صراط مستقیم انسانیت

samamosاگر برای دین اسلام و آموزه های وحیانی آن شبکه ای از مفاهیم کلیدی و غیرکلیدی در نظر بگیریم در میان مفاهیم کلیدی و اصلی که شاه کلیدی دست یابی به حقیقت آموزه های وحیانی چون توحید، ایمان، رستاخیز، تزکیه و تقوا و تقرب الی الله، مفهوم و اصطلاح کلیدی صراط مستقیم از نقش و جایگاه و ویژگی انحصاری برخوردار باشد؛ زیرا برای دست یابی به کمال هر یک می بایست کوتاه ترین، آسان ترین، نزدیک ترین و بهترین راه از هر لحاظ وجود داشته باشد که از آن به صراط مستقیم و راه راست الهی یاد می کنند. از این روست که مساله راه شناسی و قرار گرفتن در آن و دور ماندن از کژراهه و بیراهه از مسایل مهمی است که در آموزه های وحیانی قرآنی و غیرقرآنی از دیگر کتب آسمانی بدان پرداخته شده است.

از آن جایی که این راه راست آدمی را به مطلوب و مقصودش که کمال مطلق و دور شدن از نواقص و کمبودهای درونی و بیرونی و یا ذاتی و عرضی است، راه انسانیت است؛ زیرا انسان در این راه و روش و مسیر تعالی وتکاملی است که می تواند به آن چه شایسته انسانیت است دست یابد و به تقرب الهی برسد و قوای سرشته شده در خود را به فعلیت رساند و اشرفیت و خلافت خود را بر همه هستی ما سوی الله تثبیت نماید. از این روست که خوانش ویژگی های این راه که سازنده، آفریدگار و پروردگار بشر آن را بیان و در آموزه های هدایتی وحیانی قرانی آن را تبیین و تشریح نموده است امری ضروری و بایسته است. در اهمیت این پژوهش و ارزش و جایگاه صراط مستقیم در آموزه های وحیانی همین بس که در هر شبانه روز بارها و بارها در نمازهای روزانه واجب و مستحب و یا امور دیگری از خداوند درخواست می کنیم که خداوند ما را در ان مسیر کمالی بدارد که سرانجام آن دست یابی به مظهریت الله رب العالمینی است که بر بندگان خاص و در راه خویش نعمت های خاص مادی و معنوی عنایت می کند که همه کائنات را به شگفتی وامی دارد و موجودات حسود و کینه ورزی چون ابلیس را به خشم و سرکشی وادار می سازد.

در این نوشتار تلاش بر آن است که این راه با توجه به منبع وحیانی آن شناخته و تبیین و تشریح قران از آن به خوبی در حد امکان یک نوشتار به دست داده شود.

چیستی صراط مستقیم

صراط مستقیم در اموزه های قرانی اصطلاحی خاص با معنا و مفهومی ویژه است. این اصطلاح که ترکیبی از دو واژه عربی صراط و مستقیم است بار مفهومی خاصی را با خود به دوش دارد که می توان گفت که همه آیات قرآنی تنها تبیین گر همین مفهومی است که قرآن از صراط مستقیم اراده کرده است؛ زیرا خداوند پس از فرمان هبوط به حضرت آدم(ع) وحوا (س) به آنان گوشزد می کند که با سبب ترک اولی ایشان وخوردن از میوه درخت ممنوع و بروز مسایلی که در شان جنت عدن و بهشت آدم (ع) نیست می بایست از آن بیرون روند و در زمین تا زمانی خاص مستقر گردند و از متاع و نعمت های آن بهره گیرند تا این که از سوی خداوند برای ایشان دستور هدایتی فرو آید و آنان را با آموزه های دستوری و راهنمایی خاص خود در مسیر قرار دهد تا بتوانند استعدادها و قوای خویش را به فعلیت رسانند و دوباره خود را در مسیر و راه انسانیت قرار دهند که راه خلافت الهی و ولایت بر همه هستی است.

از این روست که همه کتب آسمانی و آیات وحیانی در حکم بیان راهی است که آنان را از جایگاه هبوطی برانگیزاند و راه را از چاه بنمایاند و کمک و یاری کند تا بتوانند قوای خویش را فعال کرده و در مسیر تکاملی قرار دهند. بنابراین آن چه در آیات کتاب مقدس قران و آموزه های وحیانی آن آمده است همانند دیگر کتب آسمانی تبیین کننده و تشریح گر راه مستقیمی است که انسان می بایست آن را طی نماید. از این روست که می توان گفت همه آیات قرآنی تفسیر و تشریح و تبیین کننده اصطلاح قرآنی صراط مستقیم است و آن چه در این جا به عنوان ویژگی ها و یا خصوصیات راه راست و صراط مستقیم بیان می شود تنها بخشی کوچک از آن تفسیر است که می تواند در شناخت بهتر و ساده تراین راه کمک و یاری رساند.

با توجه به این نکته است که اگر در تفاسیر روایی در بیان ویا از باب ذکر مصداق و یا جری و تطبیق و تاویل سخن از این به میان می آید که نحن الصراط المستقیم و یا الصراط هو صراط الولایه و مانند آن در حقیقت بیانگر نمادهای عینی از این واقعیت و حقیقت است که همه قرآن و یا همه اسوه های قرآنی چون پیامبراکرم (ص) و معصومان دیگر (ع) تفسیر صراط مستقیم می باشند.

واژه شناسی

صراط مستقیم ترکیبی از دو واژه صراط و مستقیم است. صراط کلمه مشتق و گرفته شده از واژه سرط است.(مجمع البیان ج ۱ و ۲ ص ۱۰۳) سرط در لغت تازی به معنای بلعیدن سریع و تند آمده است (ترتیب العین ج ۲ ص ۸۱۳) از آن رو به راه روشن و وسیع که روندگان بسیاری را در خود جا می دهد صراط گفته شده است. (مجمع البیان ج ۱ و ۲  ص ۱۰۴)

اما واژه مستقیم به راه راستی گفته می شود که هیچ گونه کژی در آن نباشد.(همان) بنابراین صراط مستقیم یعنی راه روشن و راست که همه را در بر می گیرد و دارای روندگان بسیاری است.

اصطلاح شناسی

هر چند که در معنای اصطلاحی آن در بخش چیستی آن سخن به میان آمده است ولی در این جا گوشه ای از نظرات و آرای برخی از مفسران آورده می شود تا نظر آنان را دراین مساله دانسته باشیم.

در میان مفسران درباره مقصود آیات قرآنی از صراط مستقیم اختلاف و اقوالی است. برخی مراد از صراط مستقیم را قرآن دانسته اند و برخی دیگر مراد از آن را اسلام و در برخی دیگر از اقوال پیامبراکرم (ص) و امامان معصوم (ع) گفته اند.

مرحوم طبرسی در کتاب مجمع البیان پس از نقل اقوال یاد شده که در ذیل تفسیر آیه ۶ سوره فاتحه الکتاب آورده است می نویسد: بهتر است که آن را بر معنای عام آن حمل کرد به طوری که شامل همه مصادیق یاد شده شود؛ زیرا که صراط مستقیم ، دینی است که خداوند به آن فرمان داده است که آن اعم از توحید و عدل و ولایت کسانی است که اطاعت آنان واجب است و همین معنا نیز در آیه ۶ سوره حمد مراد و مقصود خداوند است.( مجمع البیان ج ۱ و ۲ ص ۱۰۴)

این سخن طبرسی همان چیزی است که می توان از قرآن به دست آورد از این روست که گاه از تمامی دین حق به صراط مستقیم یاد می شود و گاه دیگر از صراط پیامبر(ص) به عنوان صراط مستقیم تعبیر شده (انعام آیه ۱۵۳ و مومنون آیه ۷۳)  و گاه دیگر راه ولایت راه راست دانسته می شود .

در قرآن این معنای عام که مرحوم شیخ طبرسی بیان کرده است با واژگان دیگری نیز توضیح داده شده که می توان به واژگانی چون حنیف، صراط، صراط الحمید، صراط السوی ، هی التی اقوم و مانند آن اشاره کرد.

ویژگی های صراط مستقیم

برای شناخت راه راست و صراط مستقیم از دو روش می توان بهره گرفت: نخست این که از کسانی که در این راه هستند و به عنوان سالکان و روندگان آن معرفی شده اند استفاده کرد و یا این که از ویژگی هایی که خداوند در قرآن برای آن بیان داشته است سود جست.

قرآن از هر دو روش نظری و عینی برای بیان راه راست سود جسته است. در این جا نخست ویژگی های نظری آن بیان و سپس به بیان سالکان و شاخصه های راه یافته گان پرداخته می شود.

از مهم ترین ویژگی های راه راست آن که خداوند خود آن را راهی بر می شمارد که می بایست انسان در آن مسیر قرار گیرد و به دعوت خداوند لبیک گوید. خداوند در آیه ۱۵۳ سوره انعام و نیز ۷۳ سوره مومنون مردمان را دعوت کرده است که دراین مسیر قرار گیرند. از نظر قرآن این راهی است که می تواند انسان مستقر در زمین و مهبط را به جایگاه واقعی و اصلی او به عنوان خلافت الهی بازگرداند و از نعمت های خاص خداوند برخوردار نماید.( حمد آیه ۶)

کسانی که در این راه قرار می گیرند نه تنها از ضلالت و گمراهی و اغوای ابلیس و شیاطین در امان می مانند (حجر آیات ۳۹ و ۴۱) بلکه به عنوان اسوه ها و الگوهای الهی مطرح و معرفی می شوند.(حمد ایات ۵ تا ۷ و نیز انعام آیات ۸۷ و ۸۹)

خداوند در آیات ۳۲ تا ۳۶ سوره مریم کسانی را که در مسیر صراط مستقیم حرکت می کنند انسان های سعادتمند و خوشبختی معرفی می کند که به آرامش و اسایش واقعی رسیده اند.

از ویژگی های انحصاری صراط مستقیم که در آیات ۵۲ و ۵۳ سوره شورا بدان اشاره شده این است که این راه آدمی را به الله که هدف نهایی است می رساند و از هر گونه دوری باز می دارد. در حقیقت راهی است که می توان آن را راه صد در صد درست و راست ارزیابی کرد که هر کس در آن قرار گیرد به الله به عنوان اسم جامع می رساند و خود نیز مظهر اسم جامع می شود.

از خصوصیات این راه آن است که راهی طبیعی و مطابق با فطرت بشری است و انسان ها به طور طبیعی و فطری همان راه را انتخاب می کنند مگر آن که طبیعت و فطرت آنان آسیب دیده باشد و یا تحت وسوسه ها و القائات شیطانی و ابلیسی قرار گرفته باشند.

راه راست راه خداوند است که در آن هیچ گونه کژی و انحرافی یافت نمی شود وآدمی را به سوی بدی ها و زشتی ها و نابهنجاری ها نمی خواند ( انعام آیات ۱۵۱ تا ۱۵۳ و هود آیه ۵۶  و آیات دیگر)

کسانی که در راه راست قرار می گیرند دارای همه خصوصیات بلند اخلاقی و هنجاری هستند و رفتارها و گفتارهای ایشان بر اساس و پایه اصول عقلانی و عقلایی و شرعی است و از نابهنجاری ها و زشتی ها و پلیدی ها پرهیز می کنند. از این روست که آنان آینه تمام نمای اخلاق و قانون هستند.

قرآن در آیات بسیاری می کوشد تا با بیان برخی از مصادیق رفتارهای پسندیده و هنجاری و اخلاقی ایشان نشان دهد که آنانی که در مسیر کمالی راه راست قرار می گیرند به همه اعمال پسندیده و صالح گرایش داشته و بدان عمل می کنند و از زشتی ها و اعمال ناپسند دوری می ورزند و تقوا پیشه می گیرند.

از این روست که سالکان راه راست را انسان هایی می شمارد که به پدر و مادر خویش احسان می کنند(مریم آیات ۳۱ تا ۳۶ و نیز انعام آیات ۱۵۱ تا ۱۵۳) اهل اطاعت ازخدا ( یس آیه۶۱ و زخرف آیه ۶۱) ایمان به آخرت (مومنون آیه ۷۴) برپایی نماز(مریم آیات ۳۱ و ۳۶) پرداخت نفقات و زکات به مستمندان و نیازمندان (همان ) اخلاص و صداقت(حجر آیات ۳۹ و ۴۱) اهل عمل به اسلام و قرآن (تکویر آیات ۲۷ و ۲۸ و طه آیه ۱۳۵) اهل اجتناب و پرهیز از استکبار و زورگویی و خود برتربینی (مریم آیات ۳۱ تا ۳۶) پرهیز از اطاعت شیطان و دعوت های وی به پلشتی و زشتی (حجرآیات ۳۲ تا ۴۲ و مریم آیات ۴۳ و ۴۴) اجتناب و دوری از فحشا و زشتی (انعام آیات ۱۵۱ و ۱۵۳) دوری از فرزندکشی (همان ) دوری از قتل بی گناهان (همان ) پرهیز از گران فروشی و کم فروشی( همان) و دوری از مال یتیم(همان ) هستند.

در حقیقت در این آیات به ویژه آیات سوره انعام به این مهم اشاره داشته است که انسان های راه یافته و در مسیر کمالی صراط مستقیم قرار گرفته انسان هایی هستند که می کوشند تا به خوبی ها و زیبایی ها و کمالات نزدیک و از بدی ها و زشتی ها و نابهنجاری ها دوری و پرهیز نمایند.

خداوند آن گاه در آیات بسیاری شماری از این راه یافته گان و در مسیر کمالی صراط مستقیم قرار گرفته گان را معرفی می کند و از مردمان می خواهد به این الگوهای عینی توجه شود ؛ زیرا اینان کسانی هستند که در زندگی خویش در هنگام مواجه با مشکلات عدیده و دعوت های ابلیسی و شیطانی توانستند در مسیر فطرت و کمال هدایتی قران و یا آموزه های وحیانی آسمانی دیگر قرار گیرند که از آن جمله می توان به پیامبرانی چون ابراهیم (بقره آیه ۱۳۵) ادریس (مریم آیات ۵۶ و ۵۸) اسحاق و اسماعیل (انعام آیات ۸۶ و ۸۷) و همه پیامبران (نساء آیه ۶۸ و ۶۹) شاکران ( اعراف آیه ۱۶ و ۱۷) انصارو یاران پیامبر(ص) به ویژه کسانی که در بیعت رضوان مشارکت داشتند (فتح آیات ۱۸ و ۲۰) شهیدان (نساء ایه ۶۸ و ۶۹) صالحان (همان ) صدیقان ( همان )مخلصان ( حجر آیه ۳۹ و ۴۱) اشاره کرد.

راه دست یابی به راه راست

پرسش این است که چگونه می توان به راه راست دست یافت و در مسیر کمالی آن قرار گرفت؟ با توجه به مطالب پیش گفته می توان گفت که راه از چاه معلوم و دانسته شده است و راه رسیدن به راه راست و شناخت و در مسیر کمالی آن قرار گرفتن چیست اما نکاتی هست که می تواند برای شناخت درست از نادرست از ان سود جست.

از جمله این که راهی راه راست است که بر اساس فطرت و طبیعت سالم بشری باشد. از این رو هر امری که برخلاف حکم عقل مستقل و سیره عقلا و خردمندان می باشد و با اصول اخلاقی و هنجاری در تضاد می باشد و در موارد مشکوک برخلاف راه شریعت دانسته شده است می بایست پرهیز کرد و آن را راهی بیرون از راه راست ارزیابی نمود.

کسانی که در مسیر کمالی راه راست قرار می گیرند یک گروه از سه گروه به شمار می روند که دو گروه دیگر به طبع از راه راست بیرون هستند. به این معنا هدایت یافته گان کسانی هستند که به آنان نعمت هایی خاص چون عقل و حکمت و رشد داده شده است و حق را از باطل و کارها درست از نادرست می شناسند و بر صداقت و راستی هستند و اعمال صالح انجام می دهند به گونه ای که این کارها جزو سیره و منش آنان شده است. به نعمت هایی که به آنان داده شده است شکر می گزارند و آن را به درستی و در جای خود مصرف می کنند و شاکر واقعی نعمت می باشند.

بنابراین هرگز از ولایت و اطاعت خدا و رسول و معصوم که خلیفه الهی است بیرون نمی روند و نعمت را کفران نمی کنند و مورد غضب الهی قرار نمی گیرند و یا سخن و آرا و انظار خود را بر حکم الهی مقدم نمی دارند که گمراه و ضال شوند و از مسیر کمالی خارج گردند.

آنان کسانی هستند که از خداوند می خواهند تا اراده آنان را برای قرار گرفتن در مسیر تقویت کند.( تکویر آیه ۲۷ و ۲۸) اهل اطاعت (نساء آیه ۶۶ و ۶۸) اعتصام به خدا ( آل عمران آیه ۱۰۱ ) امداد از خدا (حمد آیه ۵ و ۶) در مسیر راهنمایی پیامبران (بقره آیه۲۱۳) انجام تکالیف الهی(نساءآیه ۶۶ و ۶۸) حق گرایی (نحل آیه ۱۲۰ و ۱۲۱) شکرگزاری (نحل آیه ۱۲۱) قرآن(مائده آیه ۱۵ و ۱۶) هجرت(نساء ایه ۶۶ و ۶۸) و دیگرامور نیک و پسندیده هستند.

این همان راهی است که انسان می تواند با قرار گرفتن در آن خود را به خدا برساند و اهل تقرب و کمال مطلق و نوعی ولایت و خلافت گردد.