صله ارحام وبرکات آن

samamosبرخی از مناسبت ‌ها و اعیاد ملی و مذهبی مانند عید فطر، عید قربان، عید غدیر و عید نوروز، فرصت مناسبی است تا انسان به یک وظیفه انسانی و شرعی به نام صله رحم عمل کند. صله رحم افزون بر اینکه آثار اخروی دارد، دارای آثار و برکات در زندگی مادی و دنیوی است که از جمله آن‌ها افزایش عمر و رزق و روزی است به طوری که به زندگی انسان برکت می‌دهد و آن را متحول می‌سازد. در مطلب پیش رو برخی از آثار دید و بازدید و صله رحم تبیین شده است.

پیوند با اهل بیت(ع)
خویشاوندی و قرابت رحم، به کسى اطلاق می‌شود که به واسطه نسبت یا از طرف پدر یا مادر و مانند آن به شخص نزدیک باشد. از مصادیق خویشان می‌توان به عمو و عمه و خاله و دایی، برادر‌زاده و خواهرزاده و مانند آن‌ها اشاره کرد.( لغت نامه، ج ۶، ص ۸۹۲۳ ـ ۸۹۲۴، «خویشاوند» و «خویشاوندى»)
البته بر اساس آموزه‌های قرآنی و اسلامی، همه مومنان به یک معنا فرزندان پیامبر(ص) و اهل بیت (ع) هستند و این پیوند خویشی قوی‌تر از هر گونه نسبت و قرابت نسبی و سببی دیگر است. از این رو در روایات ،پیامبر(ص) و امیرمومنان علی(ع) پدران امت دانسته شده اند. پیامبر(ص) می‌فرماید: أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّه ؛ من و علی -ع- دو پدر این امت هستیم. (بحارالأنوار ج۱۶، ص ۹۵، باب ۶)
بر اساس آموزه‌های قرآنی و روایات تفسیری، هر مومن پیش از آنکه به خویشان نسبی و سببی خویش اتصال و محبت آنان را در دل داشته باشد، بایدپیوند استوار و محبت شدیدی نسبت به پیامبر(ص)‌و اهل بیتش (ع) داشته باشد. از این رو، بر ماست که همواره صله آنان را به جا آوریم و با اشکال گوناگون از جمله زیارت ایشان و یا قبور مطهرشان و یا صلوات فرستادن بر آنان، این ارتباط را حفظ کرده و پیوند را مستحکم داریم. کسانی که صله خود را با پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) قطع کرده باشند، مورد خشم الهی قرار می‌گیرند و از مصادیق «وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ؛ و آنچه را خداوند به صله و پیوستن بدان فرمان داده می گسلند» (بقره، آیه ۲۷؛ رعد، آیه ۲۵) می‌شوند که از نظر قرآن انسان‌های زیانکار و ملعون و دوزخی هستند.(همان آیات)
از مهم ترین روش‌های صله رحم با اهل بیت(ع)‌ فرستادن صلوات به ایشان است؛ چنانکه خداوند به این مطلب در آیه ۶۵ سوره احزاب فرمان داده است. بر همین اساس زیارت قبور ایشان و تکریم و ابراز مودت، محبت و اطاعت از آنان به عنوان اولیای الهی، لازم و واجب است؛(شوری، آیه ۲۳) چرا که این مزد رسالتی است که سود و بهره آن به امت مومن می‌رسد.(سباء، آیه ۴۷)
بنابراین، نخستین تکلیفی که بر مومنان است زیارت امام زمان(عج) و قبور امامان(ع) و رسول الله (ص) است و اگر دسترسی به قبور ایشان نیست با صلوات و عرض سلام از راه دور می‌توان این زیارت و صله رحم را انجام داد و از شرور قطع صله رحم در امان ماند که بخشی از آن در ادامه مطلب می‌آید. البته زیارت امام زادگان و قبور آنان به قصد زیارت اهل بیت(ع) می‌تواند گوشه‌ای از این حکم الهی را بر آورده سازد. لذا‌ پیش از زیارت و دید و بازدید از خویشان نسبی و سببی بهتر است که حکم الهی را انجام داده  وبه زیارت اهل بیت(ع) و منسوبان آنان از سادات و شرفاء رفت.
البته در فرهنگ ایرانی اسلامی این رویه و سنت نیکو وجود دارد که در اعیاد به زیارت قبور اهل بیت(ع) و امامزادگان و سادات می‌روند و سپس زیارت خویشان خونی و نسبی و سببی را بجا می‌آورند.
آثار صله رحم و دید و بازدید از خویشان
چنانکه گفته شد، صله رحم واقعی با اهل بیت(ع) است و نسبت انسان با پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) بهترین و کامل ترین و ماندگارترین پیوند خویشی است که باید به هر شکلی شده آن را حفظ کرده و از فواید آن بهره برد. پس اگر گفته می‌شود که صله رحم موجب آثار و فواید بسیاری در دنیا و آخرت است، این امر درباره صله رحم با اهل بیت(ع) اصل بوده و در دیگران به تبع همین ارتباط با پیامبر(ص) تاثیر گذار خواهد بود. بنا براین می‌توان گفت که صله رحم با خویشان نسبی و بهره مندی از آثار آن بازتابی از صله رحم با اهل بیت(ع) است.
در روایات است که در صله رحم از خویشان به این وسواسیت نرسید که خویشان ما از بدان روزگار هستند و از اهل خیر و خوبی نیستند. امام صادق (ع)فرمود:: صِلَه الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیارَ وَ تَزیدُ فى الأعْمارِ وَ اِنْ کانَ اَهلها غَیرَ اَخْیارٍ؛ صله رحم، خانه‏‌ها را آباد و عمر‌ها را طولانى مى‏کند، هر چند صله رحم کنندگان مردمان خوبى نباشند.( امالى طوسى، ص ۴۸۱، ح ۱۸ .)
پس وظیفه ما این است که صله رحم را انجام دهیم و کمترین مصداق از صله رحم این است که مردم آزاری نداشته باشیم. یعنی اگر از ما خیری به دیگری نمی‌رسد دست کم شری نیز نرسانیم. امام صادق ع در این باره می‌فرماید: أفْضَلُ ما یوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ کَفُّ الأذى‏ عَنْها؛ بهترین صله رحم، خوددارى از آزار و اذیت خویشاوندان است .( بحارالأنوار، ج ۷۴، ص ۸۸، ح ۱)
در اینجا به برخی از آثار و برکات صله رحم اشاره می‌شود:
۱.  افزایش عمر: پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: صِلَهُ القَرابَهِ مَثراه فِی المالِ، مَحَبَّهٌ فِی الأَهلِ، مَنسَأَهٌ فِی الأَجَلِ؛ صله رحم، موجب افزایش دارایى، دوستى در خاندان، و تأخیر در اَجَل است .( بحار الأنوار: ج ۷۴ ص ۱۰۲ ح ۵۸ ) شکی نیست که انسان موجودی اجتماعی است، رفت و آمد‌ها به ویژه با خویشان موجب تقویت روحیه و رهایی از غم و اندوه می‌شود.همین رفت و آمد ظاهری به طور طبیعی موجب تخلیه بسیاری از مشکلات و غم و اندوه و اضطراب ‌ها که نتیجه آن‌ها کاهش عمراست می‌شود ؛ زیرا فشار روحی بیش از فشار جسمی انسان را اذیت کرده و موجب از میان رفتن توان و قدرت انسان شده و بیماری ‌ها را تشدید و تقویت می‌کند. اما اگر رفت و آمد، بسیار شد روحیه انسان تقویت شده و قدرت انسان در برابر بیماری ‌ها نیز دو برابر می‌شود. بنابراین، از آثار صله رحم افزایش عمر به شکل حتی طبیعی است حتی  اگر سبب معنوی و فرامادی را در نظر نگیریم.
در تفسیر العیّاشى به نقل از حسین بن زید بن على از امام صادق (ع) از پدرش نقل نمود که پیامبر خدا(ص) فرمود: «همانا فردى صله رحم مى کند، در حالى که جز سه سال از عمرش باقى نمانده است. آن گاه خداوند، آن سه سال را تا سى و سه سال افزایش مى دهد. نیز فردى قطع رحم مى کند، در حالى که از عمرش سى و سه سال باقى مانده است. آنگاه خداوند،آن سى و سه سال را به سه سال یا کمترکاهش مى دهد».امام صادق(ع)پیوسته این آیه را تلاوت مى کرد: «خدا آنچه را بخواهد، محو مى کند یا باقى مى گذارد و البتّه اصل کتاب، نزد اوست»  .( رعد، آیه ۳۹؛ تفسیر العیّاشی: ج ۲ ص ۲۲۰ ح ۷۵ ؛ بحار الأنوار: ج ۴ ص ۱۲۱ ح ۶۶) امیرمومنان علی(ع) نیز می‌فرماید :صِلَهُ الرَّحِمِ تُوَسِّعُ الآجالَ، وتُنَمِّی الأَموالَ ؛ صله رحم، عمر‌ها را افزایش و دارایى ‌ها را رشد مى دهد .
( غرر الحکم: ج ۴ ص ۲۱۵ ح ۵۸۷۸ ) امام صادق(ع) می‌فرماید :صِلوا أرحامَکُم، فَفی صِلَتِ‌ها مَنسَأَه فِی الأَجَلِ، وزِیادَه فِی العَدَدِ ؛ صله رحم کنید ؛ زیرا صله رحم، باعث تأخیر اجل و افزایش سال هاى عمر مى شود .( بحار الأنوار: ج ۳۵ ص ۱۰۷ ح ۳۴ )
۲.  افزایش دارایی و ثروت: از روایت پیامبر(ص) دانسته شد که یکی از آثار صله رحم، افزایش ثروت و دارایی است. به این معنا که رفت و آمد‌ها هر چند به ظاهر وقت گیر و حتی هزینه بر است، ولی موجب می‌شود که ثروت و دارایی انسان افزایش یابد؛ شاید بتوان حکم این مساله را مانند حکم زکات دانست که به ظاهر اخراج مال از ملک و ملکیت است ولی در باطن موجب نمو و رشد و برکت در مال می‌شود. در برخی از روایات آمده که اگر فقیر هستید زکات دهید تا دارا و ثروتمند شوید. همین معنا درباره صله رحم و هزینه‌هایی که برای آن پرداخت می‌شود می‌تواند صدق داشته باشد. پیامبر خدا (ص) در جایی دیگر می‌فرماید:مَن سَرَّهُ النَّساءُ فِی الأَجَلِ، وَالزِّیادَه فِی الرِّزقِ، فَلیَصِل رَحِمَه؛ هر که تأخیر در اَجَل و زیادى در روزى، خوشحالش مى کند، باید صله رحم نماید. (بحار الأنوار: ج ۷۴ ص ۱۲۱ ح ۸۴) امیرمومنان علی(ع) نیز می‌فرماید: إنَّ أفضَلَ ما یَتَوَسَّلُ بِهِ المُتَوَسِّلونَ الإِیمانُ بِاللّهِ ورَسولِهِ … وصِلَه الرَّحِمِ فَإِنَّ‌ها مَثراه فِی المالِ، ومَنسَأَهٌ فِی الأَجَلِ؛ همانا بهترین چیزهایى که توسّل جویندگان به آن‌ها متوسّل مى شوند، ایمان به خدا و پیامبرش … و صله رحم است ؛ زیرا صله رحم، مایه فراوانى دارایى و تأخیر در اَجَل است .(، بحار الأنوار: ج ۷۷ ص ۳۹۸ ح ۲۱).
۳.  دفع بلا: انسان ‌ها در زندگی به عللی چون آزمون و امتحان الهی(عنکبوت، آیه ۲؛ بقره، آیه ۱۵۵) و گناهان و مجازات دنیوی و تنبیه و هشدار خداوندی، گرفتار انواع بلا‌ها و مصیبت ‌ها می‌شوند که از جمله آن‌ها ترس و ناامنی، گرسنگی و فقر، بیماری، مرگ عزیران و فرزندان و نقص عضو و مانند آن است؛ برای اینکه این بلا‌ها بر سر کسی نیاید و پیش از ورود، دفع و مقابله شود، با صله رحم می‌توان این کار را انجام داد. امام باقر(ع) در این باره می‌فرماید :صِلَه الأَرحامِ تُزَکِّی الأَعمالَ وتُنَمِّی الأَموالَ  وتَدفَعُ البَلوى  وتُیَسِّرُ الحِسابَ  وتُنسِئُ فِی الأَجَلِ؛ صله رحم، عمل ‌ها را پاکیزه مى نماید و دارایى ‌ها را رشد مى دهد و بلا‌ها را دفع مى کند و حساب را آسان مى گرداند و اَجَل را به تأخیر مى اندازد .( بحار الأنوار: ج ۷۴ ص ۱۱۱ ح ۷۱ )
۴.  دفع نقمت: همچنین صله رحم، هر پیشامد نقمت آور را جلوگیری می‌کند و نمی‌گذارد که نقمت ‌ها بر سر کسی آوار شود. امام على (ع) فرمود: صِلَه الرَّحِمِ تُدِرُّ النِّعَمَ وَ تَدْفَعُ النِّقَمَ؛ صله رحم، نعمت‏‌ها را فراوان مى‏کند و سختى‏‌ها را از بین مى‏برد. (غررالحکم، ح ۵۸۳۶.)
۵.   آسانی حساب آخرت: از دیگر برکات و آثار صله رحم، آن است که خداوند در آخرت هنگام حسابرسی سخت گیری نمی‌کند و به علت صله رحم به ویژه با اهل بیت(ع) و صلوات فرستادن و زیارت ایشان، از محبت و شفاعت آنان بهره مند خواهد شد و خداوند حساب را بر وی آسان می‌گیرد و سخت گیری نمی‌کند و به تعبیر مردم مو را از ماست بیرون نمی‌کشد. این مطلب را از روایت امام باقر(ع) می‌توان به دست آورد که فرموده است« وتُیَسِّرُ الحِسابَ» ( بحار الأنوار: ج ۷۴ ص ۱۱۱ ح ۷۱ ) البته این آسانی اختصاص به قیامت ندارد،‌ بلکه در همین دنیا نیز آثار آن را می‌توان دریافت کرد؛ زیرا وقتی ارتباط چه با اهل بیت(ع) یا خویشان نسبی زیاد شد و صله رحم صورت گرفت، محبت ایشان در دل ‌ها جا می‌گیرد و مردم با او سخت نمی‌گیرند؛ چرا که اصلاح میان خود و خدا انجام داده و خدا نیز میان او و خلق را اصلاح می‌کند.( محاسن، برقی، ص۲۹، ح۱۳؛ بحار الأنوار، علامه مجلسی، ج ‏۷۹، ص ۱۹۷ ؛ و  ج ۱۳، ص ۱۹۵)
۶.  تبدیل شقاوت به سعادت: چنانکه پیامبر(ص) بر اساس آیه ۳۹ سوره رعد فرموده که محو و اثبات در اختیار خداوند است و شقاوت و بدبختی تقدیری را به خوشبختی و سعادت تبدیل می‌کند: «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ»؛ صله رحم یکی از علل و عواملی است که می‌تواند بستری را برای این تغییر پدید آورد و خداوند در مقام فعل، دست به تبدیل و بداء و تغییر زند و محو و اثبات نماید و تقدیر را تغییر دهد. پیامبر (ص) در باره این اثر مهم و بسیار اساسی و حیاتی صله رحم می‌فرماید: اَلصَّدَقَهُ عَلى‏ وَجْهها وَاصْطِناعُ الْمَعْروفِ وَ بِرُّ الْوالِدَیْنِ وَصِلَه الرَّحِمِ تُحَوِّلُ الشِّقاءَ سَعادَهً وَتَزیدُ فِى الْعُمْرِ وَ تَقى مَصارِعَ السُّوء؛ِ  صدقه بجا و درست، نیکوکارى، نیکى به پدر و مادر و صله رحم، بدبختى را به خوشبختى تبدیل و عمر را زیاد و از پیشامدهاى بد جلوگیرى مى‏کند.( نهج الفصاحه، ح ۱۸۶۹).
۷. بیست و چهار حسنه: هر عملی دارای آثاری خاص است. در روایات با توجه به وزانت اعمال، آثاری برای آن‌ها بیان شده است. از روایات به دست می‌آید که صله رحم در میان برخی از اعمال دارای وزانت و ارزش بسیاری است. پیامبر (ص)فرمود: اَلصَّدَقَه بِعَشْرَه وَ الْقَرْضُ بِثَمانِیَهَ عَشْرَ وَ صِلَه الْاِخْوانِ بِعِشْرینَ وَ صِلَهُ الرَّحِمِ بِاَرْبَعَه وَ عِشْرینَ؛ صدقه دادن، ده حسنه، قرض دادن، هجده حسنه، رابطه با برادران [دینى‏]، بیست حسنه و صله رحم، بیست و چهار حسنه دارد. (کافى، ج ۴، ص ۱۰، ح ۳)
۸. دشمن زدایی: همان طوری که صله رحم موجب جلب محبت است،هر گونه عداوت و  دشمنی را هم از میان می‌برد. امام على (ع) در این باره فرموده است: صِلَهُ الرَّحِمِ توجِبُ الْمَحَبَّهَ وَتَکْبِتُ العَدُوَّ؛ صله رحم، محبّت آور است و دشمنى را از بین مى‏برد. (غررالحکم، ح ۵۸۵۲)
۹. کفاره گناهان: صله رحم به عنوان کفاره گناهان عمل می‌کند و گناهان را می‌زداید و تاثیر آن رابه طور کامل از میان می‌برد.امام على (ع) می‌فرماید :کَفِّروا ذُنوبَکُمْ وَتَحَبَّبوا اِلى‏ رَبِّکُمْ بِالصَّدَقَهِ وَ صِلَه الرَّحِمِ؛با صدقه و صله رحم، گناهان خود را پاک کنید و خود را محبوب پروردگارتان گردانید.( غررالحکم، ح ۷۲۵۸)
۱۰.  زکات رفاه و آسایش: برای هر چیزی زکات است که می‌بایست ادا شود. به عنوان نمونه زکات علم انتشار و تعلیم آن به دیگران است. زکات سلامتی، روزه گرفتن و مانند آن است. همچنین زکات آسایش و رفاه این است که شخص صله رحم به جا آورد وگرنه به عنوان ترک کننده زکات، رفاه و آسایش از او سلب خواهد شد. امام على (ع)می فرماید: زَکوه الْیَسارِ بِرُّ الْجیرانِ وَ صِلَه الاَرحامِ؛ زکاتِ رفاه، نیکى با همسایگان و صله رحم است. (غررالحکم، ح ۵۴۵۳ )
۱۱.  سرعت در خیریابی: صله رحم موجب می‌شود که خیر به انسان با سرعت هر چه بیشتر برسد و تاخیری ایجاد نشود؛ زیرا برخی از کار‌ها آثار و برکات آن با تاخیر به انسان می‌رسد ولی صله رحم از جمله کارهایی است که آثار خیر و برکت آن به سرعت به انسان می‌رسد و انسان از آن بهره مند می‌شود. امام باقر(ع)می فرماید :اِنَّ اَعْجَلَ الْخَیرِ ثَواباً صِلَه الرَّحِمِ؛ ثواب صله رحم، سریع‏تر از هر کار خیرى نصیب انسان مى‏ شود.( کافى، ج ۲، ص ۱۵۲، ح ۱۵ )
۱۲.  عصمت یابی: هر انسانی دوست دارد به مرتبه‌ای از عصمت دست یابد. از راه‌های دست یابی به عصمت از گناه آن است که انسان به صله رحم اهتمام ورزد، زیرا صله رحم موجب می‌شود که انسان به چنین عصمتی دست یابد. امام صادق ع می‌فرماید: اِنَّ صِلَه الرَّحِمِ وَالبِرَّ لَیُهَوِّنانِ الحِسابَ وَیَعْصِمانِ مِنَ الذُّنوبِ؛ صله رحم و نیکى، حساب (قیامت) را آسان و ازارتکاب  گناهان جلوگیرى مى‏کند.( کافى، ج ۲، ص ۱۵۷، ح ۳۱ )
۱۳.  خوش اخلاقی: از آثار دیگر صله رحم، دست یابی انسان به خوش اخلاقی و خلق حسن است. امام صادق (ع)می فرماید: صِلَه الاَرحامِ تُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ تُسْمِحُ الکَفَّ وَتُطیبُ النَّفْسَ وَتَزیدُ فِى الرِّزْقِ وَتُنْسِئُ فِى الاَجَلِ؛ صله رحم، انسان را خوش اخلاق، با سخاوت و پاکیزه جان مى‏نماید و روزى را زیاد مى‏کند و مرگ را به تأخیر مى‏اندازد.(کافى، ج ۲، ص ۱۵۱، ح ۶)
۱۴.آبادی شهرها: صله رحم به ویژه در معنای عام آن که برادران ایمانی را نیز شامل می‌شود، موجب شکوفایی و آبادانی شهر‌ها می‌شود. پیامبر(ص)می فرماید: صِلَه الرَّحِمِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ وَ حُسْنُ الْجَوارِ یَعْمُرانِ الدّیارَ وَ یَزیدانَ فِى الاَعْمارِ ؛ صله رحم، خوش اخلاقى و خوش همسایگى، شهر‌ها را آباد و عمر‌ها را زیاد مى‏کند ؛( نهج الفصاحه، ح ۱۸۳۹)
۱۵. اخلاق کریمان: اگر کسی می‌خواهد اخلاق کریمان را داشته و از آثار این خصوصیت پسندیده بهره مند شود، صله رحم به جا آورد که از اخلاق کریمان است. امام على (ع) می‌فرماید: صِلَه الاَرْحامِ مِنْ اَفْضَلِ شِیَمِ الکِرامِ؛ صله رحم، از بهترین خصلت‏هاى بزرگواران است.( غررالحکم، ح ۵۸۸۲ )
۱۶.  حفظ نعمت: شکی نیست که دنیا جای تغییر و تحول است و هیچ چیزی پایدار نیست؛ از این رونعمت ‌ها می‌آیند و می‌روند و گاه به نقمت نیز تبدیل می‌شوند. اگر کسی بخواهد نعمت ‌ها را حفظ کند صله رحم داشته باشد. امام على (ع)می فرماید :حِراسَه النِّعَمِ فى صِلَهِ الرَّحِمِ؛ نگهبان و حافظ نعمت‏‌ها در صله رحم است.
( غررالحکم، ح ۴۹۲۹) البته اگر ترک صله رحم شود این مال از دست نیکان خارج به دست بدان امت می‌افتد که مال را در حرام و شر به کار می‌برند و آسایش و آرامش را از جامعه سلب می‌کنند. امام على (ع) می‌فرماید :اِذا قَطَّعُوا الأْرحامَ جُعِلَتِ الأْمْوالُ فى أیدىِ الأْشْرارِ؛ هرگاه مردم قطع رحم کنند، ثروت‏‌ها در دست افراد شرور قرار مى‏گیرد.
"( کافى، ج ۲، ص ۳۴۸، ح ۸ ) سخن درباره صله رحم و آثار وبرکات آن و نیز عواقب ومضرات ترک این واجب الهی ،بسیار بیشتر از موارد یاد شده در این مقاله است و آنچه بیان شد تن‌ها مشتی از خروار است. اکنون که در آستانه تحول سال وتغییر فصل وشروع تعطیلات نوروزی هستیم جا دارد با آگاهی ومعرفت نسبت به ضرورت وبرکات صله رحم،این فریضه دینی واجتماعی را پر رنگ‌تر وگسترده‌تر انجام دهیم تا بتوانیم با این عمل رضای خداوند را به دست آوریم.