شیوه تاثیرگذار تبلیغ اسلام؛ شخصیت مبلغ

بسم الله الرحمن الرحیم

رساندن کامل یک پیام به دیگری به ویژه اگر از اموری باشد که دشواریاب برای انسان و باب میلش نباشد، هنر است. از آموزه های قرآنی این معنا به دست می آید که این هنر تنها در مبلغانی فراهم می آید که ویژگی های خاصی در شخصیت فردی داشته و از مهارت های خاصی نیز بهره بگیرند. نویسنده در این مطلب بر آن است تا بخشی از این ویژه های فردی و مهارتی را تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

هنر تبلیغ

واژه «تبلیغ» ، از ریشه «بلوغ» و «بَلاغ» به معناى رساندن کاملِ پیام ، خبر ، اندیشه و سخن به دیگرى است و «مبلّغ» ، کسى است که با همه توان ، تلاش مى کند تا موادّ تبلیغى همراه خود را به مقصد نهایى که همان اندیشه و دل مخاطب است، برساند. (مفردات ألفاظ القرآن الکریم، راغب اصفهانی، ص ۱۴۴ مادّه «بلغ»)

واژه «تبلیغ» و مشتقّات آن در قرآن کریم ۲۸ بار به کار رفته است . البته عناوین دیگرى نیز مانند : هدایت ، دعوت ، موعظه ، تبشیر ، تخویف ، اِنذار ، امر به معروف و نهى از منکر با عنوان تبلیغ ، ارتباطى نزدیک دارند؛ امّا هیچ یک ، از بار فرهنگى واژه «تبلیغ» در انتقال پیام ها برخوردار نیستند .

براساس آموزه های وحیانی اسلام، رساندن پیام هاى سازنده خداوند مهربان به اندیشه و دل مردم، مهم ترین وظیفه پیامبران(ع) و پیروان آنان است. خداوند خطاب به پیامبر(ص) می فرماید: إِنْ عَلَیْکَ إِلَّا الْبَلَاغُ ؛ جز رساندن پیام، بر عهده تو نیست.(شورا، آیه ۴۸ و هم چنین مائده، آیه ۶۷)

هم چنین خداوند به مسلمانان فرمان می دهد که گروهی باید مسئولیت تبلیغ را به عنوان یک مسئولیت اجتماعی به عهده گیرند و مردم را به اسلام دعوت کرده و عقاید و احکام اسلامی را به طور کامل به گوش دیگران برسانند.

خداوند به مومنان می فرماید: و شایسته نیست مؤمنان ، همگى براى جهاد کوچ کنند . پس چرا از هر فرقه اى از آنان ، دسته اى کوچ نمى کنند تا دسته اى بمانند و در دین ، آگاهى پیدا کنند و قوم خود را ـ وقتى به سوى آنان باز گشتند ـ ، بیم دهند ، باشد که آنان از مجازات خداوند بترسند؟!. (توبه، آیه ۱۲۲)

و در جایی دیگر نیز می فرماید: و باید از میان شما گروهى مردم را به نیکى دعوت کنند و به کار شایسته وا دارند و از زشتى باز دارند ، و آنان همان رستگاران اند. ( آل عمران، آیه ۱۰۴)

پیامبر(ص) نیز می فرماید: آگاه باشید ! من این سخن را تکرار مى کنم : هان ! نماز را به پاى دارید و زکات بپردازید و امر به معروف و نهى از منکر کنید . بدانید که اساس امر به معروف و نهى از منکر ، آن است که به سخن من بینجامد و آن [سخن] را به کسى که حاضر نیست ، برسانید و او را به پذیرش آن ، فرمان دهید و از مخالفتش باز دارید که آن ، فرمانى از جانب خداوند و من است .( بحار الأنوار : ج ۳۷ ص ۲۱۵ ح ۸۶ )

در آموزه های قرآنی میان نبی و رسول تفاوت نهاده است؛ زیرا مسئولیت نبی دریافت اخبار یعنی نباء است که مهم ترین و عظیم ترین آن ها، قیامت و حساب و کتاب آن و معاد است. نبی از غیب خبر می آورد و خبر می دهد(هود، آیه ۴۹؛ یوسف، آیه ۱۰۲ و آیات دیگر)، اما رسول افزون بر دریافت اخبار موظف است که چندین مسئولیت دیگر را به عهده گیرد که از جمله آن ها دعوت و تبلیغ و دریافت شریعت و جامعه سازی است. از این روست که حضرت موسی(ع) پس از آن که افزون بر نبوت، مسئولیت رسالت به سوی فرعون و قبطیان و یهودیان را به عهده گرفت، از خداوند درخواست ابزارهای خاص چون شرح صدر و طلاقه لسان و مانند آن را می خواهد تا بتواند مسئولیت تبلیغ را به عهده گیرد.(طه، آیات ۲۳ تا ۳۰)

اصولا انجام مسئولیت رسالت و تبلیغ، نیازمند کسب پنج عامل و عنصر اصلی ۱ . انگیزه مبلّغ ، ۲ . محتواى تبلیغ ، ۳ . ویژگى هاى مبلّغ ، ۴ . ابزارهاى تبلیغ ، و ۵ . شیوه تبلیغ است. هر یک از این عناصر و عوامل اگر مناسب و به جا نباشد، شکست در تبلیغ را موجب می شود. در این میان محتوای تبلیغ و نقش مبلغ را باید بیش از دیگر عوامل تاثیرگذار ارزیابی کرد. از این روست که وقتی از هنر تبلیغ سخن به میان می آید، به نقش کلیدی و اساسی مبلغ اشاره می شود که گاه حتی پیام باطلی را به خورد مخاطب می دهد و او را همراه پیام خود می کند.

محتوای والای اسلام

اسلام از نظر محتوای کامل ترین پیام را با خود دارد. پس مشکلی از نظر محتوای پیام وجود ندارد که بتوان گفت محتوای پیام اسلام عامل شکست مبلغ در تبلیغ است؛ زیرا پیام اسلامی مطابق فطرت انسانی است.(روم، آیه ۳۰) به این معنا که عقاید و رفتاری که اسلام آورده، مطابق فطرت است و عقل انسانی آن را می پذیرد و قلب آدمی بدان گرایش دارد، حتی اگر موجب محدودیت هایی در رفتار آدمی شود و برای او خطوط قرمزهایی چون نواهی و تکالیف سخت و شدیدی چون واجبات و فرائض وضع کند؛ زیرا انسان عاقل و خردمند می داند که این محدودیت ها و تکالیف در خدمت رشد و بالندگی فردی و اجتماعی او و نیز هم نوعان اوست و مصالح عالی در واجبات و مفاسد عالی در نواهی دیده شده که این احکام را برای اعمال و رفتار ما موجب شده است.

به سخن دیگر، وقتی انسان با علل شرایع و فلسفه احکام آشنا می شود و در می یابد که در پس هر حکم واجبی ، مصلحتی و در پشت هر نهی، مفسده ای است، به طور طبیعی می پذیرد که به واجب هر چند سخت و تکلیف آور پای بند باشد و از نهی شده پرهیز کند تا مصالح کسب و از مفاسد در امان بماند.

انگیزه و اهمیت تبلیغ

مبلغ باید انگیزه ای قوی در تبلیغ داشته باشد تا موفیقت، رفیق و قرین راه او گردد. برای ایجاد انگیزه قوی دانستن و شناخت محتوا و آثار تبلیغ بسیار کلیدی و اساسی است. مبلغ هر چه نسبت به آثار تبلیغ محتوای عمل و افکار خود بهتر و بیش تر بدانند، انگیزه ای قوی تر در مسئولیت تبلیغ خواهد داشت.

از این روست که در آیات و روایات به آثار تبلیغ و اهمیت آن توجه داده شده تا انگیزه را در مبلغ بر انگیزاند و او را به این کار ترغیب و تشویق نماید. به عنوان نمونه خداوند در آیه ۱۵۹ سوره بقره تبلیغ دین اسلام را همان حیات واقعی می داند. به این معنا که با تبلیغ اسلام زندگی و حیات در کالبد انسان دمیده می شود و روح می گیرد. به سخن دیگر، این اسلام همانند روحی است که حیات و زندگی به کالبد انسانی می دهد؛ زیرا فاقد اسلام و ایمان در حقیقت مرده ای بیش نیست.( انفال ، آیه ۲۴ ؛ مائده، آیه ۳۲؛ و نیز تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۳۱۳ ح ۸۸ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۲۱ ح ۶۱ )

هم چنین تبلیغ اسلام در آیات قرآنی به عنوان نصرت و یاری خداوند بیان شده است(محمد، آیه ۷؛ صف، آیه ۱۴) پس مبلغ خود را می بایست در مقام یاری کننده خدا بداند و به این مقام نصرت افتخار کند؛ زیرا به طور طبیعی، این عملش، نصرت خداوند را نیز نصیب و بهره او خواهد ساخت.

تبلیغ دین اسلام هم چنین زبان او را در آخرت و قیامت گویا می سازد. امام باقر (ع) می فرماید: هر کس ما را با زبانش بر ضدّ دشمنانمان یارى رسانَد ، خداوند در هنگام حضور بنده در پیشگاهش ، زبان او را براى بیان عذر ، گویا مى سازد.( بحار الأنوار: ج ۲ ص ۱۳۵ ح ۳۶ )

از نظر قرآن،‌ تبلیغ اسلام از مصادیق نیکوکاری و احسان است. خداوند می فرماید: وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَ عَمِلَ صَالِحًا وَ قَالَ إِنَّنِى مِنَ الْمُسْلِمِینَ؛ «و کیست خوش گفتارتر از آن کس که به سوى خدا دعوت نماید و کار نیک کند و گوید : «من در برابر خدا از تسلیم شدگانم»» ؟(فصلت، آیه ۳۳)

پیامبر(ص) نیز در این باره می فرماید: خداوند ، شاد گردانَد آن بنده اى را که سخنم را بشنود و بفهمد و حفظ کند و به کسى که آن را نشنیده ، برساند !( بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۴۸ ح ۲۲) پیامبر(ص) مبلغ را خلیفه خود(مجمع البیان : ج ۲ ص ۸۰۷)، بهترین فرد امت(کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۵۲ ح ۲۸۷۷۹ )، فرستادگان خداوند سبحان ، مترجمان حق و سفیران بین خالق و خلق (غرر الحکم : ج ۴ ص ۹۹ ح ۵۴۳۳ ) هستند.

امام کاظم(ع) عالم مبلغ را از عابد زاهد برتر دانسته و می فرماید: دین شناسى که یکى از ایتام ما را ـ که از ما دور و از دیدار ما محروم اند ـ با آموزش آنچه مورد نیاز اوست ، نجات دهد ، براى ابلیس از هزار عابد ، دردآورتر است؛ زیرا همّت عابد ، تنها خودِ اوست ، در حالى که همّت دین شناس ، در کنار خود ، مرد و زن از بندگان خدایند تا آنان را از دست ابلیس و لشکریان او نجات بخشد . بدین خاطر است که او نزد خداوند ، از یک میلیون مرد و یک میلیون زن عابد ، برتر است .( بحار الأنوار : ج ۲ ص ۵ ح ۱۰ )

از نظر آموزه های اسلامی، مبلغ دین به مانند یک امت محشور می شود(بحار الأنوار : ج ۶۸ ص ۱۲۹ ح ۶۰ ) یعنی شخص به تنهایی در حکم یک امت است و ثوابی چنین زیاد خواهد برد؛ زیرا با پیروانی که پس از تبلیغ اسلام ایجاد می شود، این ها در حقیقت او را به یک امت تبدیل می کنند و همه امت یک طرف و او به تنهایی یک امت است.

اصولا انسانی که حقی را یافته و می داند دوست دارد که آن را به دیگران نیز برساند و از گسترش و شیوع حق در جان و جامعه و جهان خشنود می شود.( الفردوس : ج ۴ ص ۸۴ ح ۶۲۶۲ )

مبلغ با محبوب کردن خداوند در نزد مردمان محبوب خداوند می شود. پیامبر(ص) در این باره می فرماید: خدا را براى مردم ، محبوب سازید تا خداوند ، شما را دوست داشته باشد .( کنز العمّال : ج ۱۵ ص ۷۷۷ ح ۴۳۰۶۴ .)

یادآوری این نکته نیز در تشویق و ترغیب انسان برای تبلیغ و ایجاد انگیزه در مبلغان مفید خواهد بود که پیامبر(ص) فرموده است: مَن عَلَّمَ عِلما فَلَهُ أجرُ مَن عَمِلَ بِهِ ، لا یَنقُصُ مِن أجرِ العامِلِ؛ هر کس دانشى را تعلیم دهد ، پاداش آن که به آن عمل کند ، از آنِ اوست ، بى آن که از پاداش عمل کننده کاسته شود .( سنن ابن ماجه : ج ۱ ص ۸۸ح ۲۴۰) پیامبر(ص ) هم چنین می فرماید: امر کننده به معروف ، به سانِ انجام دهنده آن معروف است.( کنز العمّال : ج ۳ ص ۷۳ ح ۵۵۵۲)

ویژگی های شخصیتی مبلغ

برای تاثیرگذاری و موفقیت در تبلیغ، شخصیت و ویژگی های شخصیتی او بسیار مهم است. از این روست که خداوند برترین مردمان را برای تبلیغ دین اسلام در طول تاریخ برگزیده است. این افراد مردمانی ناصح و امین بودند و خیرخواهانه امانت الهی که برای رشد و کمال مردمان لازم است به گوش مردمان می رسانیدند و بدان دعوت می کردند.(اعراف، آیات ۵۹ تا ۶۸؛ یس، آیات ۱۳ تا ۲۷؛ غافر، آیات ۲۸ تا ۳۴ و آیات بسیار دیگر)

امیرمومنان (ع) در توصیف ویژگی پیامبر(ص) به ویژگی های شخصیتی ایشان در تبلیغ اسلام اشاره کرده و می فرماید: خداوندا ! به محمّد ـ که درود تو بر او و خاندانش باد ـ از هر کرامتى، برترینِ آن را عطا کن… . شهادت مى دهیم که او رسالت را ابلاغ کرد و خیرخواهى را به انجام رسانید و براى امّت ، کوشش نمود .( بحار الأنوار : ج ۹۸ ص ۱۲۷ ح ۳ )

رسالت مبلغ این است که فطرت و عقل مردم را برانگیزاند و آنان را به سوی الهامات قلبی سوق دهد که هدایت گر است. به این معنا که تذکر و یادآوری حقایقی است که هر شخص در وجودش دارد و به دلایلی چون شبهات و وسوسه ها و گناهان این حقایق نهان شده و دسیسه و دفن گردیده است. از این رو، تلاش او باید مبتنی بر فطرتی باشد که خود داراست و آن پاکی و صفای فطرت را که با علم و تزکیه در خود برانگیخته به دیگران برساند و فطرت ایشان را نیز بیدار کرده و عقل ایشان را فروزان نماید. خداوند در بیان رسالت محمد مصطفی(ص) می فرماید: «و این قرآن را به سوى تو فرود آوردیم تا براى مردم ، آنچه را به سوى ایشان نازل شده است ، توضیح دهى ؛ و امید که آنان بیندیشند» .(نحل، ایه ۴۴)

امیرمومنان علی(ع) در تبیین این معنا می فرماید: پس [خداوند] ، فرستادگان خود را میان ایشان بر انگیخت ، و پیامبرانش را یک به یک به سوى آنان فرستاد تا پیمان فطرتش را از آنان ، باز ستانند ، و نعمت فراموش شده خدا را به یادشان آورند و با تبلیغ ، حجّت را بر آنان تمام کنند ، و اندیشه هاى پنهان آنان را بر انگیزانند ، و نشانه هاى قدرت [الهى ]را به آنان نشان دهند .( نهج البلاغه : الخطبه ۱ )

پس مبلغ می بایست همانند طیب و پزشک به بالین بیمار رود و آنان را درمان نماید. چنان که امیرمومنان علی(ع) در جایی دیگر درباره این ویژگی مبلغ الهی اسلام یعنی پیامبر(ص) می فرماید: طبیبى بود که با طبابتش در گردش بود . مرهم هاى خود را محکم به کار مى بست ، و داغ هاى خود را بر زخم ها مى نهاد و هر آن جا که نیازْ اقتضا داشت ، اعم از قلب هاى نابینا ، گوش هاى ناشنوا و زبان هاى گُنگ ، به کارش مى بست . با داروهایش جایگاه هاى غفلت و موارد سرگردانى [مردم] را مى جُست .( نهج البلاغه : الخطبه ۱۰۸)

از آن جایی که تبلیغ اسلام،‌ تبلیغ نور است، باید خود شخص نیز نورانی باشد و اگر خودش مانند پیامبر(ص) نورانی نباشد و نورانیتی از ایمان و اسلام نداشته باشد نمی تواند تاثیرگذار باشد. از این روست که خداوند وقتی از دعوت پیامبران سخن به میان می آورد، از نورانیت خود آنان و دعوتشان سخن به میان می آورد که مردمان را از ظلمت به نور می برد.(ابراهیم، آیات ۱ و ۵؛ مائده، آیه ۱۶ و آیات دیگر) پس هر مبلغ اسلامی می بایست خود به نورانیتی دست یابد تا این نور را به دیگران بتواند منتقل کند و مردمان را از ظلمات بیرون آورد.

اهل غیب و شهود غیبی باشد تا بتواند از غیب خبر دهد و سخنش درباره غیب تاثیرگذارباشد. کسی که خودش اهل یقین نباشد و یا در یکی از سه مرتبه علم الیقین و عین الیقین و حق الیقین قرار نگرفته باشد، چگونه می تواند دیگران را به غیب دعوت کند که مسئولیت پیامبری و تبلیغ بر اساس آیه ۱۸ سوره فاطر است.

هم چنین مبلغ می بایست عالم و فقیه و دانا به تمام دین باشد.( کنزالعمّال : ج ۳ ص ۸۴ ح ۵۶۱۲ ) وگرنه کسی که بعضی از علم دین را می داند در بیان حقیقت دنیا به بدعت می افتد و گرفتار می شود و نه تنها شبهه ای را پاسخ گو نخواهد بود بلکه شبهه ساز خواهد شد. امام علی(ع) نیز می فرماید: از آنچه احاطه علمى بِدان ندارى ، خبر مده .( غرر الحکم : ج ۶ ص ۲۶۵ ح ۱۰۱۷۹)

هم چنین مبلغ می بایست از نظر شخصیتی به گونه ای باشد که به خودش دعوت نکند بلکه به توحید و خدا دعوت نماید.(انبیاء، ایه ۲۵ و ایات دیگر) دعوت به خود همانند دعوت به طاغوت و معبودهای دروغین است(نحل، ایه ۳۶) که امروز امری عادی شده است. دعوت به خود و طاغوت چیزی جز تفرقه افکنی میان مردم نیست، در حالی که دعوت به خدا و توحید، همان دعوت به اتحاد و وحدت امت نیز است.(انبیاء، آیه ۹۲)

هم چنین شخصیت مبلغ می بایست متعادل باشد(شمس، آیه ۷) و مردم را نیز به تعادل و عدالت بخواند و دعوت نماید.(حدید، آیه ۲۵)

از نظر آموزه های قرآنی انسانی که خود به کمال رسیده و از نظر علمی و تزکیه خودساخته باشد می تواند مبلغ موثری باشد؛ زیرا وقتی از دام شبهات علمی و شهوات عملی رسته است می تواند دستگیر دیگران باشد. پس کسی که خود گرفتار قید و بندهای شهوت و اسیر شبهه و شهوت است نمی تواند دیگری را از بندها رها سازد. از این کسی که گرفتار شهرت و محبت و علاقه به دنیا و خانه و کاخ و اسیر زن و بچه و مانند آن نمی تواند دیگری را به آزادی بخواند و بندها را از پای مردمان بگسلد.(آل عمران، آیه ۶۴؛ اعراف، آیه ۱۵۷)

مبلغ هم چنین باید مردم شناس باشد. پیامبر(ص) می فرماید: مردم را معدن هایى مى یابید . پس نیکان آنان در دوران جاهلیت ، در صورت دین شناس شدن ، نیکان در دوران اسلام هستند ، و در میان بهترینْ مردم در اسلام ، کسانى را مى یابید که پیش از پذیرش اسلام ، ناخشنودترینِ مردم نسبت به اسلام بودند ، و در میان بدنهادان ، دوچهره ها را مى بینید . ( کنزالعمّال : ج ۱۰ ص ۱۵۳ ح ۲۸۷۸۱ )

امام علی(ع) نیز می فرماید: افراد ، سه دسته اند : عاقل ، احمق و بدکار . عاقل ، کسى است که دین ، شریعت و مَنش اوست ، بردبارى ، سرشت او و اندیشیدن ، خوى او . اگر از او پرسش شود ، پاسخ مى دهد و اگر سخن بگوید ، به صواب است و اگر بشنود ، پذیراست و اگر سخن بگوید ، راست مى گوید و اگر کسى به او اطمینان یابد ، وفادارى مى کند . و احمق ، کسى است که اگر نیکى را به او یادآور شوند ، غافل است و اگر از نیکى دورش سازند ، دور مى شود و اگر به نادانى وادارش کنند ، نادانى مى کند و اگر سخن بگوید ، دروغ مى گوید ، و نمى فهمد ، هر چند که تفهیمش کنند . و بدکار ، کسى است که اگر به او امانت بسپارى ، خیانت مى کند و اگر همراهى اش نمایى ، مایه بدنامى ات مى شود و اگر به او اطمینان کنى ، برایت خیرخواهى نمى کند .( تحف العقول : ص ۳۲۳ )

زمان شناسی نیز از ویژگی های مبلغ است. امام علی(ع) می فرماید: مردم ، به زمانشان بیشتر شبیه اند تا به پدرانشان(خصائص الأئمّه علیهم السلام : ص ۱۱۵) امام صادق(ع) نیز می فرماید: شبهات ، به کسى که زمان خود را بشناسد ، یورش نمى آورند .(الکافی : ج ۱ ص ۲۷ ح ۲۹)

شجاعت(احزاب، آیه ۳۹)، شرح صدر و سعه صدر (طه، آیات ۲۵ تا ۲۸؛ شرح، ایه ۱) آستانه بالای تحمل و صبر ( قلم، ایه ۴۸) ، صداقت و راستگویی(بحار الأنوار : ج ۱۰۰ ص ۸۴ ح ۵۳ .)، خیرخواهی(اعراف، ایه ۶۸)، رفق و مدارا(آل عمران، آیه ۱۵۱) ، نرم گفتاری (طه، آیات ۴۳ و ۴۴) از جمله ویژگی های شخصیتی مبلغ است تا موفقیت قرین او گردد.