عالم مردگان

samamosمرگ حالتی در موجودات است که از مقام به مقام دیگر در می آیند. انسان ها هر دم مرگ را تجربه می کنند، ولی آن چه یک تجربه کامل را شکل می دهد، انتقال کلی از دنیا به جهانی دیگر است. انسان در هنگام مرگ همانند جوجه ای است که پوسته آهکی را می شکند و به جهانی دیگر گام می گذارد. اما کسانی که ناظر این پوست اندازی هستند، توانایی دیدن پوست دیگر به تن کردن این مردگان را ندارند، از این روست که بر ایشان مرگ سخت گران می آید.

البته شاید مساله فراق و دوری از شخص است که این را برای برخی گران می سازد،‌ ولی توده های مردم، به سبب عدم درک درست از واقعیت دنیای مردگان، مرگ را نوعی پایان زندگی می دانند؛ در حالی که تنها پایان نوعی از زندگی و آغاز نوع دیگری از آن است.

نویسنده در این مطلب بر آن است تا گوشه ای از عالم مردگان را بر پایه آموزه های قرآنی بیان کند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

آثار مرگ در زندگی بشر

مرگ اسم از مردن است؛ و مردن به معنای باطل شدن قوت حیوانی و قدرت غریزی، هم چنین فنای حیات و نیست شدن زندگانی و رفتن از عالم گیتی و دنیا به عالم مینوی و جهان دیگر است.(لغت نامه، دهخدا، ج ۱۲، ص ۱۸۲۸۱)

در فرهنگ عربی و قرآنی، واژگانی چون موت، هلاکت، وفات،‌ اجل و مانند آن برای بیان این معنا به کار می رود.

البته آن چه دهخدا از معنا و مفهوم مرگ به دست داده است، براساس تفسیری از مرگ موجودات در عالم ماده و دنیاست، وگرنه بر اساس آموزه های قرآنی، مرگ در عوالم دیگر چون عالم برزخ نیز رخ می دهد و حتی بر اساس برخی از آیات و روایات، مرگ در قیامت نیز اتفاق می افتد. از این روست که از دو مرگ و دو زندگی سخن به میان آمده است: قالوا ربنا امتنا اثنتین و احییتنا اثنتین فأعترفنا بذنوبنا (غافر، آیه ۱۱)

بر این پایه، مرگ را نمی تواند محدود به باطل شدن قوت حیوانی و قدرت غریزی و یا رفتن از عالم گیتی به عالم دیگر تفسیر و معنا کرد؛ بلکه مفهومی که قرآن از مرگ به دست می دهد فراتر از این است؛ پس می بایست گفت که مرگ انتقال از حالتی به حالتی دیگر و از میان رفتن حالت نخست است.

شاید بتوان آن را همانند لبس بعد لبس دانست. این حالت در پروانه به خوبی مشاهده می شود که از حالت کرم به شفیره و از شفیره به پروانه تبدیل می شود.

پس مرگ در عوالم و جهان دیگر نیز اتفاق می افتد. خداوند بیان می کند که اولیای الهی و شهیدان تنها یک بار مرگ را تجربه می کنند، و از مرگ دوباره در ایمنی خواهند بود؛(آل عمران، آیه ۱۶۹؛ نمل، آیه ۸۷؛ زمر، ایه ۶۸) اما توده های مردم گناهکار دوبار مرگ و زندگی را تجربه خواهند کرد(غافر،‌ آیه ۱۱) و در این میان، دوزخیان و اهل شقاوت بارها مرگ را تجربه می کنند و نوعی زندگی میان مرگ و زندگی را دارند.(اعلی، آیات ۱۱ تا ۱۳) این حالت میان مرگ و زندگی چنان بر ایشان سخت و عذاب آور است که خواهان نابودی و نیستی کامل هستند ولی هرگز نیستی کامل را تجربه نخواهند کرد و میان مرگ و زندگی دست و پا خواهند زد.(فرقان، آیه ۱۴؛ انشقاق ، آیه ۱۱)

اما یک پرسش در این جا مطرح می شود، و آن این است که اگر مرگ، انتقال از یک حالت به حالتی دیگر است؛ چرا برای اهل سعادت، شهیدان و اولیای الهی یک بار، ولی برای اهل شقاوت و کافران، بارها اتفاق می افتد؟

در پاسخ باید گفت که هر انتقالی، انتقال مثبت و رو به کمالی نیست؛ بلکه انتقالی به حالت بدتر و سخت تر نیز خواهد بود. از این روست که اهل شقاوت، از بدتر شدن وضعیت خویش چنان به درد و رنج می افتند که خواهان نیستی و نابودی(ثبور) مطلق هستند. خداوند در آیات ۲۵ و ۲۷ سوره حاقه با اشاره به اصحاب شمال و وضعیت آنان در قیامت و دوزخ بیان می کند که آنان خواهان استمرار مرگ خویش هستند و از خداوند درخواست دارند که پس از مرگ دوباره زنده نشوند؛ این آرزوی مرگ و زنده نشدن پس از آن، به سبب آگاهی از اعمال زشت خود و عذابی است که می بایست تا ابد آن را تحمل کنند.

انسان های کامل و اولیای الهی چون در دنیا به کمال مطلق می رسند و متاله و ربانی می شوند، دیگر نیازی به انتقال چندگانه ای ندارند و تنها نیاز است که این پوسته دنیوی و مادی را بر کنند و در جامه و تن پوش اخروی در آیند. اما متوسطین از مردم نیازمند توجه بیش تری هستند و عالم برزخ برای آنان نوعی فرصت کوتاه مدت دیگری است تا خود را به کمال برسانند؛ هر چند که فرصت عالم برزخ برای آنان همانند فرصت عالم دنیا نیست؛ چرا که فرآیند تکاملی در آن جا همانند دنیا سریع نیست، بلکه خیلی کند است و مرده در انتظار بهره مندی از باقیات صالحاتی است که در زمان زیست به جا گذاشته یا در انتظار بهره مندی از خیرات و مبرات اهل دنیا هستند که دست ایشان هنوز برای کارهای نیک و صالح باز است و آن را هدیه به مردگان می کنند.

به هر حال، مرگ دنیوی، حالتی است که همه موجودات دنیا آن را تجربه خواهند کرد؛‌ زیرا مرگ تنها مسیر بازگشت به سوی خداوند است.(جمعه، آیه ۸) پس هر انسانی می بایست جامه دنیا و کالبد مادی را از تن بیرون اندازد و روح وی از حلقوم بیرون آید و کالبد مادی را فروافکند و به جهان دیگری در آید.(قیامت، آیات ۲۶ و ۲۸)

از آثار مرگ برای مرده و دیگران،‌ فراق و جدایی است؛‌ زیرا با مرگ، مرده و زندگان امکان ارتباط با یک دیگر را از دست می دهند و همین مساله فراق و جدایی است که برای بسیاری از مردم و حتی مردگان سخت و دشوار است.(همان) جدایی و فراق از خانواده، خویشان و دوستان از مهم ترین آثار مرگ در دنیاست. از این روست که دو طرف از این جدایی در رنج هستند و مرگ را بر نمی تابند.(همان)

از دیگر آثاری که خداوند در قرآن برای مرگ بیان می کند، فراموشی مردگان از سوی خویشان و بستگان است. خاک سرد است و هر رابطه ای میان زندگان و مردگان را از میان بر می دارد. این گونه است که در مدتی کوتاه، مرده از یاد می رود و به فراموشی سپرده می شود.(مریم، آیه ۲۳)

انسان ها فاقد اختیار مرگ خود هستند و تنها خداوند است که اختیار دار مرگ موجودات و جانداران است.(آل عمران،‌ آیه ۱۴۵؛ زمر، آیه ۴۲)

آرزوی مرگ و یا تاخیر آن

خداوند در آیه ۶۸ سوره غافر می فرماید که مرگ موجودات زنده از جمله انسان تنها به فرمان تکوینی الهی انجام می گیرد؛ بنابراین مرگ و زندگی تنها در اختیار خداوند است و کسی را نرسد که اختیار مرگ و زندگی موجودات را داشته باشد. پس، اگر مرگی اتفاق می افتد،‌ هرگز بیرون از اراده و مشیت الهی نخواهد بود؛ چرا که مرگ هر موجودی از جمله انسان، دارای زمان معین و معلوم خواهد بود.(آل عمران، آیه ۱۴۵؛ انعام، آیه ۲؛ اعراف،‌ آیه ۳۲ و آیات دیگر)

در آیه ۱۴۵ سوره آل عمران به این نکته نیز توجه داده شده که مرگ هر کسی از پیش نوشته شده و معین و مقدر است و هرکسی تنها به اذن الهی می میرد. بنابراین،‌ هیچ مرگی را نمی توان بیرون از مشیت و اراده و اذن الهی دانست.

برخی از مردمان در دنیا خواهان تاخیر مرگ خویش برای مدتی اندک هستند. خداوند تاخیر مرگ و آرزوی بقای عمر را تنها زمانی جایز می داند که به قصد صدقه دادن و کارهای صالح و نیک باشد. از این روست که در ادعیه ماثور از امامان معصوم(ع) چنین آرزو و درخواست مجاز دانسته شده است و در دعای روز سه شنبه آمده است: وَاجْعَلِ الحَیاهَ زِیادَهً لِی فِی کُلِّ خَیْرٍ، وَالوَفاهَ راحَهً لِی مِنْ کُلِّ شَرً؛ خداوند برایم زندگی ام را فرصتی برای خیر بیش تر و مرگ را آسایش از هر شری قرارده!

اجل های معلق با کارهایی چون صله رحم، صدقه و مانند آن به تاخیر می افتد چنان که گاه نیز با مخالفت هایی چون قطع صله رحم کاهش می یابد و اجل فرا می رسد. خداوند در آیات ۱ تا ۴ سوره نوح بیان می کند که تقواپیشگی و اطاعت از پیامبران و آموزه های وحیانی، زمینه مصونیت از نزول عذاب و مرگ های مفاجات و تاخیر افتادن مرگ تا اجل مسمی است.

اما هرگز اجل مسمی دمی تاخیر نمی افتد و پس از رسیدن آن، مرگ بی هیچ تقدم و تاخیری فرا می رسد.(اعراف، آیه ۳۴؛ یونس، ایه ۴۹؛ حجر، آیه ۵ و آیات دیگر)

برخی از مردم خواهان تاخیر مرگ خویش هستند. اما باید توجه داشت که اگر اجل معلق باشد، می توان با اصلاح رفتار آن را به تاخیر انداخت و اما اگر اجل مسمی است،‌ این درخواست ها، خواهشی بی جا و غیر مقبول است.(منافقون؛ آیات ۱۰ و ۱۱)

برخی از مردمان خواهان مرگ و تاخیر آن برای خود هستند؛ و برخی دیگر، خواهان مرگ و یا تاخیر آن برای دیگران می باشند. مثلا اهل دوزخ پس از مرگ که کشف الغطاء‌ انجام می گیرد و آتش دوزخ را به عیان در عالم برزخ می بینند، خواهان مرگ ابدی می شوند تا دوباره زنده نشوند و آتش دوزخ قیامت را نبینند.(حاقه، ایات ۲۵ تا ۳۱)

برخی از اولیای الهی نیز خواهان مرگ می شوند؛ چون می خواهند زودتر به لقای الهی نایل شوند. از آیات ۶ و ۷ سوره جمعه بر می آید که یکی از نشانه ها و علائم صداقت در ادعای ولی الله بودن، آرزوی مرگ است؛ این در حالی است که مدعیان اولیای الهی بودن چون برخی از یهودیان، به رغم ولی الله بودن، آرزوی مرگ نمی کنند؛ زیرا اعمال زشت آنان سبب خودداری آنان از چنین آرزوی می شود.(بقره، آیات ۹۴ و ۹۵)

پیامبر از سوی خداوند در این آیات مامور می شود تا با دشمنان خود از یهود این گونه احتجاج کند که اگر بهشت تنها برای شما یهودیان است و دیگران از اقوام و ملت ها و شرایع دیگر به بهشت نمی روند، پس آرزوی مرگ کنید تا به بهشت اختصاصی خود در آید، در حالی که شما چنین نمی کنید، چون در ادعای فرزند خداوند و محبان و ولی الله بودن، صادق و راستگو نیستید؛ وگرنه درخواست مرگ می کردید تا به بهشت موعود خود بروید.

از کسانی که خواهان مرگ خود بودند، حضرت مریم(س) است که هنگام زایمان به دلیل ترس از آبرویزی خواهان مرگ می شود. این نشان می دهد که آبرو و عرض انسان تا چه اندازه برای شخصیت انسان مهم است که شخص برای حفظ آن آرزوی مرگ می کند.(مریم، ایه ۲۳)

همین شرایط برای برخی از مسلمانان پیش آمد؛ زیرا به سبب عدم حضور در جبهه های جهاد چون غزوه بدر، این دسته خواهان مرگ در راه خدا بودند. اینان وقتی دریافتند که چه نعمت بزرگی یعنی شهادت را از دست دادند، خود را سرزنش می کردند.(آل عمران، آیه ۱۴۳؛ روح المعانی، ج ۳؛ جزء ۴؛ ص ۱۱۱) بر اساس آیه می توان دریافت که این آرزوی آنان در جنگ احد آشکار می شود و صحنه مرگ و شهادت برای مجاهدان در غزوه احد جلوه گر شده و آنان شهادت را پس از درخواست پیشین خود اکنون به عیان مشاهده می کردند.(همان)

برخی مرگ را برای دیگران می خواهند. از جمله این افراد دشمنان پیامبران بودند که خواهان مرگ پیامبران خودشان بودند. از جمله اشراف قوم نوح که در انتظار مرگ آن حضرت(ع) لحظه شماری می کردند.(مومنون، آیات ۲۳ و ۲۵)

هم چنین مشرکان مکه انتظار مرگ پیامبر(ص) را می کشیدند تا این گونه دین اسلام از میان برود و نام و نشان و یادی از آن نباشد.(انبیاء، آیه ۳۴؛ طور، ایه ۳۰ ؛ حدید، آیه ۱۴)

وضعیت انسان در عالم مردگان

در مطالب پیشین، نسبت به عالم مردگان و وضعیت آنان کمی سخن به میان آمده است، اما باید توجه داشت که وضعیت مردگان در عالم دیگر، وضعیتی پیچیده است که برخی از اطلاعات آن از طریق قرآن به مردمان داده شده است.

پس از مرگ انسان، روح از تن جدا می شود. لازم است برای تکریم کالبدی که انسانی در آن زیسته است، آن را دفن کرد و تفاوتی میان مومن و کافر نمی کند. با این تفاوت که مومن را می بایست تکفین و تدفین کرد و بر او نماز خواند و با تلقین کلیاتی از آموزه های اسلامی از اصول دین دفن نمود. این امر برای هر مسلمانی نسبت به هر مسلمانی واجب کفایی است و می بایست انجام گیرد.(مائده، آیه ۳۱ و آیات دیگر۹

پس از مرگ بدن انسان از میان می رود و گوشت انسان به سرعت تبدیل به خاک شده و استخوان هر چند که مدتی باقی می ماند ولی آن نیز به خاک تبدیل خواهد شد و اثری از جسد باقی نمی ماند.(مومنون، آیات ۳۵ و ۸۲؛ اسراء، ایات ۲۹ و ۹۸ و آیات دیگر)

در این هنگام که روح از بدن جدا می شود، روح به عالم دیگر می رود که می تواند عالم برزخ و یا دیگر عوالم بر اساس کمالی هر شخص باشد.(انعام، ایه ۹۳؛ سجده، آیه ۱۱ و زمر، آیه ۲۲)

بنابراین مرگ موجب نیستی نیست، بلکه انسان زندگی دیگری را در جهان دیگر تجربه خواهد کرد و زندگی و حیات او به شکلی دیگر استمرار و ادامه خواهد یافت.(انبیاء، ایه ۳۵؛ عنکبوت، ایه ۵۷)

این مرگ از دنیا فرصتی برای بازگشت به سوی خدا و محاسبه در نزد اوست. (قصص، ایه ۸۸ ؛ قیامت، آیات ۲۸ تا ۳۰؛ نور، ایه ۳۹)

مرگ مومنان آسان و مرگ کافران سخت و دشوار و حتی وحشتناک است.(انفال،ایه ۶ ؛ انعام،‌ آیه ۹۳) هنگامی که فرشتگان برای گرفتن جان کافر و ظالم می آیند، جان کافر و ظالم را به سختی می گیرند و او عذاب و دردی وحشتناک را تجربه می کند.(انعام، ایه ۹۳)

سکرات مرگ برای همه کافران و گناهکاران سخت و دشوار خواهد بود و این وحشت غیر قابل توصیف است.(ق، ایه ۱۹ و ایات دیگر) مرگ کافران همواره با شکنجه آنان به وسیله فرشتگان همراه خواهد بود.(انفال، ایه ۵۰؛ محمد، آیات ۲۵ و ۲۷)

پس از مرگ گناهکاران آتش دوزخ را می بییند چنان که مومنان به بهشت وارد می شوند.(تکاثر، آیات ۵ و ۶)

اما بهشتیان نه تنها یک بار مرگ را تجربه می کنند، بلکه با همان مرگ به بهشت جاودانه در آمده و از بهشت بهره مند می شوند.(صافات،‌آیات ۴۰ تا ۵۹ ؛ دخان ،آیات ۵۱ تا ۵۶ و ایات دیگر)

بهشتیان با مرگ خویش ، با سلام و صلوات فرشتگان وارد بهشت می شوند و از همان زمان از پاداش عمل خویش بهره مند می شوند.(نحل، ایه ۳۲ و آیات دیگر)

اما کسانی که در عالم برزخ در می آیند آنان پس از این مرگ یک مرگ و زندگی دیگر را تجربه خواهند کرد.(غافرف ایه ۱۱؛ المیزان، ج ۱۷، ص ۳۱۳)

مومنان با نشاط و راحتی مرگ را استقبال کرده و فرشتگان با حالت آسان جان ایشان را می گیرند(نازعات، ایات ۱ و ۲) ولی مرگ کافران به سختی خواهد بود.(همان ؛ تفسیر کبیر، ج ۱۱، ص ۲۸)

این ها گوشه ای از عالم مردگان و وضعیتی است که آنان بدان گرفتار یا بهره مند می باشد. بازخوانی همه ابعاد عالم مردگان و وضعیت آنان نیازمند حوصله و وقت بیش تری است که در حوصله این مقام نمی گنجد؛ چرا که مثنوی هفتاد من کاغذ می شود؛ زیرا عالم مردگان همانند عالم زندگان در دنیا، جهانی بسیار شگفت انگیز تر و عجیب تر است چنان که قرآن به گوشه های از این شگفتی ها و عجایب آن عالم اشاره داشته است.