند این ملکه را از دست می دهد و دیگر اعمال صالح اش مقبول نخواهد بود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: مَنِ اغتابَ مُسلِماً أَو مُسلِمَهً لَم یَقبَلِ اللّهُ صَلاتَهُ وَلاصِیامَهُ أربَعینَ یَوماً وَ لَیلَهً إلاّ أنْ یَغفِرَ لَهُ صاحِبُهُ؛ کسى که غیبت زن یا مرد مسلمانى را بکند خداوند تا چهل شبانه روز نماز و روزه او را نمى پذیرد، مگر اینکه صاحب غیبت او را ببخشد. (جامع الاخبار، ص ۴۱۲، حدیث ۷)
  17. نابودى حسنات: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: یُؤتى بِأَحَدٍ یَومَ القِیامَهِ یُوقِفُ بَینَ یَدَىِ اللّهِ وَ یُدفَعُ إلَیهِ کِتابَهُ فَلایُرى حَسَناتِهِ، فَیَقُولُ: إلهى لَیسَ هذا کِتابى، فَأنى لا أرى فیها طاعَتى، فَیُقالُ لَهُ: إنَّ رَبَّکَ لایَضِلُّ وَ لایَنسى، ذَهَبَ عَمَلُکَ بِاغتِیابِ النّاسِ؛ روز قیامت فرد را مى آورند و در پیشگاه خدا نگاه مى دارند و نامه علمش را به او مى دهند و او حسنات خود را در آن نمى بیند، مى گوید: خدایا این نامه عمل من نیست، زیرا طاعات من در آن نیست، به او گفته مى شود پروردگار تو فراموش نمى کند و جا نمى گذارد، عمل تو با غیبت مردم کردن از بین رفته است. (جامع الاخبار، ص ۴۱۲، حدیث ۱۰)
  18. نخستین جهنّمى: چنان که گفته شد غیبت موجب می شود که اعمال احباط شود و با حبط عمل دیگر چیزی برای او از حسنات نمی ماند و همین مساله موجب خفت و سبکی موازین قیامتی او شده و در قیامت با خفت باید وارد دوزخ شود. امام صادق علیه السلام فرمود: وَالغَیبَهُ تَأکُلُ الحَسَناتُ کَما تَأکُلَ النّارُالحَطَبَ؛ أوحَى اللّهُ تَعالى عَزَّوَجَلَّ إلى مُوسَى بنِ عِمران علیه السلام:ألمُغتابُ إن تابَ فَهُوَ آخِرُ مَن یَدخُلُ الجَّنَهَ وَإنْ لَم یَتُب فَهُوَ أوَّلُ مَنْ یَدخُلُ النّارَ؛ غیبت، حسنات را مى خورد همانطور که آتش هیزم را مى خورد، خداوند بزرگ به موسى وحى مى فرمود: غیبت کننده اگر توبه کند آخرین کسى است که وارد بهشت مى شود، و اگر توبه نکند نخستین کسى است که وارد آتش مى گردد. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۵۷)
  19. چنگال های مسی و خود آزاری : کسی که دیگری را با غیبت می آزارد در حقیقت به خودش و روح و روانش صدمه می زند و مانند بیماران خود آزار به خودش خراش وارد می کند و روحش خراشیدگی می شود. این امر در قیامت خودش را نشان می دهد؛ زیرا قیامت مکان و زمان تجسم اعمال دنیوی ما است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: لَمّا عَرَجَ بى رَبّى عَزَّ وَ جَلَّ ، مَرَرتُ بِقُومٍ لَهُم أَظفارٌ مِن نُحاسٍ یَخمِشُونَ وُجُوهَهُم، وَ صُدُورَهُم، فَقُلتُ مَن هؤُلاءِ یا جَبرَئیلُ؟ فَقالَ: هؤُلاءِ الّذینَ یَأکُلُونَ لُحُومَ النّاسِ، وَ یَقَعُونَ فى أعراضِهِم؛ هنگامى که پروردگارم مرا به معراج برد به گروهى برخوردم که ناخنهایى از مس داشتند، صورت و سینه خود را با آنها مى تراشیدند گفتم: جبرئیل اینها چه کسانى اند؟ گفت: اینان کسانى اند که گوشت مردم را مى خوردند، وآبروى آنان را مى برند. (کنزالعمال، ج ۳، ص ۵۸۷، حدیث ۸۰۲۹)

وظایف و آثار ترک غیبت

برای آن که درک درستی از غیبت داشته باشیم و ارزش ترک آن را بدانیم به برخی از وظایف مومن در هنگام شنیدن غیبت و نیز آثار ترک این گناه بیان می شود.

در ورایت است کسی که غیبت را ترک کند کاری عظیم انجام داده است و ثواب این عملش برابر با ده هزار نماز مستحباست. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: تَرکُ الغَیبَهِ أَحَبُّ إلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِن عَشرَهِ آلاف رَکعَهٍ تَطَوُّعاً؛ ترک غیبت از ده هزار رکعت نماز مستحبى پیش خدا محبوبتر است. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۶۱)

اما اگر مجلسی بودیم و کسی غیبت کرد، باید واکنش هایی داشته باشیم که در روایات به آن نیز اشاره شده است. واکنش هنگام شنیدن غیبت می تواند هم جلوی غیبت را بگیرد و هم انسان را از آثار زیانبار آن در امان نگه دارد. توضیح این که هماره غیبت سه طرفه است: ۱. غیبت کننده؛ ۲. غیبت شونده؛ ۳. شنونده غیبت. همان طوری که بر غیبت کننده حرام است که غیبت کند، بر غیب شنونده نیز است که از آن تبری جوید و شریک غیبت کننده نشود. از نظر اسلام، شنونده غیبت نیز شریک جـرم است. امام على علیه السلام فرموده است: سامِعُ الغَیبَهِ شَریکُ المُغتابِ؛ شنونده غیبت شریک غیبت کننده است. (غررالحکم، ج ۴، ص ۱۴۲، حدیث ۲۶۱۷)

رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز در تبیین گناه شنیدن در یکى از خطبه هایش فرمود: وَ مَن رَدَّ عَن أخیهِ غَیبَهً سَمِعَها فى مَجلِسٍ رَدَّاللّهُ عُنهُ ألفَ بابٍ مِنَ الشَّرِ فِى الدُّنیا وَ الاخِرَهِ فَإنْ لَم یُرَدَّ عَنهُ وَأعجَبَهُ کانَ عَلَیهِ کَوِزرُ مَنِ اغتابَ؛ کسى که غیبتى را از برادرش در مجلسى بشنود و ردّ کند، خداوند درب هزار شر دنیوى واخروى را بروى او مى بندد، واگر ردنکند وخوشش بیاید، گناه اوهمانند گناه غیبت کننده است. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۷)

از نظر آموزه های وحیانی اسلام شرط ایمان ترک مجلس غیبت است. امام صادق علیه السلام فرمود: مَن کانَ یُؤمِنُ بِاللّهِ وَالیَومِ الاخِرِ فَلایَجلِس مَجلِساً یَنتَقِص فیهِ إمامٌ أو یُعابُ فیهِ مُؤمِنٌ؛ کسى که به خدا و روز قیامت ایمان دارد در مجلسى که از امام و حاکم اسلامى یا مؤمنى عیب گوئى شود ننشیند. (وسایل الشیعه، ج ۱۱، ص ۵۰۴)

زیرا از حقوق برادرى آن است که از غیبت کردن و شنیدن پرهیز شود؛ چنان امام صادق علیه السلام فرمود: ألمُسلِم أَخُو المُسلِم لایَظلِمُهُ وَ لایَخذُلُهُ، وَ لایَغتابُهُ وَ لایَغِشُّهُ وَ لایَحرِمُهُ؛ مسلمان برادر مسلمان است به او ستم نمى کند و او را خوار نمى سازد و غیبت او را نمى کند و او را فریب نمى دهد و محروم نمى کند. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۹۷)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز فرموده است: لِلمُؤمِنِ عَلَى المُؤمِنِ سَبعَهُ حُقُوقٍ واجِبَهٍ مِنَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ: ألإجلالُ لَهُ فى غَیبَتِهِ وَالوَدُّ لَهُ فى صَدرِهِ، وَ المُواساهُ لَهُ فى مالِهِ، وَ أنْ یَحرُمَ غَیبَتَهُ، وَ أنْ یَعُودُهُ فى مَرَضِهِ وَ أنْ یُشَیِّعَ جَنازَتَهُ، وَ أنْ لایَقُولَ فیهِ بَعدَ مَوتِهِ إلاّ خَیراً؛ مؤمن بر مؤمن هفت حق واجب الهى دارد: ۱ ـ احترام او در هنگامى که حضور ندارد؛ ۲ ـ دوستى قلبى با او؛ ۳ ـ شریک ساختن او در ثروتش؛ ۴ ـ غیبت او را حرام بداند؛ ۵ ـ در بیمارى او را عیادت کند؛ ۶ ـ جنازه او را تشیع کند؛ ۷ ـ بعد از مرگ درباره او جز به نیکى سخن نگوید. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۵۴۶)

پس اگر دید در جایی غیبتی می شود باید به یاری غیبت شده بشتابد و با هر کاری شده جلوی غیبت را بگیرد. در وصیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به على علیه السلام چنین آمده است: یا عَلِىُّ مَنِ اغتَیبَ عِندَهُ أَخُوهُ المُسلِمُ فَاستَطاعَ نَصرَهُ فَلَم یَنصُرَهُ خَذَلَهُ اللّهُ فِى الدُّنیا وَالاخِرَهِ؛ یا على اگر پیش کسى غیبت برادر مؤمنش بشود و او توان یارى او را داشته باشد ولى او را یارى نکند (یعنى جلوى غیبت را نگیرد) خداوند او را در دنیا و آخرت خوار و ذلیل خواهد کرد. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۶)

با این کار خویش او حجابی برای خود در برابر آتش می سازد؛ چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: مَن رَدَّ عَن عِرضِ أَخیهِ کانَ لَهُ حِجاباً مِنَ النّارِ؛ کسى که از آبروى برادر دینى اش دفاع کند این کار حجاب و مانع او از آتش مى شود. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۵۳)

در بیان آثار جلوگیرى از غیبت آمده که ثواب و پاداش آن بهشت است. رسول اکرم علیه السلام فرمود: مَن رَدَّ عَن عِرضِ أَخیهِ المُسلِمِ، وَجَبَت لَهُ الجَنَّهَ ألبَتَهَ؛ کسى که مانع آبروریزى برادر مسلمانش بشود بهشت براى او واجب خواهد شد. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۶)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جایی دیگر نتیجه دفاع از مومن که از حقوق اوست را برابر با رهایی از دوزخ دانسته و فرموده است: یا أباذَر مَن ذَبَّ عَن أخیهِ المُؤمِن الغَیبَهَ کانَ حَقاً عَلَى اللّهِ أنْ یَعتِقَهُ مِنَ النّارِ؛ اى اباذر کسى که از غیبت برادر مؤمنش جلوگیرى و دفاع کند بر خداوند است که او را از آتش جهنم آزاد کند. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۸)

کفّاره غیبت از مسایلی است که به دلیل ارتکاب این گناه به سبب گوش دادن و یا گفتن پدید می آید. امام صادق علیه السلام فرمود: سُئِلَ النَّبِىُّ صلی الله علیه و آله ما کَفّارَهُ الإغتِیابِ قالَ: تَستَغفِرُاللّهَ لِمَن اغتَبتَهُ کُلَّما ذَکَرتَهُ؛ از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سؤال شد: کفّاره غیبت کردن چیست؟فرمود: هرگاه او را یاد کردى براى او از خدا طلب مغفرت کنى. (وسایل الشیعه، ج ۸، ص ۶۰۵)