صبر، ویژگی ها و آثار آن

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

یکی از حالت نفسانی انسان صبر است که به معنای استقامت و مقاومت در برابر مشکلات و مصیبت ها و مهار عواطف و احساسات شدید و حفظ خویشتن از جزع و فزع است. نویسنده در این مطلب به برخی ویژگی ها و آثار صبر بر اساس آموزه های اسلامی اشاره کرده است. با هم این مطلب را از نظر می گذارنیم.

معنا و مفهوم صبر

صبر در لغت به معنای تاب آوردن است که در برابر جزع به معنای بی تابی به کار می رود.( ترتیب العین، ج ۲، ص ۹۶۶، «صبر») در کاربردهای عربی صبر در سه معنای اصلی به کار رفته است: ۱. حبس و نگهدارى. ۲. قسمت بالاى یک چیز. ۳. نوعى از سنگ سخت.( معجم مقاییس اللّغه، ج ۳، ص ۳۲۹، «صبر»)

صبر به معنای حالت نفسانی که در علم اخلاق به کار می رود، همان حبس و نگهداری است به طوری که وقتی شخص به صابر نگاه می کند در می یابد که از عقل خویش که قسمت بالای انسان است استفاده کرده نه از قلب و احساسات که در میانه است یا اعضا و جوارح که پایین ترین قسمت بدن است. صابر از نظر ناظر بیرونی آدمی بی قلب و عاطفه است و مانند سنگ خارا و سنگدل و سخت دل محسوب می شود. پس می توان گفت که سه معنای اصلی صبر را در حالت نفسانی انسان می توان ردگیری و شناسایی کرد. به این معنا که اگر به هر سه معنای صبر توجه کنیم می توانیم آن حالت نفسانی انسان را به عنوان صبر قلمداد کنیم؛ چه به معنای حبس و خودداری خشم و غضب و جزع باشد و چه به معنای قسمت بالای یک چیز یا سنگ خارا و نوعی سنگ سخت باشد.

در فرهنگ قرآن صبر عبارت از امساک در تنگناها و خویشتن دارى به مقتضاى عقل و شرع یا حبس نفس از چیزى است که عقل و شرع حبس نفس از آن را اقتضا کند.( مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۴۷۴، «صبر») البته همین معنا در مفهوم اصطلاحی صبر در کتب اخلاقی اسلامی مد نظر است.

امام على علیه السلام درباره مفهوم صبر فرموده است: اَلصَّبْرُ اَنْ یَحْتَمِلَ الرَّجُلُ ما یَنُوبُهُ، وَ یـَکْظِمُ ما یَغْضِبـُهُ ؛ صبر آن است که انسان مصیبتى را که به او مى رسد تحمّل کند و خشم خود را فرو برد. (غرر الحکم، چاپ دانشگاه تهران، ج ۲ ، ۱۸۷۴)

بنابراین، صبر حالت خویشتن داری و نگه داری نفس از رفتارهای هیجانی و احساسی در هنگام بروز حوادث و مشکلات و مصیبت ها است. پس صابر در برابر فشار تاب می آورد و بی تابی و جزع نمی کند و رفتاری متعادل و متعارف خواهد داشت؛ هر چند که در وهله نخست به سبب ضربه و صدمه ابتدایی مبهوت و متاثر می شود ولی به سرعت مدیریت نفس خود را به دست می گیرد و اجازه نمی دهد تا کنش های بیرونی واکنش های او را مدیریت و جهت دهد.

باید دانست که صبر از اخلاق پیامبران و صالحان است. امام على علیه السلام در این باره فرموده است: اِنَّ الصَّبْرَ وَحُسْنَ الْخُلْقِ وَالْبِرَّ وَالْحِلْمَ مِنْ اَخْلاقِ الاَنْبِیآءِ؛ صبر و شکیبائى و اخلاق نیکو و حلم و بُردبارى از اخـلاق پیـامـبران اسـت. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۲)

هم چنین صبر از صفات مومنانی است که تابع پیامبران هستند و آنان را اسوه حسنه زندگی خویش قرار می دهند. امام صادق علیه السلام فرمود: اَلْمُؤْمِنُ صَبُورٌ فِى الشَّدائِدِ، وَقُورٌ فِى الزَّلازِلِ، قَنُـوعٌ بِمـا اُوتِىَ، لایَعْـظِمُ عَلَیْهِ الْمَصـائِبُ؛ مؤمن در سختیها صبور ودر مقابل اضطرابها باوقار است، بدانچه به اوداده شده قانع است، وگرفتاریها نزداوبزرگ نیست. (بحارالانوار، ج ۸۲، ص ۱۳۳)

معنا و مفهوم حلم

حلم به معناى نگهدارى نفس و طبع از هیجان غضب است. حلم هم چنین در کاربردهای عربی و قرآنی به معناى عقل نیز آمده است. تفسیر آن به عقل، در حقیقت از این جهت است که مسبَّب عقل و از دستاوردهاى آن است.( مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۲۵۳، «حلم».) پس کسی که حلم می ورزد و نفس خود را نگه می دارد و اجازه نمی دهد تا هیجاناتی چون غضب او را از حالت طبیعی خارج سازد، در حقیقت خودش را تحت مدیریت عقل قرار داده و اجازه نداده تا عواطف و احساسات و هواهای نفسانی مهار نفس را در دست گیرد.

با نگاهی به معنای لغوی صبر و حلم می توان گفت که هر دو به یک معنا است؛ زیرا حبس و حفظ و نگه داری در هر دو مفهوم اصلی معنای لغوی را تشکیل می دهد. البته تفاوت هایی میان صبر و حلم دیده می شود؛ زیرا صبر همان حبس و نگه داری در سطح عادی و حلم در سطح بالاتر است. از همین روست که در ادبیات فارسی صبر را به تاب آوردن و حلم را به بردباری تعبیر کرده اند؛ زیرا بردبار کسی است که بار اضافی را نیز بر می دارد و آستانه تحمل او بیش از حالت عادی و طبیعی است. از همین روست که انسان حلیم را همان انسان عاقل دانسته اند که بسیار سخت و خشک رفتار می کند و عواطف و احساسات کم ترین تاثیر را بر او دارد.

بر اساس روایات، حلم سطح عالی و برتر صبر است؛ زیرا صبر همانند دیگر حالات نفسانی دارای مراتب و درجات شدت و ضعف است. خداوند در آیات قرآنی حضرت ابراهیم(ع) را که پس از آزمون های سخت به مقامات بلند دست یافته، به عنوان حلیم و بردبار می ستاید.(توبه، آیه ۱۱۴؛ هود، آیه ۷۵) این صفت برای پیامبران صالح که با مشکلات سخت تبلیغ مواجه بودند مطرح شده است.(هود، آیات ۷۵ و ۸۷؛ صافات، آیه ۱۰۱)

خداوند در آیات قرآنی خودش را به نام و صفت حلیم ستوده و نامیده است.( بقره ، آیات ۲۲۵ و ۲۳۵ و ۲۶۳ ؛ آل عمران، آیه ۱۵۵ ؛ نساء ، آیه ۱۲ ؛ مائده ، آیه ۱۰۱ ؛ توبه، آیه ۱۱۴ ؛ حج ، آیه ۵۹ ؛ اسراء ، آیه ۴۴ ؛ احزاب ، آیه ۵۱ ؛ فاطر ، آیه ۴۱ ؛ تغابن ، آیه ۱۷) به نظر می رسد که این صفت و اسم در خداوند به معناى مهلت دادن و شتاب نکردن بر عقوبت نسبت به گناه است.( روح الارواح فى شرح اسماء الملک الفتّاح، ص ۲۸۰؛ مجمع البیان، ج ۱ ـ ۲، ص ۵۶۹)

ریشه و خاستگاه صبر

صبر یک فضلیت اخلاقی و انسانی است؛ زیرا به طور طبیعی انسان در برابر کنش های تند و مصیبت ها و مشکلات ، عنان اختیار خود را از دست می دهد؛ اما کسی که به خداوند باور داشته باشد، حالت صبر در او ایجاد می شود. خداوند در آیات ۲۲ و ۲۳ سوره حدید می فرماید: مَا أَصَابَ مِن مُّصِیبَهٍ فِی الْأَرْضِ وَلَا فِی أَنفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِکَ عَلَى اللَّهِ یَسِیرٌ لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ؛ هیچ مصیبتى نه در زمین و نه در نفسْهاى شما به شما نرسد، مگر آنکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابى است. این کار بر خدا آسان است تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به سبب‏ آنچه به شما داده است شادمانى نکنید، و خدا هیچ خودپسند فخرفروشى را دوست ندارد.

پس هیچ اتفاقی در زندگی بشر نمی افتد مگر آن که در کتاب الهی و لوح محفوظ و ام الکتاب نوشته شده باشد و آن ها بر اساس حکمت و مصلحتی اتفاق می افتد. بنابراین، بی تابی و بی صبری بشر هیچ تاثیر در آن نخواهد داشت و تنها موجب اذیت و آزار خود شخص و بروز رفتارهای نادرست و نامتعارف خواهد بود.

انسانی که به خداوند حسن ظن دارد و می داند خداوند جز خیر آفریده ها و بندگانش را نمی خواهد، در برابر مشکلات و مصیبت ها بی تابی نمی کند؛ زیرا می داند که به حکمت و یا مصلحتی این اتفاقات رخ می دهد. چنین گمان نیک به خداوند است که صبر و تاب آوری را در انسان موجب می شود؛ چنان که امیرمومنان امام على علیه السلام در بیان خاستگاه و ریشه صبر فرموده است: اَصْلُ الصَّبْرِ حُسْنُ الْیَقینِ بِاللّهِ؛ ریشـه صــبر، ایمان نیکو و عقیده استوار به خداوند است.( غرر الحکم، ج ۲ ، ۳۱۸۴)

از همین روست که امام على علیه السلام در بیان ارزش و جایگاه صبر در ایمان شخص فرموده است: اِلْـزَمـُوا الصـَّبْرَ فَاِنَّهُ دِعامَهُ الاِیْمانِ وَمِلاکُ الاُمُورِ؛ همیشه همراه صبر و شکیبائى باشید که آن ستون ایمان و قوام کارهاست. (غرر الحکم، ج ۲، ۲۵۴۲) زیرا کسی که به خداوند نیک گمان است و یقین به خداوند دارد، صبر می ورزد و با صبر خویش نشان می دهد تا چه درجه از ایمان سود برده و نور ایمان در دلش نشسته و او را تزیین کرده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود: اَلاْیْمانُ نِصْفانِ، نِصْفٌ فِى الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِى الشُّکْرِ؛ ایمان دو نیمه دارد، نیمى از آن در صبر است، و نیمى از آن در شُکر نهفته است. (نهج الفصاحه ، ۱۰۷۰)

و امام على علیه السلام در تبیین نسبت و رابطه صبر و دین یعنی همان ایمان و اسلام نیز می فرماید: اَیُّهَا النّاسُ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَاِنَّهُ لادیِنَ لِمَن لا صَبْرَلَهُ؛ مردم! بر شما باد صبر و شکیبائى، چون کسى که صــبر نداشـته باشد، دین نخواهـد داشت. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۲)

امام على علیه السلام صبر در گرفتاریها را به عنوان حقیقت ایمان مطرح می کند و می فرماید: لایـَذُوقُ الْمَرْءُ مِنْ حَقیقَهِ الاِیْمـانِ حَتّى یَکُونَ فیه ثـَلاثُ خِصالٍ: اَلْفِقْهُ فِى الدّینِ وَ الصَّبْرُ عَلَى الْمَصائِبِ وَ حُسْنُ التَّقْدِیرِ فِى الْمَعاشَ؛ مرد حقیقت ایمان را نمى چشد تا اینکه داراى سه خـصلت شـود: ۱ ـ به مسائل دینى آگاهى کامل داشته باشد؛ ۲ ـ در گرفتاریها صبور باشد؛ ۳ ـ در زندگى حساب و اندازه داشته باشد. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۸۵)

هم چنین از امام على علیه السلام روایت است که فرمود: اَلصَّبْرُ اَحْسَنُ حُلَلِ الاِیْمانِ وَاَشْرَفٌ خـَلائِقِ الاِنْسـانِ؛ صــبر، بهترین جـامه هاى ایمـان و از برترین ویژگیهاى اخلاقى انسان است. (غرر الحکم، ج ۲، ۱۸۹۳)

حضرت امام على علیه السلام هم چنین با توجه به این جایگاه صبر در ایمان و یقین انسان سفارش به صبر می کند و می فرماید: عَلَیْکَ بِالصَّبْرِ، فَاِنَّهُ حِصْنٌ حَصینٌ وَ عِبادَهُ الْمُؤقِنینَ؛ بر تو باد به صبر، که صبر دژى استوار است، و عبـادت اهـل یقـین بـه شـمار مى رود. (غرر الحکم، ج ۴، ۶۱۳۴)

و بر همین اساس است که رسول خدا صلی الله علیه و آله صبر را سلاح مؤمن می داند و صبر را به ایمان مستند می کند و می فرماید: نِعْمَ سِلاحُ الْمُؤْمِنِ الصَّبْرُ وَ الدُّعآءُ؛ چه نیکو سلاحى است صبر و دُعا براى مؤمن. (نهج الفصاحه، ۳۱۲۸)

اقسام صبر

صبر حالت نفسانی و رفتاری است که انسان در هنگام شدائد و مشکلات و مصیبت‌ها و سختی‌ها در پیش می‌گیرد. براساس روایات معتبر صبر در سه جا خودش را نشان می‌دهد: اَلصَّبرُ ثَلاثَهٌ: صَبرٌ عِندَ المُصیبَهِ، وَ صَبرٌ عَلَى الطّاعَهِ وَصَبرٌ عَنِ المَعصیَهِ؛(الکافی ج۲، ص۹۱)

  1. الصبر «عِنْدَ الْمُصِیبَهِ»: یعنی وقتی مصیبت و بلایی بر انسان وارد شد صبر پیشه می‌کند و جزع و فزع ندارد؛ پس با استرجاع خودش را آرام می‌کند؛ خداوند می‌فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَهٌ قَالُواْ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیْهِ رَاجِعونَ؛ و قطعاً شما را به چیزى از قبیلِ‏ ترس و گرسنگى و کاهش در اموال و جانها و محصولات مى‏آزمائیم و مژده ده شکیبایان و صابران را یعنی همان کسانى که چون مصیبتى به آنان برسد، مى‏گویند: «ما از آنِ خدا هستیم و به سوى او باز مى‏گردیم.»(بقره، آیه ۱۵۶)
  2. الصبر «عَلَی الطَّاعَهِ»: یعنی تکالیف سخت و شدید را با استقامت و پایداری انجام می‌دهد و از زیر آن فرار نمی‌کند؛
  3. الصبر «عَنِ الْمَعْصِیَه»: یعنی وقتی با معصیت مواجه شد صبر می‌کند و خویشتنداری دارد. خداوند می‌فرماید: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ ؛ به مردان با ایمان بگو: «دیده فرو نهند و پاکدامنى ورزند، که این براى آنان پاکیزه‏تر است، زیرا خدا به آنچه مى‏کنند آگاه است.» (نور، آیه ۳۰)

از امام على علیه السلام نیز روایت است که فرمود: اَلصَّبْرُ، اِمّا صَبْرٌ عـَلَى الْمُصِیبـَهِ، أَوْ عـَلَى الطّـاعـَهِ، أَوْ عَنِ الْمَعْصِیَهِ وَهذَا الْقِسْمُ الثّالِثُ أَعْلى دَرَجَهً مِنَ الْقِسْمَینِ الاَوَّلَیْنِ؛ صبر یا بر مُصیبت است، یا بر اطاعت خدا، یا در مقابل معصیت است، که قسم سوّم از دو قسم قبلى با ارزش تر است. (میزان الحکمه، نشر دفتر تبلیغات اسلامى، ج ۵، ۱۰۱۰۱)

البته همه صبرها در یک مرتبه و میزان و ارزش نیست، بلکه برخی ارزشی تر است، چنان که امام على علیه السلام فرمود: اَلصَّبْرُ عَلى طاعَهِ اللّهِ اَهْوَنُ مِنَ الصَّبْرِ عَلى عُقُوبَتِهِ؛ صبر بر طاعت خدا، از صبر بر عذاب او آسانتر است.(غرر الحکم، ج ۲، ۱۷۳۱ )

از امام زین العابدین علیه السلام نیز نقل شده که در وصیّت به فرزندش امام باقر علیه السلام فرمود: یا بُنَىَّ اِصْبِرْ عَلى الْحَقِّ وَ اِنْ کانَ مُرّاً؛ در راه حق، صبر و بردبارى داشته باش اگر چه تلخ باشد.( بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۷۷ )

انگیزه‏ها و شاخه هاى صبر

صبر در برابر مشکلات و مصیبت ها و به ویژه در سه قسم پیش گفته بسیار سخت و دشوار است و بسیاری از مردم توان آن را ندارند که صبر پیشه گیرند و بی تابی نکنند. البته چنان که گفته شد کسی که به خداوند گمان نیک داشته باشد هرگز بی تابی نمی کند و هر چیز را بر اساس حکمت و مصلحت می داند.

البته شکی نیست که برخی از امور به عنوان انگیزه می تواند باعث تقویت صبر در آدمی شود. اصولا انسان وقتی آثار و برکات چیزی را می شناسد و می داند علاقه مند به آن امر شده و برای آن تلاش می کند. اموری در زندگی است که موجب ایجاد و تقویت صبر در آدمی می شود و به عنوان انگیزه های صبر خودنمایی می کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره انگیزه های ایجادی و تقویتی صبر بر چهار انگیزه اصلی توجه داده و فرموده است: اَلصَّبْرُ عَلى اَرْبَعِ شُعَبٍ: اَلشـَّوْقُ وَ الشـَّفَـقَهُ وَالزَّهادَهُ، وَ التَّرقُّبُ، فَمَنِ اشْتاقَ اِلَى الْجَنَّهِ سَلا عَنِ الشَّـهَواتِ، وَ مَنْ اَشْفَقَ عَنِ النّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّماتِ، وَ مَنْ زَهِـدَ فِى الدُّنْیا تـَهاوَنَ بِالْمُصیباتِ، وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سـارَعَ فِى الْخَیْراتِ؛ صبر چهار شعبه دارد: اشتیاق، هراس، وارستگى، و انتظار. پس هر کس مشتاق بهشت است باید از شهوات بیرون برود؛ و کسى که از آتش مى ترسد باید از گناهان برگردد؛ و کسى که نسبت به دنیا زهد مى ورزد، باید گرفتارى را سبک بشمارد، و کسى که در انتظار مرگ است باید در کارهاى خوب بشتابد. (میزان الحکمه، ۵/۱۰۱۳۳)

ویژگی های صبر و صابران

صبر از ارزش و اهمیت و جایگاه ارزشمندی در زندگی انسان برخوردار است؛ کسی که صبر دارد زندگی را با آسایش و آرامش بیش تر می پیماید و کم تر آسیب می بیند و بیش تر از زندگی بهره می برد.

از همین روست که امام على علیه السلام درباره جایگاه ارزشمند صبر در زندگی بشر فرموده است: اَلصَّبْرُ فِى الاُمُورِ بِمَنْزِلَهِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَاِذا فارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ فَسَدَ الْجَسَدُ فَاِذا فارَقَ الصَّبْرُ الاُمُورَ فَسَدَتِ الاُمُورُ؛ صبر در کارها همانند سر در بدن است، همانطور که وقتى سر از بدن جدا شود، بدن فاسد مى شود، هنـگامى هـم که صبر از کارها جـدا شود کـارها تبـاه مى شـود. (بحارالانوار، نشر کتابفروشى اسلامیه، ج ۷۱، ص ۷۳)

پس صبر را باید در زندگی رییس و امیر قرار داد و هر چیز را تحت حکومت و حاکمیت آن قرار داد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عَلَیْکَ بِالْعِلْمِ فَاِنَّ الْعِلْمَ خَلیلُ الْمُؤْمِنِ، وَالْحِلْمَ وَزیرُهُ، وَالْعَـقْلَ دَلیلُهُ، وَالْعَـمَلَ قَیِّمُهُ، وَالرِّفْـقَ اَبُـوهُ، وَاللِّـینَ اَخُـوهُ، وَالصَّبْرَ اَمیرُ جُنُودِهِ؛ بر توباد علم، که علم دوست مؤمن است، وبردبارى وزیر مؤمن است، وخرد راهنماى اوست، وعمل سرپرست او، ومدارا کردن پدر او، وملایمت برادر او، وصبر امیر سپاهیان اوست. (نهج الفصاحه، نشر سازمان انتشارات جاویدان، حدیث ۱۹۶۱)

وقتی صبر حاکم بر نفس انسانی باشد و حالت صبر در انسان ملکه و مقام شود، دیگر چیزی از بیرون نمی تواند بر او مسلط و چیره شود و او را برده و بنده خود سازد. از همین روست که صبر را دشمن سختیهای دانسته اند. امام على علیه السلام فرمود: اَقوى عَدُوِّ الشَّدآئِدِ الصَّبْرُ؛ قویترین دشمن سختیها صبر و تاب آوری در برابر آنهاست. (غرر الحکم، ج ۲، ۲۹۰۸)

صبر عمل نیک است اما برای برخی نیکوترین اعمال است. در روایت است که صبر بهترین و نیکوترین عمل برای فقیران است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اَلصـَّبْرُ حَـسَن وَلکِنْ فِى الْفُقَراءِ اَحْسَنُ؛ صبر نیکوست ولى در فقراء نیکوتر است. (نهج الفصاحه، ۲۰۰۶)

صـبر هم چنین محبوبترین جرعه ای است که انسان می نوشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ما مِنْ جُرْعَهٍ اَحَبُّ اِلَى اللّهِ مِنْ جُرْعَهِ غَیْظٍ کَظَمَها رَجُلٌ، اَوْ جُرْعَهِ صَبْرٍ عَلى مُصیبَهٍ؛ هیچ جرعه اى از جُرعه خشمى که مردى فرو برد، یا جرعه صبرى که بر مصیبتى نوشیده شود، پیش خدا محبوبتر نیست. (نهج الفصاحه، ۲۵۶۴)

برتری صبر شیعیان

انسانی که می داند می تواند صبر کند. البته چنان که گفته شد کسی که حسن ظن و گمان نیک و یقین به حکمت و مصلحت الهی در زندگی داشته باشد او نیز صبر می کند. صبر چنین افرادی به سبب کلیت حسن ظن به خدا است. البته هر چه فشار بیش تر باشد صبر سخت تر خواهد بود. کسی که بداند تحت شدائد به مقامات می رسد و میوه و ثمره شیرین خواهد برد بر مصیبت و سختی راحت تر صبر می کند.

بر همین اساس گفته شده که صبر شیعیان خیلی ارزشمند است؛ زیرا بر بسیاری از مصیبت های سنگین صبر می کنند با آن که علمی به جزئیات و آثار و برکات آن ندارند. امام صادق علیه السلام درباره ارزشمندی صبر شیعیان به سبب جهالت نسبت به حکمت ها و مصالح آن فرموده است: نَحْنُ صُبَّرٌ وَ شیعَتُنا اَصْبَرُ مِنّا، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداکَ، کَیْفَ صارَ شیعَتُکُمْ اَصْبَرُ مِنْکُمْ؟ قالَ: لاِنّا نَصْبِرُ عَلى ما نَعْلَمُ وَ شیعَتُنا یَصْبِرُونَ عَلى مالایَعْلَمُونَ ؛ ما خاندان، صبور و شکیبائیم و شیعیان ما، از ما هم شکیباترند. گفتم: جانم به فدایت، چگونه شیعیان شما از شما شکیباترند؟ فرمود: چون صبر ما بر چیزى است که مى دانیم. امّا شیعیان ما صبر و شکیبائى مى ورزند بر چیزى که نمى دانند. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۸۰)

نشانه‏هاى صبور

برای هر چیزی نشانه ای است. اگر بخواهیم نشانه های صبر را در خود و دیگران به دست آوریم می توانیم به نشانه هایی اشاره کنیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود. آن حضرت (ص) می فرماید: عَلامَهُ الصّابِرِ فِى ثَلاثٍ: اَوَّلُها، اَنْ لایَکْسِلَ، وَالثَّانِیَهُ، اَنْ لایَضْجُرَ، وَالثّالِثَهُ، اَنْ لایَشْکُوَ مِنْ رَبِّهِ عز و جل لاِنَّهُ اِذا کَسِلَ فَقَدْ ضَیَّعَ الْحَقَّ وَ اِذا ضَجِرَ لَمْ یُؤَدِّ الشُّکْرَ، وَاِذا شَکا مِنْ رَبِّهِ عز و جل فَقَدْ عَصاهُ؛ نشانه انسان صبور در سه چیز است: ۱ ـ این که کسل نمى شود؛ ۲ ـ دل تنگ نمى شود؛ ۳ ـ از پروردگارش شکایت نمى کند؛ چرا که وقتى کسل شود، حق را ضایع و تباه خواهد کرد، و هنگامى که دلتنگ شد، سپاسگزارى نمى کند و وقتى که از پروردگارش شکایت کند، گناه خواهد کرد. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۸۶)

آثار صبر و برکات آن

در آیات و روایات آثار و برکاتی برای صبر و تاب آوری در برابر مشکلات و مصیبت ها آمده است که به برخی از آن ها اشاره می شود:

  1. بهشت: از مهم ترین آثار صبر در زندگی فلاح و رستگاری و رسیدن به بهشت است. امام باقر علیه السلام فرمود: اَلْجَنَّهُ مَحْفُوفَهٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبْرِ فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَکارِهِ فِى الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّهَ، وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَهٌ بِاللَّذّاتِ وَ الشَّهواتِ، فَمَنْ اَعْطى نَفْسَهُ لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّـارَ؛ بهشت آمیخته به سختیها و صبر و بُردبارى است، پس هر کس در دنیا بر سختى ها شکیبا و صبور باشد، وارد بهشت مى شود، و جهنّم آمیخته به شهوات و خوشگذرانیهاست. پس هر کس خواسته ها و شهوات نفس خود را تأمین کند، وارد آتش مى شود. (اصول کافى، ج ۲، ص ۷۳، ح ۷، مکتبه الاسلامیه، تهران ۱۳۸۸ هجری)
  2. مقدّمه رستگارى و بهشت : امام على علیه السلام فرمود: اِنَّکَ لَنْ تُدْرِکَ ما تُحِبُّ مِنْ رَبِّکَ اِلاّ بِالصَّبْرِ عَمّا تَشْتَهى؛ تو به آنچه که دوست دارى از پروردگارت بتو برسد (بهشت) دست نمى یابى، مگر اینکه در مقابل خواسته هاى نفسانى مقاومت کنى (غرر الحکم، ج ۳، ۳۷۹۴)
  3. پیروزى: از دیگر آثار صبر می بایست به پیروزی در کارها و موفقیت در امور اشاره کرد. امام على علیه السلام فرمود: اَلصَّبْرُ کَفِیلٌ بِالظَّفَرِ؛ صبر ضامن پیروزى است.( غرر الحکم، ج ۱، ۷۶۰) از همین گفته شده است: صبر وظفر هردو دوستان قدیمندبر اثر صبر نوبت ظفر آید. امام على علیه السلام هم چنین فرمود: مَنْ رَکِبَ مَرْکَبَ الصَّبْرِ اِهْتَدى اِلى مِضْمارِ النَّصْرِ؛ کسى که بر مرکب صبر و بردبارى سوار شُد به میدان پیروزى خواهد رسید. (بحارالانوار، ج ۷۸، ص۷۹) امام على علیه السلام فرمود: لایَعْدِمُ الصَّـبُورُ الظَّـفَرَ وَ اِنْ طـالَ بـِهِ الزَّمـانُ؛ انسان صبور و شکیبا پیروزى را از دست نمى دهد، اگر چه زمان آن طولانى شود. (میزان الحکمه ج ۵، ۱۰۰۷۰)
  4. رهایی از فقر: امام على علیه السلام فرمود: اَلصَّبْرُ جُنَّهٌ مِنَ الْفاقَهِ؛ صــبر و بردبـارى سپرى در برابر فقر است.
  5. گنج بهشتى: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اَلصَّبْرُ کَنْزٌ مِنْ کُنُوزِ الْجَّنَّهِ؛ صـبر و شـکیبـائى گنجى از گنجهاى بهشت است. (بحارالانوار، ج ۸۲، ص ۱۳۷)
  6. بهترین عبادت: امام على علیه السلام فرمود: اَفْضَلُ الْعِبـادَهِ الصَّـبْرُ وَالصَّمْتُ وَاِنْتِظارُ الْفَرَجِ؛ برترین پرستش خدا صبر و شکیبائى، سکوت وانتظارفرج است. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۶)
  7. بهره مندی از بهترین ثواب ها : امام على علیه السلام فرمود: ثَوابُ الصَّبْرِ اَعْلَى الثَّوابِ؛ پاداش صبر، بالاترین پاداشها است. (غرر الحکم، ج ۳، ۴۶۹۴)
  8. بهره مندی از منازال ابرار : امام على علیه السلام فرمود: اِنْ صَبَرْتَ اَدْرَکْتَ بِصَبْرِکَ مَنازِلَ الاَبْرارِ وَ اِنْ جَزَعْتَ اَوْرَدَکَ جَزَعُکَ عَذابَ النّارِ؛ اگر صبر کنى به مقام و منزلت نیکان مى رسى، و اگر بى تابى کنى، آن تو را به آتش وارد مى کند.(غرر الحکم، ج ۳، ۳۷۱۳ )
  9. خیررسانی : صبر هماره خیر را با خود به دنبال دارد. امام صادق علیه السلام فرموده است: اَلصَّبْرُ یُعَقِّبُ خَیْراً، فَاصْبِرُوا تَظْفُرُوا؛ عاقبت صبر وشکیبائى خیراست، بنابراین صبرکنید، تا پیروز شوید. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص۹۶)
  10. خشنودی خدا و اجر الهی: امام باقر(ع) می فرماید: مَنْ صَبَرَ وَ اسْتـَرْجَعَ وَ حـَمِدَ اللّهَ عِنْدَ الْمُصیـبَهِ فَقَدْ رَضِىَ بِما صَنَعَ اللّهُ، وَ وَقَعَ اَجْرُهُ عَلَى اللّهِ وَ مَنْ لَمْ یَفْعَلْ ذلِکَ جَرى عَلَیْهِ الْقَضآءُ وَ هُوَ ذَمیمٌ وَ اَحْبَطَ اللّهُ اَجْـرَهُ؛ کسى که صبر کند، و کلمه استرجاع، یعنى ( اِنّا لِلّهِ وَاِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ ) بگوید و هنگام گرفتارى خدا را ستایش کند، پس او از کار خدا خشنود است و اجرش با خداست و کسى که این چنین نکند، سرنوشت او تغییر نمى کند و مذمّت مى شود و پاداش او هم از بین مى رود.( بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۶)
  11. مایه عزّت: ابوحمزه ثابت بن دینار ثُمالى از امام باقر علیه السلام نقل مى کند که فرمود: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَنْ صَبَرَ عَلى مُصیبَهٍ زادَهُ اللّهُ عز و جلعِزّاً عَلى عِزِّهِ وَ اَدْخَلَهُ جَنَّتَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ وَ اَهْلِ بَیْتِهِ؛ کسى که در مقابل مصیبت شکیبائى ورزد، خداوند عز و جلبر عزّت او مى افزاید و او را با حضرت محمد صلی الله علیه و آله و خاندانش وارد بهشت مى کند.( بحارالانوار، ج ۸۲، ص ۱۲۸)
  12. مقام مجاهدان: جهاد اقسامی دارد که شامل جهاد علمی و جهاد نظامی و جهاد مالی و جهاد نفس است. بی گمان صبر در حوزه جهاد اکبر نفس قرار می گیرد و شخص از آثار آن بهره مند خواهد شد. امام على علیه السلام فرمود: مَنْ صَبَرَ عَلى طاعَهِ اللّهِ وَ عَنْ مَعاصیهِ فَهُوَ الْمُجاهِدُ الصَّبُورُ ؛ کسى که در اطاعت خدا و کناره گیرى از گناهان صبر و شکیبائى داشته باشد، او مجاهد بسیار صبورى است. (غرر الحکم، ج ۵، ۹۱۹۰)
  13. بهره مندی از نعمت های اخروی : امام على علیه السلام فرمود: لایُنْعَمُ بِنَعیمِ الاخِرَهِ اِلاَّ مَنْ صَبَرَ عَلى بَلاءِ الدُّنْیا؛ تنها کسى به نعمت هاى آخرت مى رسد، که در مقابل گرفتاریهاى دنیا صبر و شکیبائى داشته باشد. (غرر الحکم، ج ۶، ۱۰۷۵۲)
  14. شیرینی صبر : امام على علیه السلام فرمود: حَلاوَهُ الظَّفَرِ تَمْحُو مِرارَهَ الصَّبْرِ؛ شیرینى پیروزى، تلخى صبر را محو مى کند. (غرر الحکم، ج ۳، ۴۸۸۲)
  15. بهشت بی حساب: از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد: هَلْ رَجُلٌ یَدْخُلُ الْجَنَّهَ بِغَیْرِ حِسابٍ؟ قـالَ: نَعَمْ کُلُّ رَحـیمٍ صَبُورٌ؛ آیا کسى بدون حساب وارد بهشت مى شود؟ پیامبر صلی الله علیه و آلهفرمود: آرى هر انسان مهربان و شکیبا بدون حساب وارد بهشت مى شـود. (بحارالانوار، ج ۸۲، ص ۱۳۹)
  16. تبدیل سختی به آسانی : ابوبصیر می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: اِنَّ الْحُـرَّ حُرٌّ عَلى جَمیِع اَحْوالِهِ اِنْ نابَتْهُ نائِبَهٌ صَبَرَ لَها، وَ اِنْ تَدارَکَتْ عَلَیْهِ الْمَصائِبُ لَمْ تَکْسُرْهُ وَ اِنْ اُسِرَ وَ قُهِرَ وَ اسْتُبْدِلَ بِالْیُسْرِ عُسْراً؛ انسان آزاده همیشه آزاده است، اگر حادثه اى براى او پیش آید، صبر و شکیبایى دارد، و اگر مصیبتها بر او فرو ریزد، او را نمى شکند اگر چه اسیر و مغلوب شود و آسایش او به سختى تبدیل شود.( بحارالانوار ، ج ۷۱، ص۶۹)