عوامل ایجادی و افزایشی آستانه تحمل

نماز در جبهه

بسم الله الرحمن الرحیم

شاید برای بسیاری از مردم این پرسش مطرح باشد که چه علل و عواملی موجب تحقق صبر در انسان و یا افزایش آن می شود به طوری که آستانه تحمل افراد نسبت به اقسام فشارها و مصیبت هایی که بر سر آدمی حتی از فشار خوشی می آید ، افزایش یافته و بتواند از فشار مصیبت و سختی و عذاب با سربلندی و موفقیت بیرون آید بی آن که تحت تاثیر هیجانات بر آمده از «سراء و ضراء و باس» باشد و واکنش های هیجانی غیر منطقی و تنها بر آمده از احساسات و عواطف از خود بروز دهد. نویسنده در این مطلب بر آن است تا این عوامل و علل را بر اساس آموزه های وحیانی قرآن توضیح و تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

عوامل ایجادی صبر و افزایش آستانه تحمل

در آیات قرآنی بیش از ۵۰ علت و عامل برای ایجاد صبر در افراد انسانی و یا افزایش سطوح صبر از صبر معمولی یا صبر جمیل و تا حلم و بردباری بیان شده که در این جا به توضیح برخی از آن ها می پردازیم.

۱.آگاهى و شناخت مهم ترین عامل صبر انسان

بر اساس آیات قرآنی آگاهى و شناخت از فلسفه حوادث پیش آمده زمینه ساز شکیبایى است. به این معنا که انسان تا نسبت به حوادث و رخدادها آگاهی نداشته باشد، به طور طبیعی تحمل خود را از دست می دهد و با حالتی از خشم و غضب و هیجان عاطفی با مساله برخورد می کند. خداوند در این باره از زبان حضرت خضر(ع) به حضرت موسی(ع) هشدار می دهد که به سبب عدم شناخت و ناآگاهی و جهل قادر به صبر در برابر کنش ها و افعال نخواهد بود و به سرعت نسبت به کنش ها واکنش عاطفی نشان خواهد داد؛ زیرا بر اساس کنش ها داوری و قضاوت کرده و چون شناخت کافی و آگاهی تام و تمامی نسبت به موضوع و کنش ندارد، واکنش عاطفی خواهد داشت. پس نمی تواند در برابر کنش ها و حوادث و گفتار ها صبوری پیش گیرد. خداوند بیان می کند: وکَیفَ تَصبِرُ عَلى ما لَم تُحِط بِهِ خُبرا؛ و چگونه می خواهی بر چیزی که از آن خبر و آگاهی نداری صبر پیشه کنی؟!(کهف ، آیه ۶۸) بنابراین ، برای ایجاد صبر و یا افزایش آستانه تحمل و صبوری به درجه ای که در برابر حوادث و رخدادها واکنش عاطفی و عصبی نداشته باشیم باید نسبت به موضوع و کنش و حادثه علم و آگاهی و خبر داشته باشیم. البته ممکن است ما نتوانیم نسبت به همه حوادث و کنش ها و رخدادها علم و آگاهی پیدا کنیم و این جاست که باید راه دیگری را جست و جو کنیم که در عنوان «توجه به حکمت الهی در تحقق حوادث» بدان پرداخته می شود؛ زیرا در آن جا به این آگاهی اجمالی می رسیم که هر چه در جهان اتفاق می افتد به حکمت الهی و مصلحت بشر در قالب امتحان یا تنبیه است. به هر حال، گام نخست در تحقق صبر و نیز افزایش آستانه تحمل، کسب آگاهی نسبت به کنش و حادثه و یا هر مصیبتی است که با آن مواجه می شویم.

بنابراین، باید نسبت به هر چیزی آگاهی یابیم و یا به طور اجمال از کلیت حکمت و خیر بودن یا مصلحت بودن آن آگاه باشیم تا بتوانیم صبوری کنیم و در برابر فشارها و کنش های بیرونی واکنش عقلانی داشته باشیم و از سر عواطف و احساسات تند عصبی واکنش نشان ندهیم. به عنوان نمونه خداوند در آیاتی از قرآن، آگاهى از سرنوشت گذشتگان را از عوامل صبر در برابر مخالفت ها و دشمنى ها دانسته است تا این گونه پیامبر(ص) بتواند در برابر کنش ها و حوادثی که در هنگام تبلیغ با آن مواجه می شود، صبر به دست آورد و بی تابی و جزع و فزع نکند. خداوند آگاه بخشی به پیامبر(ص) در قالب اخباری غیبی را به عنوان زمینه ساز و عاملی برای صبر پیامبر(ص) مطرح کرده و فرموده است: تِلکَ مِن اَنباءِ الغَیبِ نوحیها اِلَیکَ ما کُنتَ تَعلَمُها اَنتَ ولا قَومُکَ مِن قَبلِ هـذا فَاصبِر اِنَّ العـقِبَهَ لِلمُتَّقین. (هود ، آیه ۴۹) هم چنین خداوند آگاهى از جهل ریشه دار و انکارهاى جاهلانه دشمنان از سوی پیامبر(ص) را زمینه ساز صبر و شکیبایى آن حضرت (ص) در برابر آنان دانسته است.(روم ، آیات ۵۸ – ۶۰)

خداوند در آیات قرآنی هم چنین آگاهى از قوانین و سنّتهاى الهى را زمینه ساز صبر و تحمّل در سختیها و شداید دانسته است و از مردم می خواهد تا نسبت به قوانین و سنت های الهی آگاهی یابند. برای آگاهی به این سنت ها می توان از خود قرآن یاری گرفت؛ زیرا در آیات قرآنی سنت ها و قوانین حاکم بر جان و جامعه و جهان بیان شده است. از جمله سنت های الهی، سنت امهال و استدراج است. آگاهی به این سنت به ما این امکان را می دهد تا در برابر فشارهای کافران و تهدید دشمنان صبوری کنیم؛ زیرا می دانیم که خداوند در نهایت آنان را عذاب می کند؛ چنان که اقوام بسیاری را هلاک کرده است.

هم چنین خداوند به سنت اجل مسمی برای افراد و اقوام اشاره می کند و آن را زمینه ساز ایجادی صبر یا افزایش آن معرفی می کند و می فرماید: اَفَلَم یَهدِ لَهُم کَم اَهلَکنا قَبلَهُم مِنَ القُرونِ یَمشونَ فى مَسـکِنِهِم اِنَّ فى ذلِکَ لاَیـت لاِولِى النُّهى ولَولا کَلِمَهٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ لَکانَ لِزامـًا واَجَلٌ مُسَمّى فَاصبِر عَلى ما یَقولونَ . (طه ، آیات ۱۲۸ – ۱۳۰) پس اگر انسان در برابر گفتارهای تند دشمنان و رفتارهای خشن ایشان به این سنت اجل مسمی توجه داشته باشد، هرگز به سرعت واکنش عصبی نشان نمی دهد و یا نمی پرسد که چرا خداوند کافران و ظالمان و مستکبران را به سرعت عذاب نمی کند و به یاری مظلوم و مستضعف نمی رود؟

در ادامه وقتی درباره علل وعوامل ایجادی صبر و افزایش آستانه صبوری و تحمل سخن به میان می آید، به برخی دیگر از سنت ها وقوانین حاکم پرداخته خواهد شد.

۲.اراده قوى و همت عالی، عامل صبر و شکیبایی

از دیگر عوامل مهم ایجاد و افزایش شکیبایی و بردباری باید به همت عالی و عزم قوی و اراده استوار اشاره کرد. خداوند در آیاتی از قرآن اراده قوى و عزم امور را عامل شکیبایى دانسته و فرموده است: واِن تَصبِروا وتَتَّقوا فَاِنَّ ذلِکَ مِن عَزمِ الاُمور.(آل عمران ، آیه ۱۸۶) یعنی این عزم و اراده قوی بر امور است که موجب صبر و تقوای الهی می شود.

از آن جایی که صبر به انواعی از جمله صبر بر طاعت و فرمان بری و انجام تکالیف، صبر بر مصیبت و مشکلات و کمبودها و صبر از معصیت دیگران تقسیم می شود، از نظر قرآن صبر بر مصبیت بسیار سخت تر و نیازمند عزم جدی و همت عالی است. از این روست که می فرماید: واصبِر عَلى ما اَصابَکَ اِنَّ ذلِکَ مِن عَزمِ الاُمور؛ بر مصیبت صبر کن ؛ زیرا صبر بر مصیبت از مصادیق عزم امور است. (لقمان ، آیه ۱۷) از این روست که پیامبران خاص همانند صاحبان پنج شریعت عظیم از نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع) ، عیسی(ع) و حضرت محمد(ص) به عنوان پیامبران اولوا العزم شناخته شده اند ؛ چرا که آنان بر مصیبت ها صبر می کردند و هیجانی و عاطفی عمل نمی کردند، بلکه بر اساس عقل، فطرت و وحی عمل می کردند و هیچ گونه ترک اولی هم نداشتند. از این روست که خداوند می فرماید: : فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِل لَّهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مَا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَهً مِّن نَّهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ؛ پس همان گونه که پیامبرانِ نستوه، صبر کردند، صبر کن، و براى آنان شتابزدگى به خرج مده. روزى که آنچه را وعده داده مى‏شوند بنگرند، گویى که آنان جز ساعتى از روز را در دنیا نمانده‏اند این‏ ابلاغى است. پس آیا جز مردم نافرمان هلاکت خواهند یافت؟(احقاف ، آیه ۳۵)

در این آیه به خوبی بیان شده که فشارها و مصیبت هایی که از سوی مخالفان وارد می شد به حدی سنگین بود که پیامبران دوست می داشتند که ایشان در همین دنیا به هلاکت برسند و مجازات شوند؛ اما ایشان صبر کرده و بر اصل دعوت به توحید استقامت می ورزیدند و در شتابی نداشتند تا ایشان هلاک شوند بلکه به راه آیند. از این روست که بر عزم در امور به عنوان راهکار افزایش آستانه تحمل و صبوری تاکید می شود.

البته باید توجه داشت که زمانی می توان تحقق شکیبایی و بردباری را انتظار داشت که میان اندیشه و انگیزه یک ارتباط استوار و پیوندی محکم بر قرار شود؛ یعنی میان قطع و یقین اندیشه ای و عزم و اراده عملی قلبی باید این پیوند به وجود آید تا نتیجه بخش باشد.

خداوند در حوزه انگیزه ای یعنی تحقق عزم الامور و همت عالی به این نکته توجه می دهد که داشتن شرح صدر در عمل و رفتار بسیار مهم است. برونداد این شرح صدر همان عفو ، گذشت ، بخشش و آمرزش نسبت به خطاکاران و گناهکاران است. اگر انسانی بخواهد در حوزه عمل و اراده به عزم در کارها دست یابد، باید اصل شرح صدر و گذشت و آمرزش را مد نظر قرار دهد. از این روست که خداوند به ارتباط میان صبر و غفران در تحقق عزم و همت عالی اشاره کرده و می فرماید: و لَمَن صَبَرَ وغَفَرَ اِنَّ ذلِکَ لَمِن عَزمِ الاُمور؛ و برای کسی که صبر کند و ببخشد؛ به راستی که آن از مصادیق عزم در کارها است.(شورى ، آیه ۴۳)

  1. استغفار از گناهان زمینه ساز صبر و شکیبایى

از دیگر راه هایی که قرآن برای ایجاد و تحقق صبر بیان می کند، استغفار است. بر اساس آیات قرآنی، استغفار کارکردهای بسیاری دارد که می توان به دفع بلا پیش از آمدن، رفع بلای آمده و جلب منفعت و نعمت اشاره کرد. از نظر آموزه های وحیانی، مومن هماره باید در حال استغفار باشد و اگر استغفار نبود انسان ها گرفتار انواع و اقسام بلایا و مشکلات و مصیبت ها بودند. از نظر قرآن همان طوری که وجود پیامبر(ص) مانع از نزول بلا است، هم چنین استغفار مانع از نزول بلا است. خداوند می فرماید: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ؛ خداوند، تا تو در میان آنها هستى آنها را مجازات نخواهد کرد، و نیز تا استغفار مى‏کنند خدا عذابشان نمى‏کند.(انفال، آیه ۳۳) پس استغفار به رفع عذاب و دفع بلا می انجامد. این گونه است که مومنان در شبانه روز دست کم هفتاد بار استغفار می گویند و در خوابگاه و هنگام تهجد شبانه به این امر اقدام می کنند.(آل عمران، آیه ۱۷؛ ذاریات، آیه ۱۸)

خداوند هم چنین در جایی دیگر به پیوند استغفار با صبر اشاره کرده و می فرماید: فَاصبِر … واستَغفِر لِذَنبِکَ؛ پس صبر کن و برای تبعات رفتارت استغفار کن.(غافر ، آیه ۵۵) در این آیه بیان شده که هر عملی تبعات و دنباله هایی دارد که گاه ما متوجه نمی شویم که آثار آن بد و سوء خواهد بود. استغفار به ما کمک می کند تا در پناه خداوند از آثار و تبعات و دنباله های خواسته و ناخواسته عمل خویش در امان بمانیم. خداوند در آیات ۱ و ۲ سوره فتح به پیامبر(ص) می فرماید که او را از تبعات اعمالش حفظ می کند؛ زیرا به طور طبیعی فتح یک منطقه و کشتن دشمنان خواسته و ناخواسته تبعاتی دارد و کینه ها را پدید می آورد. از این رو، خداوند به پیامبرش می فرماید که او را از تبعات و پیامدهای اعمالش حفظ کرده و در غفران قرار می دهد: إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِینًا لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ وَیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَیَهْدِیَکَ صِرَاطًا مُّسْتَقِیمًا ما تو را پیروزى بخشیدیم. چه پیروزى درخشانى! تا خداوند از گناه گذشته و آینده تو درگذرد و نعمت خود را بر تو تمام گرداند و تو را به راهى راست هدایت کند.

باید توجه داشت که مراد از ذنب در این آیه همان معنای لغوی آن یعنی دنباله و تبعات و پیامدها است، نه معنای اصطلاحی آن به معنای گناه؛ زیرا هر عملی تبعات و پیامدهایی دارد که از آن در عربی به «ذنب» یاد می شود. این که گناه را «ذنب» و دنباله می گویند به سبب همان تبعات و پیامدهای دنیوی و اخروی است که برای گناه مطرح است.

به هر حال در آیات و روایات بیان شده که یکی از مهم ترین راهکارهای ایجادی و تقویتی صبر در آدمی، استغفار کردن و طلب آمرزش خواهی از خداوند با «استغفرالله ربی و اتوب الیه» است.

  1. اعتقاد به معاد از موجبات شکیبایی و بردباری

خداوند در آیات قرآنی، اعتقاد به معاد و روز جزا را از موجبات پایمردى در برابر سختیها و ایجاد صبر و شکیبایی در آدمی می داند و از مردم می خواهد تا به این عنصر ایجادی صبر و شکیبایی توجه کنند: واستَعینوا بِالصَّبرِ والصَّلوهِ واِنَّها لَکَبیرَهٌ اِلاّ عَلَى الخاشِعین اَلَّذینَ یَظُنّونَ اَنَّهُم مُلاقوا رَبِّهِم واَنَّهُم اِلَیهِ راجِعون؛ از شکیبایى و نماز یارى جویید. و به راستى این کار گران است، مگر بر فروتنان، همان کسانى که مى‏دانند با پروردگار خود دیدار خواهند کرد و به سوى او باز خواهند گشت. (بقره ، آیات ۴۵ و ۴۶)

پس اعتقاد حتی در سطح اطمینان ظنی نه قطع یقینی شهودی و مانند آن به قیامت و معاد، برای تحقق صبر و شکیبایی بسیار موثر است. کسانی که به آخرت ایمان دارند، انسان های صبوری می شوند؛ زیرا اگر مصیبتی از سوی دشمنان و مخالفان به آنان وارد می شود و ناتوان از دفع آن باشند، امید دارند که خداوند در آخرت ایشان را مجازات می کند و همین مساله صبر و شکیبایی آنان را می افزاید و اگر هم در جنگ با دشمن قرار گیرند استقامت می ورزند و حاضر هستند در این راه شهید شوند و از حق دست بر ندارند؛ زیرا اگر پیروز شوند که خیلی خوب خواهد بود و اگر شهید شوند از بهشت موعود بهره مند می شوند. همین نگاه و نظر به مسایل موجب می شود که هماره خود را موفق و پیروز بدانند و بگویند چه کشته شویم و چه بکشیم باز ما پیروز هستیم و به یکی از دو نیکی دنیا و آخرت دست می یابیم: «ما لنا الّا احدی الحسنیین» (توبه، آیه ۵۲)

خداوند در قرآن در تعلیل صبرپیشگى سپاهیان طالوت در برابر دشمن ، علت صبوری ایشان را در سایه اعتقاد به معاد و اطمینانی می داند که ایشان نسبت به آن داشتند: فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ… قَالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو اللّهِ کَم مِّن فِئَهٍ قَلِیلَهٍ غَلَبَتْ فِئَهً کَثِیرَهً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ چون طالوت با سپاهیان بیرون آمد… کسانى که مى‏دانستند که خداى را دیدار خواهند کرد گفتند: چه بسا گروهى اندک که به خواست خدا بر گروهى بسیار پیروز شده‏اند و خدا با شکیبایان است.(بقره ، آیه ۲۴۹)

هم چنین خداوند باور به معاد و رستاخیز در قالب تصدیق به آن را عامل مهم ایجاد صبر و شکیبایی دانسته و می فرماید: اِنَّ الاِنسـانَ خُلِقَ هَلوعـا اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعـا اِلاَّ المُصَلّین … والَّذینَ یُصَدِّقونَ بِیَومِ الدّین؛ انسان حریص و بی تاب آفریده شده از این رو هر گاه شری می رسد جزع و ناله سر می دهد ، مگر نمازگزاران … و کسانی که روز جزا و پاداش را تصدیق می کنند. معارج ؛ آیات ۱۹ تا ۲۶)

در حقیقت ایمان به معاد و باور به کیفر شدن کفار، زمینه صبر و بردبارى در مجاهدان و مومنان می شود ؛ چنان که خداوند به این مساله در آیات ۱ تا ۵ سوره معارج توجه داده است.

رهبران الهى در برابر عنادورزى مخالفان به سبب اعتقاد و باور به مجازات آن در روز قیامت و نیز توجّه یابی ایشان به کیفر حتمى کافران در قیامت است که در صبوری می کردند و این اعتقاد زمینه ساز صبر در ایشان بوده و خواهد بود. خداوند بارها به این نکته در آیاتی از جمله ۷۰ تا ۷۷ سوره غافر و ۳۴ و ۳۵ سوره احقاف اشاره کرده است.

پس اعتقاد و باور قیامت و نیز به نزدیک بودن آن در میان مومنان از عوامل شکیبایى ایشان در برابر دشمنان است که در آیات ۵ تا ۷ سوره معارج نیز مورد تاکید قرار گرفته است. بنابراین، برای ایجاد و تقویت صبوری و شکیبایی و بلکه بردباری باید به افزایش ایمان و اعتقاد به معاد و پاداش و کیفر آن روز که بسیار نزدیک است توجه یافت و توجه داد.

  1. اقامه و پایداری شهادت، عامل ایجادی صبر

اقامه شهادت و گواهى و پایداری نسبت به آن، از موجبات شکیبایى در برابر شرّ و بدى است که متوجه انسان می شود. خداوند در آیات قرآنی به این نکته توجه می دهد. از جمله می فرماید: إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا … إِلَّا الْمُصَلِّینَ وَالَّذِینَ هُم بِشَهَادَاتِهِمْ قَائِمُونَ ؛ به راستى که انسان سخت آزمند و بى‏تاب‏ خلق شده است. چون شر و صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه کند… مگر نمازگزاران.. و آنان که بر شهادتهاى خود ایستاده‏اند و بدان متعهد و پایدار هستند.(معارج ، آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۳۳)

پس پایداری در تحمل و ادای شهادت و گواهی به حق مهم ترین عامل در صبری انسان است. انسانی که بخواهد حق را تحمل و در محاکم و دادگاه ادا کند و از هیچ چیزی واهمه ندارد، انسانی صبوری می شود به طوری که تحت فشار از حق عدول نخواهد کرد.

۶ . امانتدارى و اهتمام به آن از عوامل صبوری

از دیگر عوامل ایجادصبوری ، باور به امانت داری و کسب فضلیت امانت داری است. کسی که به این فضلیت دست یافت برای انجام آن شکیبایی می ورزد و دست از استقامت و مقاومت بر نمی دارد و اجازه نمی دهد تا خیانتی انجام گیرد. از این روست که خداوند در آیات قرآنی امانتدارى را از موجبات شکیبایى در برابر شرّ و بدى دانسته و می فرماید: اِنَّ الاِنسـنَ خُلِقَ هَلوعـا اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعـا .. اِلاَّ المُصَلّین .. والَّذینَ هُم لاِمـانـاتِهِم وعَهدِهِم راعون؛ به راستى که انسان سخت آزمند و بى‏تاب‏ خلق شده است. چون شر و صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه کند… مگر نمازگزاران.. و کسانی که آنان مراعات کنندگان نسبت به امانات و عهد و پیمانشان هستند.( معارج ، آیا ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۳۲)

  1. امتحان و آزمایش الهی عامل ایجاد و تقویب صبر

خداوند شکیباسازى و توانمند کردن روحیّه مردم را فلسفه آزمایش آنان از سوى خداوند دانسته و فرموده است: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ؛ و قطعاً شما را به چیزى از [قبیلِ‏] ترس و گرسنگى، و کاهشى در اموال و جانها و محصولات مى‏آزماییم و مژده ده شکیبایان را.( بقره ، آیه ۱۵۵)

در جایی دیگر می فرماید: لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ مِن قَبْلِکُمْ وَمِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُواْ أَذًى کَثِیرًا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ؛ قطعاً در مالها و جانهایتان آزموده خواهید شد، و از کسانى که پیش از شما به آنان کتاب داده شده و [نیز] از کسانى که به شرک گراییده‏اند، [سخنان دل‏] آزار بسیارى خواهید شنید، و [لى‏] اگر صبر کنید و پرهیزگارى نمایید، این [ایستادگى‏] حاکى از عزم استوار [شما] در کارهاست.(آل عمران، آیه ۱۸۶)

خداوند هم چنین می فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّابِرِینَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ؛ و البتّه شما را مى‏آزماییم تا مجاهدان و شکیبایانِ شما را باز شناسانیم، و گزارشهاى [مربوط به‏] شما را رسیدگى کنیم.(محمد، آیه ۳۱) در این آیه نیز ارتباط و پیوند استوار میان صبر و امتحان مورد تایید قرار گرفته است.

همین مطلب هم چنین در آیات ۷ تا ۱۱ سوره هود تبیین شده است تا بر مردمان مشخص شود که راه دست یابی به صبر و شکیبایی و تقویت آستانه تحمل در زندگی همانا بهره مندی از آزمایش و امتحان است. بر این اساس نباید امتحانات الهی و غیر الهی را دست کم گرفت.

برای این که در کودک صبر را ایجاد و تقویت کنیم باید از این ابزار و وسیله برای آن استفاده کنیم ؛ چنانکه خداوند این کار را می کند.

البته انسان دچار انواع و اقسام امتحان و آزمون الهی قرار می گیرد که شامل بلا و ابتلاء و فتنه و مانند آن است. گاه حق و باطل به هم آمیخته است و گاه بلای حسن است و گاه دیگر بلای تلخ و تند است.

به عنوان نمونه در باره آزمایش فتنه می فرماید: وَجَعَلْنَا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَهً أَتَصْبِرُونَ ؛ و برخى از شما را براى برخى دیگر [وسیله‏] آزمایش و فتنه قرار دادیم. آیا شکیبایى مى‏کنید؟(فرقان، آیه ۲۰)

یا در باره آزمون دادن و گرفتن می فرماید: لِیَبلُوَکُم اَیُّکُم اَحسَنُ عَمَلاً … وَلَئِنْ أَذَقْنَا الإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَهً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَئُوسٌ کَفُورٌ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاء بَعْدَ ضَرَّاء مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئَاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَـئِکَ لَهُم مَّغْفِرَهٌ وَأَجْرٌ کَبِیرٌ ؛ تا شما را بیازماید که کدام‏یک نیکوکارترید… و اگر از جانب خود رحمتى به انسان بچشانیم، سپس آن را از وى سلب کنیم، قطعاً نومید و ناسپاس خواهد بود. و اگر- پس از محنتى که به او رسیده- نعمتى به او بچشانیم حتماً خواهد گفت: «گرفتاریها از من دور شد!» بى‏گمان، او شادمان و فخرفروش است. مگر کسانى که شکیبایى ورزیده و کارهاى شایسته کرده‏اند که‏ براى آنان آمرزش و پاداشى بزرگ خواهد بود.(هود ، آیات ۷ و ۹ – ۱۱)

۸ . امید به امداد خدا پشتوانه صبر

امید مهم ترین موتور محرکه در حرکت های انسانی است. این امید است که انسان را سرپا نگه می دارد و به حرکت در می آورد تا پیروزی را در آغوش کشد. در این میان امید به امدادهای الهی می تواند بسیار موثر باشد و کسی که به خداوند امید دارد می تواند صبوری کند و در برابر مشکلات تحمل خویش را افزایش دهد. اصولا امید انبیا و مؤمنان به امداد الهى پشتوانه صبر و مقاومت آنها است. خداوند می فرماید: أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّهَ وَلَمَّا یَأْتِکُم مَّثَلُ الَّذِینَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِکُم مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَزُلْزِلُواْ حَتَّى یَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِیبٌ؛ مردم، امّتى یگانه بودند پس خداوند پیامبران را نویدآور و بیم‏دهنده برانگیخت، و با آنان، کتاب [خود] را بحق فرو فرستاد، تا میان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند داورى کند. و جز کسانى که [کتاب‏] به آنان داده شد- پس از آنکه دلایل روشن براى آنان آمد- به خاطر ستم [و حسدى‏] که میانشان بود، [هیچ کس‏] در آن اختلاف نکرد. پس خداوند آنان را که ایمان آورده بودند، به توفیق خویش، به حقیقت آنچه که در آن اختلاف داشتند، هدایت کرد. و خدا هر که را بخواهد به راه راست هدایت مى‏کند.(بقره ، آیه ۲۱۴)

هم چنین خداوند در آیه ۸۳ سوره یوسف(ع) امید به خدا و یارى او زمینه صبر در برابر شداید را مطرح می کند و می فرماید که صبر یعقوب(علیه السلام) در برابر مشکل فراق فرزندانش در سایه امید به خدا امکان پذیر شد.

از قرآن اصولا امید و آرزوى ورود به بهشت مقتضى صبر و پایدارى در سختیها است . پس انسان با چنین امیدی است که می تواند صبر پیشه کند و میوه صبر را در بهشت بلکه حتی در دنیا بچیند و از فواید و آثار آن بهره گیرد. (بقره، آیه ۲۱۴؛ آل عمران، آیه ۱۴۲)

خداوند هم چنین باور و توجّه به امداد الهى زمینه ساز صبر و تحمّل دانسته است و از مردمان می خواهد به این امر در تحقق صبر و افزایش آن استعانت جویند و بهره گیرند.(بقره ، آیات ۱۵۳ و۲۴۹؛ آل عمران، ۱۲۵؛ انفال، آیات ۴۶ و ۶۶؛ نحل، آیات ۱۱۰ و ۱۲۷ و۱۲۸؛ غافر، آیات ۵۵ و ۷۷؛ طور، ایه ۴۸)

  1. انفاق از اسباب صبوری در مشکلات

از نظر قرآن، اختصاص دادن سهمى مشخص از مال خود به نیازمندان و سائلان از اسباب صبر در برابر مشکلات است. بنابراین نباید این عمل احسانی مالی را دست کم گرفت وبرای کسب صبر و ایجاد و تقویت آن باید از آن بهره مند شد. خداوند می فرماید: اِنَّ الاِنسـانَ خُلِقَ هَلوعـا اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعـا اِلاَّ المُصَلّین … والَّذینَ فى اَموالِهِم حَقٌّ مَعلوم لِلسّائِلِ والمَحروم؛ انسان حریص و بی تاب آفریده شده از این رو هر گاه شری می رسد جزع و ناله سر می دهد ، مگر نمازگزاران .. و کسانی که در اموال ایشان حقی معلوم برای سائلان و نیازمندان است.(معارج ؛ آیات ۱۹ تا ۲۴)

  1. ایمان و اعتقاد به خدا و مانند آن

در آیات قرآنی بر ایمان به عنوان مهم ترین و اصلی ترین عامل ایجادی و تقویتی صبر و حلم توجه داده شده است. انسانی که انواع و اقسام ایمان را دارا باشد در زندگی اش هرگز کم نمی آورد و با مشکل مواجه نمی شود.

به عنوان نمونه از نظر قرآن ، باور و ایمان به پیروزى اهل تقوا زمینه ساز صبر در برابر مشکلات از سوی اهل تقوا و متقین است. پس متقین برای کسب این درجه از صبوری باید به باور خویش بیافزایند و عاقبت را برای متقین بدانند. خداوند می فرماید: واصبِروا اِنَّ الاَرضَ لِلّهِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ والعـاقِبَهُ لِلمُتَّقین، شکیبایی ورزید زیرا زمین برای خداوند است که آن را به هر کسی از بندگانش بخواهد می دهد و عاقبت برای متقین است.(اعراف ، آیه ۱۲۸)

هم چنین خداوند در آیه ۴۹ سوره هود به پیامبرش می فرماید: فَاصبِر اِنَّ العـاقِبَهَ لِلمُتَّقین؛ صبر پیشه کند چون عاقبت برای متقین است. (هود ، آیه ۴۹) در حقیقت خداوند علت صبوری را در ایمان و اعتقادی می داند که متقین به پایان کار دارند و معتقد آنان پیروز معرکه حق و باطل خواهند بود.

همین مطلب در این آیات ۱۲۷ و ۱۲۸ سوره نحل نیز مورد تاکید قرار گرفته است و حتی خداوند در آیه ۱۳۲ سوره طه فرمان می دهد که با چنین اعتقادی خانواده را به صبر فرمان ده و آنان را در ایجاد چنین صبری یاری رسان!

هم چنین از نظر قرآن باور و توجّه به عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهى عامل شکیبایى آدمى در تنگناها و حوادث می شود؛ چنان که حضرت یعقوب(ع) به سبب همین آگاهی نسبت به علیم و حیکم بودن خداوند برخوردار از صبر جمیل و زیبا شده است.(یوسف ، آیه ۸۳)

هم چنین از دیگر اقسام ایمان خداوند در آیاتی توجّه و ایمان به رازقیّت خداوند زمینه ساز انجام نماز و صبر و پایدارى بر آن دانسته است(طه ، آیه ۱۳۲) و در آیه ۲۰ سوره فرقان نیز اعتقاد به بصیر بودن خداوند (به احوال بندگان) را برانگیزنده آدمى به شکیبایى و صبوری معرفی می کند.

به نظر قران، ایمان، از عوامل شکیبایى در برابر مشکلات و پایدارى در مقابل دشمن است(آل عمران ، آیه ۲۰۰) ، چنان که اعتقاد و باور به پاداش دهى خداوند از عوامل شکیبایى در انجام نماز معرفی می شود(هود ، آیات ۱۱۴ و ۱۱۵)

در آیات قرآنی باور به حتمى بودن پاداش خدا از عوامل شکیبایى(یوسف، ایه ۹۰) دانسته و ایمان به کارساز بودن خداوند و توکّل به او را هموارکننده راه صبر در برابر مشکلات معرفی می کند. (مزمّل ، آیات ۹ و ۱۰)

به هر حال، در آیات قرآنی انواع و اقسام باورها به خداوند و حکمت ها و علم خداوندی به عنوان موجبات صبر معرفی می شود و در آیه ۸۷ سوره اعراف و ۱۰۹ سوره یونس باور به داورى برتر خدا مایه صبر و شکیبایى دانسته شده و در یک کلمه ایمان به مشیّت خدا در رسیدن به حاکمیّت بر زمین از عوامل صبر و شکیبایى بر سختیها معرفی می شود.(اعراف ، آیه ۱۲۸)

پس برای ایجاد و تقویت صبر و شکیبایی در افراد باید نسبت به ایمان آنان حساس بود و آنان را به صفات و افعال خداوند و نیز توحید فعل آگاه کرد.

  1. بصیرت، عامل شکیبایی

بصیرت و درک عمیق از عوامل دیگر صبر و شکیبایى است که در قرآن مطرح شده است. خداوند می فرماید: اى پیامبر، مؤمنان را به جهاد برانگیز. اگر از [میان‏] شما بیست تن، شکیبا باشند بر دویست تن چیره مى‏شوند، و اگر از شما یکصد تن باشند بر هزار تن از کافران پیروز مى‏گردند، چرا که آنان قومى‏اند که نمى‏فهمند. اکنون خدا بر شما تخفیف داده و معلوم داشت که در شما ضعفى هست. پس اگر از [میان‏] شما یکصد تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز گردند، و اگر از شما هزار تن باشند، به توفیق الهى بر دو هزار تن غلبه کنند، و خدا با شکیبایان است.(انفال ، آیات ۶۵ و ۶۶)

در این آیه علت پیروزی مومنان را شکیبایی می داند که ریشه در تفقه و بصیرت عمیق و ژرف آنان دارد؛ این در حالی است که دشمنان از چنین بصیرتی سود نمی برند و از همین رو، صبوری نداشته و شکست می خورند. هم چنین از این آیات به دست می آید که هر چه میزان بصیرت افزایش یابد به همان میزان نیز سطح شکیبایی و صبوری افزایش می یابد .

خداوند در جایی دیگر درباره نقش بصیرت و دوراندیشی در ایجاد و افزایش صبر می فرماید: أَفَمَن یَعْلَمُ أَنَّمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ.. وَالَّذِینَ صَبَرُواْ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِمْ ؛ پس، آیا کسى که مى‏داند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، حقیقت دارد، مانند کسى است که کوردل است؟ تنها خردمندانند که عبرت مى‏گیرند… و کسانى که براى طلب خشنودى پروردگارشان شکیبایى کردند.( رعد ، آیات ۱۹ و ۲۲) خداوند در این آیات به نقش تعقل و خردورزی و علم نسبت به حق در ایجاد و تقویت صبر اشاره می کند و به آن توجه می دهد.

  1. بینش توحیدى عامل شکیبایی

از نظر قرآن جهان بینى توحیدى مؤمنان (از خدا بودن و به سوى او بازگشتن) دلیل صبر آنان در برابر سختیهای است. از این رو، می فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَهٌ قَالُواْ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیْهِ رَاجِعونَ ؛ و قطعاً شما را به چیزى از [قبیلِ‏] ترس و گرسنگى، و کاهشى در اموال و جانها و محصولات مى‏آزماییم و مژده ده شکیبایان را. [همان‏] کسانى که چون مصیبتى به آنان برسد، مى‏گویند: «ما از آنِ خدا هستیم، و به سوى او باز مى‏گردیم.» ( بقره ، آیات ۱۵۵ و ۱۵۶)

در این آیات خداوند در تعلیل صبوری مومنان نسبت به آزمون ها و امتحانات الهی در اشکال و اقسام گوناگون آن، به مساله بینش توحیدی آنان در قالب از اویی به سوی اویی اشاره می کند. پس برای ایجاد و افزایش صبر در خود و دیگران باید نسبت به ایجاد و افزایش بینش توحیدی توجه خاص و ویژه ای مبذول داشته شود.

  1. پاکدامنى عامل صبر در برابر بدی ها

انسان در زندگی دچار انواع و اقسام بدی و شر می شود. کسی که پاکدامنى نسبت به این امور پیشه کند ، در مسیری قرار می گیرد که بازتاب و برآیند آن شکیبایی است؛ به طوری که به سرعت نسبت به بدی ها واکنش از خود نشان نمی دهد و خردمندانه و درست برخورد می کند بی آن که موجبات سرزنش خود و دیگران را فراهم آورد.

خداوند در آیات ۱۹ تا ۳۱ سوره معارج با اشاره به این که طبیعت انسان ها آزمندی و بی تابی است به طوری که در برابر شرور واکنش عصبی بروز می دهد و ناله می کند، مگر آن که جزو کسانی باشد که خود را بر اساس اسلام و ایمان تربیت کرده و پرورش داده باشد. از جمله آن که کسانی که پاکدامنی پیشه می کنند و از حقوق خود و حریم حق بیرون نرفته و تجاوز و تعدی ندارند، از این حالت جزع و فزع و بی تابی و حریص بیرون می روند و انسان هایی شکیبا می شوند.

از این روست که خداوند در همین ایات از موجبات شکیبایى در برابر شرور ، پاکدامنی و عدم تجاوز از حقوق و محدوده ها دانسته است و می فرماید: به راستی که انسان حریص و آزمند خلق شده و هر گاه شری به او می رسد جزع و ناله می کند مگر نمازگزاران و … کسانی که حافظان فروج خویش بوده و از آن تجاوز نمی کنند: والَّذینَ هُم لِفُروجِهِم حـافِظون اِلاّ عَلى اَزواجِهِم اَو ما مَلَکَت اَیمانُهُم فَاِنَّهُم غَیرُ مَلومین * فَمَنِ ابتَغى وراءَ ذلِکَ فَاُولـئِکَ هُمُ العادون.(معارج ، آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۲۹ – ۳۱)

  1. تدبّر در سرگذشت پیامبران و دیگران

از راه های ایجاد و تقویت صبر و شکیبایی باید به تدبر در سرگذشت دیگران از جمله پیامبران اشاره کرد. به عنوان نمونه خداوند تدبّر در سرگذشت ایّوب(علیه السلام) را مایه تقویت نیروى صبر و شکیبایى در برابر مشکلات از سوی مومنان می داند و برای همین به این داستان اشاره می کند تا خردمندان درس عبرت گرفته و از آن برای ایجاد و تقویت صبوری بهره گیرند.(ص ، آیات ۴۱ – ۴۴)

هم چنین خداوند در آیه ۵۵ سوره غافر تدبر و توجّه به سرگذشت و فرجام موسى(علیه السلام) در مبارزه با فرعونیان را زمینه ساز صبر و شکیبایى براى پیامبر(صلى الله علیه وآله)و مؤمنان دانسته است.

  1. ترس از عذاب ازعوامل شکیبایی

ترس از عذاب خداوند از عوامل شکیبایى در سختیها که خداوند آن را در کنار دیگر عواملی که در آیات سوره معارج مطرح کرده ، بیان نموده است. خداوند در آن جا با استثنا کردن گروه هایی نشان می دهد که اینان از اصل اولی حریص و بی تاب بیرون می روند که از جمله آنان دل نگرانان وخائفان از عذاب الهی هستند.خداوند می فرماید: والَّذینَ هُم مِن عَذابِ رَبِّهِم مُشفِقون اِنَّ عَذابَ رَبِّهِم غَیرُ مَأمون؛ مگر .. و کسانی که آنان از عذاب پروردگارشان نگران و ترسان هستند ؛ چرا کسی از عذاب پروردگارشان در امنیت نیست.(معارج ، آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۲۷ و ۲۸)

  1. تسبیح خدا از عوامل صبر

تسبیح و ستایش پروردگار در صبح و شام زمینه استوارى روح و دستیابى به صبر در برابر ناگواریها است که در آیات قرآنی از جمله ۱۳۰ سوره طه و ۵۵ سوره غافر و ۳۹ سوره ق به آن توجه داده شده است.

این که خداوند در آیات ارتباطی میان صبر و تسبیح قرار داده می توان دریافت که اگر علت صبر نباشد دست کم به عنوان متغیر تاثیرگذار و عاملی مهم در ایجاد یا تقویت صبر نقش دارد.

همین امر در آیات ۴۸ و ۴۹ سوره طور و نیز ۲۴ تا ۲۶ سوره انسان بیان شده است.

  1. تواضع و فروتنی از عوامل صبر

اخبات و تواضع از عوامل دستیابى به صبر است که در ایات قرآنی بیان شده است. خداوند می فرماید: وبَشِّرِ المُخبِتین اَلَّذینَ … والصّـابِرینَ عَلى ما اَصابَهُم؛ و فروتنان را بشارت ده کسانی که … و بر آن چه بر آنان اصابت می کند صابران هستند.(حجّ ، آیات ۳۴ و ۳۵)

  1. توجّه به اسوه هاى صبر، عامل صبر

توجّه به اسوه هاى صبر تقویت کننده روحیّه شکیبایى در انسان است. چنان که گفته شد می توان از زندگی دیگران به ویژه پیامبران برای تقویت صبر بهره برد. در این میان اسوه های قرآنی که همان پیامبران هستند بهترین کسانی هستند که زمینه تقویت صبر را فراهم می آورند؛ زیرا زندگی آنان به ما می آموزد که در مشکلات می توان با صبر از آن عبور کرد و شرایط سخت را بهبود بخشید.

خداوند با بیان زندگی پیامبران و کنش ها و واکنش های آنان تلاش کرده تا مومنان را برای تقویت صبر تشویق کند. زندگی آنان به عنوان سرمشق بهترین ابزار تقویت شکیبایی در ما است.(آل عمران ، آیه ۱۴۶؛ انعام ، آیه ۳۴؛ انبیاء ، آیات ۸۳ و ۸۵، ص، آیات ۱۷ و ۴۱ و ۴۴؛ احقاف، آیه ۳۵)

  1. توجّه به برترى نیکى، عامل صبر

توجّه به اصل بدیهى برترى نیکى بر بدى زمینه ساز صبر در برابر بدى دیگران است که در آیات ۳۴ و ۳۵ به آن توجه داده شده است. بنابراین، اگر کسی بداند که با صبر و شکیبایی به چیزی برتر دست می یابد، به طور طبیعی شکیبایی خواهد کرد؛ چون انسان کمال خواه و کمال گرا است و دوست دارد بهترین ها را داشته باشد و اگر بداند به بهتر از آن چه دارد دست می یابد صبوری می کند.

  1. توجّه به بى منطقى دشمن و مخالف، عامل صبر

اصولا توجه به برخی از مسایل در ایجاد و تقویت شکیبایی تاثیر دارد. از جمله این توجهات باید به توجّه به بى پایگى و بى منطقى دشمنان اشاره کرد که به نظر قرآن زمینه ساز صبر در برابر آنان است. از نظر قرآن کسانی واکنش های تند وعصبی دارند و به مجادلات عاطفی رو می آورند که دلیل و منطق محکم ندارند. پس کسی که دلیل محکم و استواری داشته باشد می تواند صبوری کند و کسی که بی منطق است صبوری نخواهد داشت.

هم چنین انسان وقتی به بی منطقی کسی توجه یابد می تواند صبوری کند.(غافر ، آیات ۵۵ و ۵۶)

  1. توجّه به پاداش جاودان الهی، عامل صبر

توجّه به زوال نعمتهاى دنیوى و جاودانه بودن پاداشهاى الهى از عوامل شکیبایى در وفاى به عهد الهى است که در آیات قرآنی از جمله آیات ۹۵ و ۹۶ سوره نحل به آن توجه داده شده است. البته این اختصاص به حوزه وفای به عهد الهی ندارد، بلکه می توان گفت اصولا توجه به پاداش موجب می شود که انسان در کارهایش صبر پیشه کند. البته درجه صبوری به میزان پاداش نیز بستگی دارد. هر چه پاداش برتر باشد ، آستانه تحمل و صبر شخص نیز افزایش می یابد. در این باره مطالبی گفته شده و هم چنین گفته خواهد شد.

  1. توجّه به حقانیّت وعده خدا، عامل صبر

توجّه به حقانیّت وعده هاى خدا از عوامل صبر و شکیبایى است که در آیاتی از جمله ۶۰ سوره روم و ۵۵ و ۷۷ سوره غافر به آن توجه داده شده است. البته باید توجه داشت که این عامل ارتباط تنگاتنگی با مساله پاداش و نیز برخی از موارد پیشین نیز دارد.

  1. توجّه به عنایت خاصّ خدا، عامل صبر

توجّه به عنایت خاصّ خدا به پیامبر(صلى الله علیه وآله) از عوامل صبر او در برابر مشرکان تکذیبگر است. این که انسان بداند مورد توجه نیروی برتر و حتی مسئولان است صبر او افزایش می یابد. به کودک نیز می توان این گونه القا کرد که مورد توجه والدین و مربیان خود است و همین خود انگیزه او را برای تحقق اراده قوی و انگیزه و همت عالی و نیز افزایش آستانه تحمل تقویت می کند. این که به شخص گفته شود تحت نظر است و در صورت نیاز کمک می شود، موجب می شود تا صبوری کند. خداوند می فرماید: واصبِر لِحُکمِ رَبِّکَ فَاِنَّکَ بِاَعیُنِنا؛ بر حکم پروردگارت صبر پیشه کن ؛ چرا که تو در برابر چشمان مایی.(طور آیه ۴۸)

  1. توجّه به عواقب بى صبرى، عامل صبوری

توجّه به عواقب ناخوشایند بى صبرى از عوامل صبرپیشگى است. به این معنا که انسان اگر متوجه آثار ناخوشایند بی صبری شود می تواند صبر خویش را افزایش دهد. خداوند با اشاره به مشکلاتی که برای یونس(ع) در هنگام بی صبری با آن مواجه شده است نشان می دهد که توجه به این امر می تواند موجب تقویت صبر در اشخاص شود تا آثار و تبعات بی صبری بر زندگی او خود را نشان ندهد.( قلم ، آیات ۴۸ و ۴۹)

  1. توجّه به فواید صبر، عامل افزایش آن

توجّه به منفعت و فواید صبر از عوامل شکیبایى در برابر بدیهاى دیگران است. اصولا کسی که فواید و آثار صبر را بشناسد از آن بهره می گیرد و همین موجب ایجاد یا تقویت صبر در اشخاص می شود. از این روست که بخش بزرگی از آموزه های قرآنی به حوزه آثار و فواید صبر اختصاص یافته است.

خداوند در آیات قرآنی از جمله آیه ۱۲۶ سوره نحل توجه به فواید و آثار صبر را به عنوان عامل صبر و تقویت آن مورد تاکید قرار داده است.

توجّه به فواید صبر از عوامل شکیبایى در امور جنسى است که در آیه ۲۵ سوره نساء به آن توجه داده شده است. بنابراین، یکی از بهترین راه های تقویت صبر بلکه حتی ایجاد آن بهره گیری از آثار صبر به افراد است.

  1. توجّه به قدرت خدا، عامل صبر

توجّه و باور به قدرت خدا در نابودى دشمنان و آفرینش هستى مقتضى صبر در برابر دشمنان است که در آیات ۳۶ و ۳۸ و ۳۹ سوره ق به آن اشاره شده است.

  1. توجّه به ناکامى دشمن، عامل شکیبایی

توجّه به ناکامى دشمن در اهداف خود از عوامل شکیبایى در برابر آنها است. بنابراین می توان برای ایجاد و تقویت صبر در افراد از این روش بهره برد. این مطلب و راهکار در آیات ۵۵ و ۵۶ سوره غافر بیان شده است.

  1. خشوع، عامل صبر

فروتنى و خشوع از عوامل استمداد از صبر است که در آیه ۴۵ سوره بقره بیان شده است. خداوند می فرماید: واستَعینوا بِالصَّبرِ والصَّلوهِ واِنَّها لَکَبیرَهٌ اِلاّ عَلَى الخـاشِعین؛ از صبر و نماز بهره گیرید و یکی از دلایل آن است که نماز جز بر خاشعین گران است.(بقره ، آیه ۴۵)

  1. خردمندى، از موجبات صبر

خردمندى از عوامل شکیبایى است و خداوند تاکید دارد که در این میان کسانی که به مغز و باطن امور توجه دارند بهتر از شکیبایی سود و بهره برند.(رعد ، آیات ۱۹ و ۲۲)

  1. خصلتهاى نیک، عامل صبر

خصلت نیک و کمال انسانى از عوامل دستیابى به خصلت شکیبایى است. بنابراین برای ایجاد و تقویت صبر در اشخاص باید فضایل و خصلت های نیک را در شخص افزایش داد. (فصّلت ، آیات ۳۴ و ۳۵)

  1. سجده عامل صبوری

سجده و عبادت خدا زمینه ساز شکیبایى در برابر فرمان پروردگار است. باید توجه داشت که سجده اوج تواضع و فروتنی و خشوع است و می دانیم که فروتنی از عوامل شکیبایی است. از همین رو، تواضع در برابر خداوند مهم ترین نوع خشوع و تواضعی است که موجب صبر و افزایش آن می شود.( انسان، آیات ۲۴ و ۲۶)

  1. شب زنده دارى، عامل شکیبایی

شب زنده دارى از زمینه هاى شکیبایى بر فرمان پروردگار که در آیات ۱۳۰ سوره طه و آیات ۲۴ و ۲۶ سوره انسان به آن توجه داده شده است. کسی که برای نماز شب بر می خیزد ظرفیت خویش را برای مقاومت در برابر مشکلات افزایش می دهد و بستری مناسب در برابر مقاومت در برابر فشارهای هواهای نفسانی برای خود فراهم می آورد.

  1. نماز عامل شکیبایی و صبوری

مداومت بر نمازهاى نافله از عوامل شکیبایى در برابر شرور است. همین مطلب با شکلی دیگر در نماز شب مورد تاکید قرار گرفته است. از نظر قرآن تواضع در برابر خداوند و مناجات با او در قالب نماز بسیار می تواند شخص را برای دست یابی به صبر و فرار از جزع و فزع کمک و یاری رساند. (معارج ، آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۲۳)

ازهمین روست که خداوند محافظت بر اقامه نمازهاى واجب از عوامل شکیبایى در برابر شدائد دانسته و بر آن تاکید دارد(معارج آیات ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۳۴)

خداوند اقامه نماز با تمام شرایط و حفظ حدود و رعایت آداب از عوامل شکیبایى در برابر شرّ و بدى در همین آیات دانسته است.

  1. وفاى به عهد و مراعات آن از موجبات صبوری

رعایت عهدها و پاى بندى به آن از اسباب شکیبایى در برابر شرور و بدی هاست که خداوند در آیات ۱۹ تا ۳۲ سوره معارج به آن پرداخته است. خداوند می فرماید: اِنَّ الاِنسـنَ خُلِقَ هَلوعـا اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعـا .. اِلاَّ المُصَلّین .. والَّذینَ هُم لاِمـانـاتِهِم وعَهدِهِم راعون؛ به راستى که انسان سخت آزمند و بى‏تاب‏ خلق شده است. چون شر و صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه کند… مگر نمازگزاران.. و کسانی که آنان مراعات کنندگان نسبت به امانات و عهد و پیمانشان هستند.( معارج ، آیا ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ و ۳۲)

کسی که دارای فضلیت وفاداری به عهد و پیمان باشد، به طور طبیعی نسبت به عهد شکنی حساس بوده و برای آن که به عهد خود وفا کند، همه گونه فشارها و سختی ها را تحمل می کند. پس باید فضلیت هایی انسانی از جمله وفاداری به عهد و پیمان را در خود و دیگران تقویت کنیم تا بتوانیم انسان های صبوری باشیم.

  1. یاد خدا، عامل صبوری

یاد خدا در صبح و شام عامل تقویت روح صبر و شکیبایى انسان در برابر مشکلات است که در آیات ۲۴ و ۲۵ سوره انسان به آن توجه داده شده است.

  1. یقین، عامل صبر

یقین به آیات خدا عامل صبر و شکیبایى است. البته هر چه درجه و سطح آگاهی و علم و بصیرت افراد افزایش یابد به همان میزان صبوری نیز افزایش یافته و از کیفیت بهتر و برتری برخوردار می شود.( سجده ، آیه ۲۴)

باید توجه داشت که صبر دارای مراتبی از نظر کیفیت است؛ زیرا بر اساس آموزه های قرآنی صبر مقوله اى داراى شدّت و ضعف است.( انفال ، ۶۵ و ۶۶) از همین روست که سخن از افزایش صبر در آیات قرآنی شده است. از نظر قرآن شدّت و ضعف بصیرت و اراده، عامل شدّت و ضعف صبر و بردبارى در افراد انسانی است. (همان)

ازهمین روست که خداوند خواهان مسابقه در صبر شده و مؤمنان موظّف به برترى و پیروزى در صبر در مقابل صبر دشمنان شده اند.(آل عمران، آیه ۲۰۰)

توجه به منشأ صبر می تواند در ایجاد و تقویت آن بسیار موثر باشد. انسان باید بداند که صبر جز در سایه مشیّت خدا الهی مقدور نیست.(صافّات ، آیه ۱۰۲) و خواست خدا منشأ صبر در امتحان الهى است. (صافّات ، آیات ۱۰۲ و ۱۰۶) از نظر قرآن ربوبیّت خدا مقتضى اعطاى صبر و شکیبایى بوده (بقره ، آیه ۲۵۰؛ اعراف، آیه ۱۲۶) و انسان باید از خداوند آن را بخواهد؛ زیرا صبر جز به کمک الهی میسّر نمی شود.(نحل ، آیه ۱۲۷) پس این امداد خدا است که منشأ تحمّل سختى و تلخى صبر می شود.(یوسف، ایه ۱۸)