غدیر، پیچ تاریخی بشریت

برخی از وقایع تاریخی تاثیری شگرف در سرنوشت بشریت دارد؛ از جمله مهمترین وقایع تاریخی می توان به واقعه غدیر خم اشاره کرد که به عنوان یک تغییر شگرف در سرنوشت بشر از سوی خداوند مطرح می شود؛ زیرا ولایت الهی پس از خاتم النبیین(ص) از ساختار نبوت و رسالت به ولایت مطلق تغییر مسیر می دهد و پس از هزاره ها، انسان به جایگاهی می رسد که مسئولیتی تمام را به عنوان خلیفه کامل و تمام الهی به عهده می‌گیرد. این تغییر شگرف، هر چند به مذاق شیاطین جنی و انسی خوش نیامد، ولی خواسته و ناخواسته زندگی بشر را در مسیری دیگر قرار داد، به گونه ای که دیگر حجت بالغ و رسای الهی به تمامیت و کمالیت رسید و دیگر هیچ عذر و بهانه ای برای مردمان باقی نگذاشت.
غدیر، عید ولایت کامل انسانی
حواریون حضرت عیسی(ع) از خداوند یک مائده و غذای جسمی و مادی آسمانی می‌خواهند تا بدان وسیله حجت بر ایشان تمام شود و آنان آن روز را عید بگیرند. حضرت عیسی بن مریم(ع) این درخواست را به پیشگاه خداوند مطرح می کند. خداوند برای اتمام حجت، غذایی آسمانی فرو می فرستد و به حواریون هشدار می‌دهد پس از این مائده آسمانی، در صورت کفر هر یک از آنان، عذابی شدید برایشان فرو خواهد فرستاد که تاکنون هیچ کسی را آن گونه عذاب نکرده است. خداوند در قرآن به این درخواست و پاسخ آن پرداخته است:عیسی بن مریم عرض کرد: «خداوندا! پروردگارا! از آسمان مائده‌ای بر ما بفرست! تا برای اول و آخر ما، عیدی باشد و نشانه‌ای از تو؛ و به ما روزی ده! تو بهترین روزی دهندگانی!» خداوند دعای او را مستجاب کرد؛ و فرمود: «من آن را بر شما نازل می‌کنم؛ ولی هر کس از شما بعد از آن کافر گردد و راه انکار پوید، او را مجازاتی می‌کنم که احدی از جهانیان را چنان مجازات نکرده باشم!»(مائده، آیات ۱۱۴ و ۱۱۵)
از آنجا که این مائده در روز یکشنبه نازل شده بود، مسیحیان آن روز را بزرگ داشته و تعطیل کرده و یک جشن هفتگی در روز یکشنبه و یک جشن سالیانه در سالگرد آن روز می گیرند؛ زیرا آن روز برایشان یک معجزه بزرگ و اساسی و تاثیرگذار در سرنوشتشان بود.
البته هر یک از شرایع و مذاهب برای خودشان روزهای تاریخی سرنوشت ساز دارند که آن را پاس می دارند و برای یادبود آن برنامه ها و مراسم و آیین هایی دارند.
در آیات قرآن برخی از روزها به عنوان ایام الله (جاثیه، آیه ۱۴) مطرح شده است؛ ایام الله روزهایی است که یک تحول عظیم و سرنوشت ساز در آن روز رخ داده است. این رخدادها به سبب تغییراتی که موجب شده برای بخشی از مردمان یا همه مردمان مهم و خاطره ساز و سرنوشت ساز تلقی می شود.
از آنجا که روزها برای خداوند یکسان است، این اضافه ایام به الله و خدا، به اعتبار تاثیر در سرنوشت مخلوق و بشر است؛ زیرا در اصطلاح قرآنی، یوم معانی چندی دارد که یکی از مهمترین معانی نسبت خدا، به معنای تجلی و ظهور است؛ زیرا این تجلیات در چارچوب نظام هستی انجام می‌گیرد و با توجه به ظرفیت هستی، در فرآیندی تجلیات انجام می شود. این گونه است که سخن از ایام به معنی تجلیات و ظهورات خداوندی در مقام فعل نه ذات و صفات، در مراحل و مراتب گوناگون هستی است. به عنوان نمونه آسمان‌ها و زمین و نیز فرآیند چهار فصل زمین، در قالب ایام الله مطرح می شود که ظهورات خداوندی است. با این تفاوت که این ظهورات و تجلیات، یک پیچ تاریخی برای هستی و جهان و انسان است.(نگاه کنید: اعراف، آیه ۵۵؛ یونس، آیه ۳؛ سجده ، آیه ۴)
از نظر آموزه های قرآن، روز رستاخیز از ایام الله است. خداوند می فرماید: قُل لِّلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لَا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ لِیَجْزِىَ قَوْمًا بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ؛ به مؤمنان بگو: «کسانی را که امید به ایّام اللّه – روز رستاخیز ندارند، مورد عفو قرار دهند تا خداوند هر قومی را به اعمالی که انجام می‌دادند جزا دهد»!(جاثیه، آیه ۱۴)
بنابراین، ایام الله روزهای تاریخی است که ظهورات و تجلیات خاص الهی در آن بروز و ظهور می کند. به عنوان نمونه در رستاخیز، این جهان جمع شده به جهانی دیگر تبدیل می شود. خداوند می فرماید: یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَوَاتُ  وَبَرَزُوالِلَّهِ الْوَحِدِ الْقَهَّارِ؛ در آن روز که این زمین به زمین دیگر و آسمانها (به آسمانهای دیگری) مبدل می‌شود و آنان در پیشگاه خداوند واحد قهار ظاهر می‌گردند!(ابراهیم، آیه ۴۸)
پس از نظر قرآن، روز رستاخیز از ویژگی خاصی برخوردار است که آن روز  به خدا از باب تشریف و شرافت اضافه می شود.
از دیگر ایام‌الله در قرآن می توان به روز رهایی قوم موسی(ع) از دست فرعون و فرعونیان مستکبر و ظالم اشاره کرد. خداوند می فرماید: ما موسی را با آیات خود فرستادیم و دستو دادیم قوم خود را از ظلمات به نور بیرون آر  و ایام خدا را به آنها متذکر شو. ( ابراهیم، آیه ۵)
در روایات تفسیری روز ظهور حضرت قائم آل محمد(ص) و برپایی حکومت جهانی مصلح کل و عدل مطلق به عنوان ایام الله معرفی شده که آن نیز تحولی عظیم برای انسان و جهان و روز سرنوشت ساز است.(نگاه کنید: تفسیر نورالثقلین، عروسى حویزى عبد على بن جمعه، ناشر انتشارات اسماعیلیان، قم، سال ۱۴۱۵ ق، نوبت چهارم، ج ۲، ص ۵۲۶.)
از جمله ایام‌الله می‌توان به روز عید غدیر خم اشاره کرد که در آیات و روایات از آن به روز «اکمال الدین و اتمام النعمه» یاد شده است. خداوند می فرماید: امروز، کافران از (زوال) آیین شما، مأیوس شدند؛ بنابر این، از آنها نترسید! و از (مخالفت) من بترسید! امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم.(مائده، آیه ۳)
در روایات نیز از این روز سرنوشت ساز برای بشریت به عنوان عید خلافت و ولایت یاد شده است. زیاد بن محمد گوید: دخلت علی ابی عبد الله(ع) فقلت: للمسلمین عید غیر یوم الجمعهًْ والفطر والاضحی؟ قال: نعم، الیوم الذی نصب فیه رسول الله(ص) امیرالمؤمنین(ع). بر امام صادق(ع) وارد شدم و گفتم: آیا مسلمانان عیدی غیر از عید قربان و عید فطر و جمعه دارند؟ امام(ع) فرمود: آری، روزی که رسول خدا(ص) امیرمؤمنان(ع) را (به خلافت و ولایت) منصوب کرد. (مصباح المتهجد، ص ۷۳۶.)
همچنین رسول خدا(ص)، روز عید غدیر خم را برترین عید امت دانسته و فرموده است: یوم غدیر خم افضل اعیاد امتی و هو الیوم الذی امرنی الله تعالی ذکره فیه بنصب اخی علی بن ابی طالب علما لامتی، یهتدون به من بعدی و هو الیوم الذی اکمل الله فیه الدین و اتم علی امتی فیه النعمه و رضی لهم الاسلام دینا؛ روز غدیر خم برترین عیدهای امت من است و آن روزی است که خداوند بزرگ دستور داد آن روز برادرم علی بن ابی طالب را به عنوان پرچمدار (و فرمانده) امتم منصوب کنم تا بعد از من مردم توسط او هدایت شوند و آن روزی است که خداوند در آن روز دین را تکمیل و نعمت را بر امت من تمام کرد و اسلام را به عنوان دین برای آنان پسندید. (امالی صدوق: ۱۲۵، ح ۸.)
همان طوری که ایام الله از باب تشریف و شرافت بخشی به خداوند افزوده می شود، در حالی که همه روزها، روزهای خدا است، همچنین عید غدیر خم، نه تنها عید برتر امت است، بلکه «عیدالله الاکبر» و بزرگترین عید خداوندی برای بشر نیز می باشد. امام صادق(ع) درباره این بزرگترین عید از منظر خداوند می فرماید: هو عید الله الاکبر و ما بعث الله نبیا الاّ و تعید فی هذا الیوم و عرف حرمته و اسمه فی السماء یوم العهد المعهود و فی الارض یوم المیثاق الماخوذ و الجمع المشهود؛ روز غدیر خم عید بزرگ خداست، خدا پیامبری مبعوث نکرده، مگر اینکه این روز را عید گرفته و عظمت آن را شناخته و نام این روز در آسمان، روز عهد و پیمان و در زمین، روز پیمان محکم و حضور همگانی است. (وسائل الشیعه، ۵: ۲۲۴، ح ۱.)
به سخن دیگر، همان طوری که عید قربان از نظر قرآن و خداوند، «یَوْمَ لْحَجِّ الْأَکْبَرِ ؛ روز حج اکبر و حج بزرگ تر است»(توبه، آیه ۳)، همچنین عید ولایت بزرگترین عید از نظر خداوند است.
در این روایت عناوین برجسته دیگری همچون « یوم العهد المعهود و فی الارض یوم المیثاق الماخوذ و الجمع المشهود» برای آن بیان شده که هر یک از این عناوین بیانگر چرایی اهمیت این روز سرنوشت ساز است؛ زیرا عید غدیر، روز عهد انسان با خداوند و بازتابی از میثاق بشر با او در «الست» است که در آیات قرآن از جمله آیه ۱۷۲ سوره اعراف و ۷۲ سوره احزاب بیان شده است.
در روایتی دیگر، عید غدیر، روز تجدید بیعت معرفی می شود تا این حقیقت که در قرآن بیان شده به مردم گوشزد شود. عمار بن حریز گوید: دخلت علی ابی عبد الله(ع) فی یوم الثامن عشر من ذی الحجهًْ فوجدته صائما فقال لی: هذا یوم عظیم عظم الله حرمته علی المؤمنین و اکمل لهم فیه الدین و تمم علیهم النعمه و جدد لهم ما اخذ علیهم من العهد والمیثاق؛ روز هجدهم ماه ذیحجه خدمت امام صادق(ع) رسیدم و آن حضرت را روزه یافتم. امام به من فرمود: امروز، روز بزرگی است، خداوند به آن عظمت داده و در آن روز دین مؤمنان را کامل ساخت و نعمت را بر آنان تمام نمود و عهد و پیمان قبلی را تجدید کرد. (مصباح المتهجد: ۷۳۷.)
امیرمومنان علی(ع) نیز فرموده است:امروز (عید غدیر) روز بس بزرگی است. در این روز گشایش رسیده و منزلت (کسانی که شایسته آن بودند) بلندی گرفت و برهان های خدا روشن شد و از مقام پاک با صراحت سخن گفته شد و امروز روز کامل شدن دین و روز عهد و پیمان است. (بحارالانوار، ۹۷: ۱۱۶.)
پرسش از نعمت ولایت در روز رستاخیز
بر همین اساس است که مهمترین پرسش در قیامت، پرسش از نعمت ولایتی است که در آیه ۳ سوره مائده بیان شده و میثاق عظیم میان بشر و خدا بوده است. در تفسیر قمى به سند خود از جمیل از امام صادق(ع) روایت کرده که گفت: به آن حضرت عرضه داشتم معناى آیه «لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» چیست؟ فرمود: این امت بازخواست مى‏شود از نعمت رسول اللَّه و سپس از نعمت ائمه اهل بیتش.( تفسیر قمى، ج ۲، ص ۴۴۰.)
درکافی به سند خود از ابو حمزه روایت کرده که گفت: با جماعتى نزد امام صادق(ع) بودیم، حضرت دستور داد طعام بیاورند، طعامى آوردند که در تمام عمرمان لذیذتر و خوشبوتر از آن نخورده بودیم، بعد خرمایى آوردند که آنقدر شفاف و صاف و زیبا بود که همه را به تماشا واداشت، مردى از حضار گفت: بزودى از این نعیمى که نزد پسر پیغمبر از آن متنعم شدید بازخواست مى‏شوید، امام (ع) فرمود: خداى عزوجل کریم‏تر و شانش جلیل‏تر از آن است که طعامى به بنده‏اش بدهد، و آن را براى شما حلال و گوارا بسازد، آن وقت بازخواستتان کند که چرا خوردید؟ بلکه منظور از نعیم در آیه «لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» تنها نعمت محمد و آل محمد(ع) است که به شما ارزانى داشته است.( فروع کافى، ج ۶، ص ۲۸۰، ح ۳.)
پس آنچه به این روز، ارزش داده، نعمت ولایتی است که به فرمان الهی حضرت پیامبر(ص) حضرت امیرمومنان علی(ع) را نصب کرده است. از این رو اعظم و اکبر و افضل اعیاد است. به امام صادق(ع) گفته شد: للمؤمنین من الاعیاد غیر العیدین و الجمعهًْ؟ قال: نعم لهم ما هو اعظم من هذا، یوم اقیم امیرالمؤمنین(ع) فعقد له رسول الله الولایهًْ فی اعناق الرجال والنساء بغدیر خم؛ آیا مؤمنان غیر از عید فطر و قربان و جمعه عید دیگری دارند؟ فرمود: آری، آنان عید بزرگتر از اینها هم دارند و آن روزی است که امیرالمؤمنین(ع) در غدیر خم بالا برده شد و رسول خدا مسئله ولایت را بر گردن زنان و مردان قرار داد.( وسائل الشیعه، ۷: ۳۲۵، ح ۵.)
این همان عید آسمانی و الهی است که در آسمان مشهورتر از زمین است. امام رضا(ع) فرمود: پدرم به نقل از پدرش (امام صادق(ع)) نقل کرد که فرمود: ان یوم الغدیر فی السماء اشهر منه فی الارض؛ روز غدیر در آسمان مشهورتر از زمین است.(مصباح المتهجد: ۷۳۷.)
چرایی ارزش عید غدیر
پرسش اساسی این است که چرا عید غدیر به عنوان یک پیچ تاریخی برای بشریت معرفی شده است؟ نقش ولایت و عید انتصاب امیرمومنان علی(ع) در سرنوشت بشریت چیست؟
در پاسخ باید به آیات و روایاتی توجه کرد که به تبیین چرایی آن پرداخته است. خداوند در آیات قرآن از جمله آیه ۳ سوره مائده، عید غدیر را روز «اکمال الدین و اتمام النعمه» دانسته است. در حقیقت با نصب ولایت، دین از نقصی به کمال و نقصی به تمام رسیده است.
پس نعمت الهی با نعمت ولایت به تمامیت، و اسلام با ولایت به کمالیت خود رسید؛ زیرا ولایت الهی در قالب ولایت امیرمومنان علی(ع) ادامه می یابد. جابربن عبد الله انصاری می‌گوید: سمعت رسول الله(ص) یقول لعلی بن ابی طالب(ع):  یا علی! انت اخی و وصیی و وارثی وخلیفتی علی امتی فی حیوتی و بعد وفاتی محبک محبی و مبغضک مبغضی و عدوک عدوی؛  از رسول خدا(ص) شنیدم که به علی بن ابی طالب(ع) فرمود: ای علی! تو برادر و وصی و وارث و جانشین من در میان امت من در زمان حیات و بعد از مرگ من هستی. دوستدار تو دوستدار من و دشمن و کینه توز تو دشمن من است.(امالی صدوق: ۱۲۴، ح ۵.)
از نظر آموزه‌های اسلام، مسئله ولایت، چنان از اهمیت برخوردار است که به عنوان مهمترین پایه و ستون فقرات آن مطرح است؛ زیرا ولایت تداوم و استمرار رسالت در تمام زمان هاست.
امام باقر(ع) فرموده است:  بنی الاسلام علی خمس:  الصلوهًْ و الزکوهًْ و الصوم و الحج و الولایهًْ و لم یناد بشی ء ما نودی بالولایهًْ یوم الغدیر؛  اسلام بر پنج پایه استوار شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت و به هیچ چیز به اندازه آنچه در روز غدیر به ولایت تاکید شده، ندا نشده است.(کافی ۲، ۲۱، ح ۸.)
امام صادق(ع) نیز فرموده است: اثافی الاسلام ثلاثهًْ:  الصلوهًْ و الزکوهًْ و الولایهًْ، لا تصح واحدهًْ منهن الا بصاحبتیها؛  سنگهای زیربنای اسلام سه چیز است:  نماز، زکات و ولایت که هیچ یک از آنهابدون دیگری درست نمی شود. (کافی: ۲، ص ۱۸.)
امام کاظم(ع) در تفسیری زیبا از ولایت جاودانه سخن می گوید و می فرماید: ولایهًْ علی(ع) مکتوبهًْ فی صحف جمیع الانبیاء ولن یبعث الله رسولا الا بنبوهًْ محمد ووصیهًْ علی (ع)؛  ولایت علی(ع) در کتابهای همه پیامبران ثبت شده است و هیچ پیامبری مبعوث نشد، مگر با میثاق نبوت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) و امامت علی (ع).(سفینهًْ البحار ۲: ۶۹۱.)
این روایت به گونه ای از حقیقت ولایت پرده برمی دارد؛ زیرا ولایت امری نیست که به امروز و دیروز جهان بستگی داشته باشد، بلکه حقیقتی است از آغاز تا انجام و تا خداوند بود و هست، ولایت نیز بوده و هست.
این جایگاه ولایت و ارزش و اعتبار آن در سرنوشت بشر است که فریاد ابلیس و شیاطین را به آسمان بلند کرده است؛ زیرا شیطان بر آن است تا همه بشریت را به غروری بفریبد و به دوزخ بکشاند(نساء، آیه ۱۱۹)؛ اما ولایت امیرمومنان علی(ع) تمام برنامه ها و طرح های شیطانی را به هم ریخته است. از این رو روز عیدغدیر، روز ناله نومیدی شیطان است که در آیه ۳ سوره مائده بیان شده است.
امام باقر(ع) از پدر بزرگوارش امام صادق(ع) نقل کرد که فرمود: ان ابلیس عدوالله رن اربع رنات:  یوم لعن، و یوم اهبط الی الارض،و یوم بعث النبی(ص) و یوم الغدیر؛  شیطان دشمن خدا چهار بار ناله کرد: روزی که مورد لعن خدا واقع شد و روزی که به زمین هبوط کرد و روزی که پیامبر اکرم(ص) مبعوث شد و روز عید غدیر. (قرب الاسناد: ۱۰.) چرا که ولایت علوی دژ توحید است که هر کسی در این دژ درآید در امان خداوند بوده و از شیطان دور نگه داشته می‌شود. پیامبر اکرم(ص) فرمود: یقول الله تبارک و تعالی:  ولایهًْ علی بن ابی طالب حصنی،فمن دخل حصنی امن من ناری؛ خداوند می فرماید: ولایت علی بن ابیطالب دژ محکم من است، پس هر کس داخل قلعه من شود، از آتش دوزخم محفوظ خواهد بود. (جامع الاخبار: ۵۲، ح ۷.)
پس هر کسی وارد این دژ شود، سرنوشتی را برای خود رقم می زند که از سرنوشت اولیای شیطان در امان خواهد ماند. در حقیقت عید غدیر خم، سرنوشت بشریت را به گونه ای دیگر رقم می زند و امیرمومنان(ع) به عنوان قاسم النار و الجنه، به تقسیم انسان برای بهشت و دوزخ و میزان الاعمال می پردازد و به همین اعتبار پیامبر(ص) به عنوان ابوالقاسم حقیقی معرفی می شود. پس سعادت و شقاوت بشریت با این میزان الاعمال و قاسم النار و الجنه تعیین می‌شود. این گونه است که روز عید غدیر مهمترین پیچ تاریخی برای بشریت است؛ چرا که از آدم(ع) تا خاتم(ص) بشریت تحت نظام رسالت و نبوت در مسیری حرکت می کرد و از روز عید غدیر این مسیر به مسیر ولایت تغییر جهت می دهد و سعادت و شقاوت بشریت معنایی دیگر می یابد؛ البته این ولایت علوی بر اساس روایت پیش گفته همچنان در باطن دعوت همه شرایع پیامبران که منادی اسلام بودند وجود داشته است؛ ولی امروز از بطون به ظهور رسید. به سخن دیگر، در عصر نبوت و رسالت، ولایت باطن و رسالت و نبوت ظاهر بود و از روز عید غدیر، رسالت و نبوت بطون یافت و ولایت ظهور پیدا کرد.  پس این اصل همواره بوده که با ولایت ،کسی به سعادت یا به شقاوت می رسد و این قاسم بودن ولی الله اعظم امیرمومنان علی(ع) از آغاز تاریخ تا پایان آن مطرح بوده ولی در این روز برای مردمان این حقیقت آشکار شد و از همین رو این روز یک تحول عظیم تاریخی معرفی شد.
به هر حال، سعادت و شقاوت بشر منوط به این ولایت است. رسول خدا(ص) در این باره فرموده است:  یا علی انا مدینه العلم و انت بابها و لن تؤتی المدینهًْ الا من قبل الباب… انت امام امتی و خلیفتی علیها بعدی، سعد من اطاعک و شقی من عصاک، و ربح من تولاک و خسر من عاداک؛ ای علی من شهر علمم و تو درب آن هستی، به شهر جز از راه درب آن وارد نشوند. … تو پیشوای امت من و جانشین من در این شهری، کسی که اطاعت تو کند سعادتمند است و کسی که تو را نافرمانی کند، بدبخت است و دوستدار تو سود برده و دشمن تو زیان کرده است. (جامع الاخبارص ۵۲، ح ۹.)
اگر بخواهیم حقیقت عید غدیر و چرایی ارزش آن به عنوان مهمترین و عظیم ترین پیچ تاریخی برای بشریت را بدانیم باید به به این سخن پیامبر(ص) توجه کنیم که در روز غدیر بیان فرموده است: علی(ع) تفسیر کتاب خدا و دعوت کننده به سوی خداست، آگاه باشید که حلال و حرام بیش از آن است که من معرفی و به آنها امر و نهی کنم و بشمارم. پس دستور داشتم که از شما عهد و پیمان بگیرم که آنچه را در مورد علی امیرمؤمنان و پیشوایان بعد او از طرف خداوند بزرگ آوردم، بپذیرید.  ای مردم! اندیشه کنید و آیات الهی را بفهمید، در محکمات آن دقت کنید و متشابهات آن را دنبال نکنید. به خدا قسم هرگز کسی نداهای قرآن را نمی‌تواند بیان کند و تفسیر آن را روشن کند، جز آن کسی که من دست او را گرفته و او را معرفی کرده ام. (وسایل الشیعه ج ۱۸، ص۱۴۲، ح ۴۳. )