عوامل حفظ آبرو از نظر قرآن

نجوا

بسم الله الرحمن الرحیم

آبرو که در عربی از آن به «عِرض» یاد می شود، وجاهت و اعتبار اجتماعی انسان در اجتماع است که با منزلت، شرافت و قدر اجتماعی انسان گره خورده است. از نظر آموزه های وحیانی انسان، برای بسیاری از مردم آبروی اجتماعی تا جایی مهم است که جان و مال خویش را برای آن فدا می کنند تا بتوانند آبروی خویش را حفظ کنند؛ زیرا برای بسیاری از انسان ها، تجلیات انسانی مهم تر از هر چیزی دیگر است؛ از همین روست که حاضرند جان و مال خویش را بدهند، ولی آبرویش را حفظ و صیانت کنند؛ یعنی نمی خواهند در حالی زنده باشند که آبرویی ندارند و از وجاهت و شرافت و اعتبار اجتماعی ساقط شده اند. چنان که مولی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این باره می فرماید: مِنَ النُبلِ أن یبذُلَ الرّجُلُ مالَهُ و یَصونَ عِرضَهُ؛ کسی که برای حفظ آبرو وحیثیت خود از مال و منالش می‌گذرد نشانه اصالت و بزرگواری اوست. (فهرست غرر الحکم، ص ٢۴٢)

در عرصه سیاسی – اجتماعی، آبروداری همانند عزت مداری است که انسان را تا جایی پیش می برد که فریاد «هَیهات مِن الذِلَّه» سر می دهد و از دست رفتن آبروی خویش را به معنای از دست رفتن عزت و گرفتار شدن به ذلت و خواری می داند که نمی تواند با آن در جامعه سر خویش را بالا نگه دارد، و هماره سر به زیر و سر افکنده باشد.

عوامل هتک حرمت دیگران و آبروریزی

از نظر قرآن، همان طوری که تعرض نسبت به آبروی دیگران حرام و گناه نابخشودنی در سطح گناه کبیره است که خدا وعده عذاب دوزخ و لعن و نفرین الهی را به گناهکار داده(نور، آیات ۱۹ و ۲۴؛ همزه، آیات ۱ و ۴)، هم چنین رفتاری که موجب از دست رفتن آبروی خویش بشود، نیز حرام و گناه است؛ زیرا بر هر فرد انسانی است تا به حفظ و صیانت از آبرو و عرض خویش اقدام کند و کارهایی هم چون مسخره بازی و مسخره کردن، بددهنی و بدزبانی، ناپاک گویی، ناپاک خوانی، تهمت و افتراء را انجام ندهد که موجب سلب و هتک آبروی خویش و دیگران باشد.(نساء، آیه ۱۴۸؛ توبه، آیه ۷۹؛ حجرات، آیات ۱۱ و ۱۲)

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم نیز درباره خطر هتک حرمت و آبرویزی نسبت به دیگران هشدار می دهد و می فرماید: مَن مَشی فی عَیبِ اَخیهِ و کَشْفِ عَورَتِهِ کانَت اوّلُ خُطوَهٍ خَطاها وَضَعَها فی‌جَهَنّم! وَ کَشَف اللهُ عَوَرَتَهُ عُلی رُؤوسِ الخَلائِقِ؛ هر کس برای عیب‌جویی و فاش کردن اسرار برادر دینی‌اش قدم بردارد اولین قدم او ورود به جهنم خواهد بود! و خداوند اسرار و عیوب او را نزد همه خلایق فاش و علنی خواهد ساخت. (لئالی‌الاخبار، ج ۵، ص ٢۴١)

هم چنین پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم می فرماید: اَیُّها الناس! إنَّ دِماءَ کُم و اَعراضَکُم عَلَیکُم حرامٌ الی أَن تَلقَوا ربَّکُم؛ ای مردم! ریختن خون یکدیگر و لطمه زدن به حیثیت دیگران، تا وقت مردن و لقای پروردگارتان بر شما حرام است. (تحف‌العقول، ابن ابی شعبه، ص ٣١)

خدا در قرآن به مردمان گوشزد می کند که بسیاری از رفتارها و گفتارها بلکه حتی ادا و اطوارها و شکلک هایی که انجام می دهد، می تواند موجب آبرویزی و گناه کبیره باشد. از همین روست که از استهزاء و مسخره کردن و مسخره بازی(توبه، آیه ۷۹؛ حجرات، آیه ۱۱)، تجسس(حجرات، آیه ۱۲)، سوء الظن و بدگمانی(همان)، غیبت(همان)، افشاگری و فاش کردن عیوب دیگران(نساء، آیه ۱۴۸)، عیب جویی از دیگران(حجرات، آیه ۱۱)، افشای فحشاء و پخش آن(نور، آیه ۱۹)، قذف و اتهام زنا به مردان و زنان پاکدامن(نور، آیات ۴ و ۵) و مانند آن ها برحذر می دارد، زیرا این گونه گفتار و رفتار از عواملی است که موجب هتک حرمت دیگران و آبروریزی می شود و مردمان «عرض و آبرو» خویش را به سبب کارها و گفتارهای ما از دست می دهند.

از نظر آموزه های وحیانی اسلام، اهمیت و ارزش آبرو را می بایست در ردیف جان و مال دانست؛ چنان که پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم می فرماید: اِنَّ حُرمَهَ عِرض المُؤمِنِ کَحُرمَهِ دمِهِ و مالِهِ؛ حرمتِ حیثیت و آبروی مؤمن همانند حرمتِ جان و مال اوست.(لئالی الاخبار، ج ۵، ص ٢٢۶)

امام جعفرصادق(علیه‌السلام) نیز می فرماید: المُؤمنُ حرامٌ کُلُّهُ: عِرضُهُ و مالُهُ و دَمُهُ؛ مؤمن سراسر وجودش حرمت است: حرمت آبرو، حرمت مال و حرمت خون و جان او. (مستدرک، ج ٩، ص ٢٣٩)

عوامل هتک حرمت خویش از نظر قرآن

در آیات قرآنی همان طوری که برخی از عوامل به عنوان عوامل هتک حرمت عرض و آبروی دیگران دانسته شده است؛ برخی از گفتارها و رفتارها را عامل هتک حرمت شخصی و از دست رفتن آبروی فرد می شود؛ یعنی انسان با کارهایی موجب می شود تا آبروی او در دنیا و آخرت از دست برود و آبرویی برایش باقی نماند.

از نظر مولی امیرالمؤمنین علیه‌السلام شخص نمی بایست کاری کند که موجب از دست رفتن وجاهت و اعتبار اجتماعی او شود: لاتَفَعَلْ ما یَشینُ العِرضَ والاِسم؛ هیچ‌وقت به کاری که باعث بدنامی و لطمه زدن به حیثیت تو می‌شود اقدام مکن. (فهرست غرر، ص ٢۴٢)

اهمیت حفظ و صیانت عرض و آبروی اجتماعی را نمی بایست دست کم گرفت؛ زیرا از دست رفتن آبرو همانند آب بر زمین ریخته است که اگر از دست برود دیگر جمع کردنش شدنی نیست؛ چنان که امام جعفرصادق(علیه‌السلام) می فرماید: اذا رَقَّ العِرضُ اُستُصعِبَ جَمْعُه؛ وقتی آبرو ریخت و بی‌ارزش شد دیگر جمع‌آوری و جبران آن دشوار خواهد بود! (اعلام‌الدین، ص ٣٠٣)

پس هر کسی می بایست تلاش کند تا رفتاری را نداشته باشد که او را در معرض خطر آبروریزی قرار دهد؛ چنان که «مولی امیرالمؤمنین علیه‌السلام» می فرماید: لاتَجَعَلْ عِرضَکَ غَرَضاً لِنِبالِ القَولِ؛ آبرو و اعتبار خودت را آماج تیرهای حرف مردم قرار مده ؛ یعنی حیثیّت تو در دست خود تو است! (نهج‌البلاغه، نامه ۶٩)

از نظر قرآن، عواملی موجب از دست رفتن آبروی خود انسان می شود، کارهایی چون کفر و شرک فضاحت آور و اصرار بر آن(بقره، آیه ۸۵؛ توبه، آیات ۱ و ۲؛ مائده، آیه ۴۱)، دشمنی با خدا و رسول(توبه، آیه ۶۳)، تهمت به دیگران(نساء، آیه ۱۱۲؛ احزاب، آیه ۵۸)، عهدشکنی(بقره، آیات ۸۴ و ۸۵)، فسق فضاحت آور(حشر، آیه ۵)، مجادله ناآگاهانه(حج، آیات ۸ و ۹) ، تحریف دین و معارف الهی(مائده، آیه ۴۱)، تعرض به مهمان و عمل به منکرات(هود، آیه ۷۸؛ حجر، آیات ۶۸ و ۶۹ جلوگیرى از مساجد و یاد خدا(بقره، آیه ۱۱۴)، عصیان و نافرمانی از رهبری ولایی (توبه، آیه ۱۱۸) ، استکبارورزی(فصلت، آیات ۱۵ و ۱۶)، پذیرش وسوسه های شیطانی(اعراف، آیات ۲۰ و ۲۲ و ۲۷؛ طه، آیات ۱۲۰ و ۱۲۱)، و عیب جویی از دیگران است که موجب آبروریزی خود شخص عیب جو می شود.(حجرات، آیه ۱۱)

بنابراین، خدا از مردمان می خواهد تا کاری نکند که آبروی آنان در دنیا و آخرت برود و جاه و منزلت و قدر اجتماعی خود را از دست بدهند و در جامعه بی آبرو شود و بزرگ ترین سرمایه اجتماعی خود را از دست بدهند.

از نظر قرآن همان اندازه که انسان می بایست نسبت به آبرو و عرض دیگران تلاش کند و برای صیانت و حفظ آن تلاش کند، بیش تر از آن می بایست برای صیانت از آبرو و عرض خویش تلاش کند تا وجاهت و اعتبار اجتماعی خویش را در میان هم نوعان حفظ نماید.

از نظر آموزه های وحیانی اسلام کسی که به هتک حرمت دیگران می پردازد و آبرو و عرض آنان را در معرض خطر قرار می دهد، در حقیقت خودش را گرفتار بی آبروی کرده است. از همین روست که امام جعفرصادق(علیه‌السلام) به این افراد هشدار می دهد و می فرماید: مَن کَشَفَ حِجابَ غَیرِه إِنکَشَفَت عَوراتُ نَفِسهِ؛ کسی که نسبت به مردم پرده‌دری کند پرده آبروی خودش دریده می‌گردد. (کشف‌الغُمّه، ج ٢، ص ٣٢٩)

باید توجه داشت کسانی که این گونه رفتار می کنند، از حقیقت دین اسلام و عقلانیت بهره ای نبرده اند؛ زیرا اسلام و عقلانیت مقتضای آن است که انسان معروف را صیانت و از منکرات بر حذر باشد و کسی که این گونه نیست، در حقیقت سفیه و سبک مغز است و از عقلانیت سودی نبرده است(بقره، آیه ۱۳۰)؛ از همین روست که امام حسن مجتبی(ع) افرادی که به حفظ و صیانت از آبروی خویش نمی پردازند، به عنوان سفیه و احمق مطرح کرده و می فرماید: السَّفیهُ، اَلأَحمقُ فی مالِهِ اَلمُتهاوَنُ فی‌عِرضِه؛ آدم سفیه و بی‌خِرد کسی است که در مصرف اموالش ابلهانه عمل می‌کند و نسبت به آبروی خود لاأبالی و سهل‌انگار است. (بحارالانوار، ج ٧٨، ص ١١۵)

مهم ترین عوامل صیانت از آبرو

از نظر قرآن، عوامل چندی می تواند موجب صیانت و حفظ از آبروی خویش یا دیگران باشد که باید آن ها را شناخت و بدان عمل کرد. اما برخی از اعمال و رفتارهای انسان در اجتماع نقش بسیار مهمی در صیانت و حفظ آبروی شخص دارد که مهم ترین آنها عبارتند از:

  1. ایمان: همان طوری که بیان شد کفر و شرک و اعتقاد باطل نقش بسیار مهمی در از دست رفتن آبرو و حیثیت اجتماعی انسان دارد. بنابراین، برای در امان ماندن از هر گونه بی آبرویی و هتک حرمت از خویش می بایست به ایمان توسل جست و از آن مدد گرفت تا آبروی شخص در اجتماع در دنیا و آخرت حفظ شود. از نظر قرآن کسانی که با خدای رحمت ارتباط ایمانی تنگاتنگی دارند، خداوند محبت آنان را در دلهای مردمان قرار می دهد و محبوب مردمان می شوند و از وجاهت و اعتبار اجتماعی بالایی برخوردار خواهند شد.(مریم، آیه ۹۶) خدا در آیات بسیاری به این نکته توجه می دهد که مومنان به سبب ایمان خویش ، از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار خواهند بود و عزت نصیب آنان می شود و از هر گونه خواری و آبرویزی در امان خواهند ماند.(هود، آیه ۶۶) آنان همان طوری که نسبت به عرض و آبروی دیگران حساس هستند و تلاش می کنند تا کسی را خوار و خفیف نسازند و آبروی کسی را با رفتار و گفتار و اطوار خویش نریزند(حجرات، آیات ۱۱ و ۱۲؛ تحریم، آیه ۸)، هم چنین خدا نیز آبروی آنان را حفظ کرده و محبوب دلها کرده و از وجاهت و اعتبار اجتماعی برخوردار می سازد.(مریم، آیه ۹۶؛ آل عمران، آیه ۱۰۶)
  2. تقوا و پاکدامنی: همان طوری که گفته شد بی تقوایی و انجام کارها و رفتارهایی نادرست و باطل هم چون عمل به منکرات و فحشاء و غیب و تهمت و مانند آن ها موجب هتک حرمت انسان و بی آبرویی در اجتماع می شود؛ بنابراین، اگر انسان اهل تقوا و پاکدامنی باشد و معروف ها را به درستی مراعات کند، خدا به صیانت از آبروی او می پردازد حتی اگر از سوی دیگران و دشمنان رفتاری برای بدنامی و بی آبروی او انجام شود.(مریم، آیات ۲۷ و ۲۸)
  3. احسان و نیکوکاری: از نظر قرآن، هر گونه رفتاری که به عنوان عمل صالح و نیک مطرح است، می تواند در کنار ایمان موجب حفظ و صیانت از آبروی آدم در اجتماع در دنیا و آخرت شود. کسانی که اهل احسان و نیکوکاری هستند خدا پاداش هایی برایش فراهم کرده است که از جمله آن ها محبوبیت اجتماعی(مریم، آیه ۹۶) و معروفیت به احسان در دنیا و آخرت و بهره مندی از آثار و برکات آن است که از جمله آنها صیانت از آبرو و عرض او خواهد بود.(یونس، آیه ۲۶) از نظر قرآن، اهل احسان در قیامت از جایگاه بس بلند برخودار خواهند بود و هیچ گونه غبار ذلتی بر روی ایشان نخواهد نشست، در حالی که دیگران در اندیشه حفظ و صیانت آبروی خویش هستند تا در قیامت خوار و رسوا نشوند(همان)؛ زیرا «قتر» در لغت به معناى غبار است. (لسان‌العرب) و «ذلّه» به معناى رسوایى و خوارى است. نفى آن دو از محسنان، بر آبرومندى آنان در روز قیامت دلالت مى‌کند. از نظر آموزه های وحیانی اسلام، احسان و نیکوکاری نوعی پشت پا زدن به مادیات دنیوی و کسب رضایت الهی است؛ کسی که این گونه عمل می کند، برایش خویش آبروی ابدی خریده است؛ چنان که مولی امیرالمؤمنین علیه‌السلام می فرماید: ماصانَ الأعراضَ کَالإعراضِ عَنِ الدُّنیا وَ سُوءِ الأَغراض؛ برای حفظ شأن و آبرو چیزی بهتر از پشت پا زدن به علائق دنیا و دست کشیدن از اهداف شوم و انحرافی وجود ندارد. (فهرست غرر، ص ٢۴٢) چنان که گفته شد، جان و مال و عرض از مهم ترین اموری است که انسان می بایست برای صیانت از آن تلاش کند؛ اما باید توجه داشت که انسان بین مال و عرض می بایست، عرض را بر گزیند و مال را برای حفظ آبروی خویش بدهد و احسان کند؛ چنان که مولی امیرالمؤمنین علیه‌السلام می فرماید: مِنَ اللُّؤْمِ أنْ یَصونَ الرَّجلُ مالَهُ وَ یَبذُلُ عِرضَهُ؛ کسی که برای حفظ مال خود، آبروی خود را بر باد می‌دهد نشانه پستی و فرومایگی او است. (فهرست غرر، ص ٢۴٢) ایشان هم چنین می فرماید: إنّ أفضَل الِفعالِ صِیانَهُ العِرض بِالمالِ؛ افضل اعمال انسان در آنست که مال و دارایی‌اش را سپر حیثیّت و آبروی خود قرار دهد. (وسائل الشیعه، ج ١۵، ص ٢۶٢) و نیز می فرماید: اَلجُودُ حارِسُ الأعراضِ؛ بذل و بخشش، پاسدار وِجهه و حیثیّت انسان است. (نهج‌البلاغه، کلمه ٢٠٢) و نیز می فرماید: لَم یَذهَبْ مِن مالِکَ ما وَقی بِهِ عِرضَکَ؛ آن مالی که در راه حفظ شأن و آبروی خودت خرج می‌کنی در حقیقت تو آن را از دست نداده‌ای. (فهرست غرر الحکم، ص ٢۴٢) هم چنین امام حسین(علیه‌السلام) می فرماید: اِنَّ خَیرَ مالِکَ ما وَقَیتَ بِهٍ عِرضَکَ؛ بهترین مال و دارایی تو آن است که در راه حفظ آبرو و حیثیت خود به کار بری. (بحارالانوار، ج ۴۴، ص ١٨٩) باید توجه داشت که دادن مال برای صیانت از آبرو و عرض خود از مصادیق احسان و صدقه است؛ چنان که امبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم می فرماید: ما وَقی بِهِ المَرءُ عِرضَهُ کُتِبَ لَهَ صَدَقَهً؛ هر چیزی که انسان جهت حفظ حیثیت و آبروی خود (در محدوده شرع مقدس) به کار برد برای او صدقه نوشته می‌شود. (دُرج گُهر، ص ١۴٨)

از نظر آموزه های اسلامی انسان می بایست تلاش کند که از آبروی خویش و دیگران صیانت کند. «امام رضا(علیه‌السلام)» می فرماید: مَن کَفَّ عَن اَعراضِ المُسلِمینَ اَقالَهُ اللهُ عَثرتَهُ یَومَ القِیامه؛ کسی که از آبروریزی و لطمه زدن به حیثیت مسلمانان خودداری کند خداوند از لغزش‌های او در روز قیامت گذشت خواهد نمود. (بحارالانوار، ج ٧۵، ص ٢۵۶)

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم نیز می فرماید: مَن سَتَرَ علی اَخیهِ سَتَرَهُ اللهُ فی‌الدُنیا و الآخره؛ کسی که عیب پوش برادر دینی خود باشد خداوند حیثیت و آبروی او را در دنیا و آخرت محفوظ خواهد داشت. (شهاب‌الأخبار، ص ١٩۵)