شرایط جنگ و جهاد علیه دشمنان در سیاست خارجی

سرباز

بسم الله الرحمن الرحیم

اهداف متعالی اسلام در سیاست خارجی ارایه سرمشق اسلامی انسانی به جوامع بشری در تعامل و معاشرتی است که بر پایه کرامت ذاتی انسان سامان یافته است.(اسراء، آیه ۷۰) هدف آن است تا این گونه بشر را به سمت اهداف نظام آفرینش توصیه و سفارش داده و جهت گیری ها را به سمت انسانی سازی هدایت کند. با ایمان و عمل صالح خویش، دیگران را به حق و صبر دعوت می کند تا به اسباب پست دنیوی اسباب درگیری و مصیبت برای خود و هم نوعان و یا محیط زیست فراهم نکنند. بنابراین، هرگز آغازگر جنگ و جهادی نخواهد بود، مگر آن که حق مستضعف و مظلومی را بخواهد از مستکبر و ظالمی بگیرد و به دفاع از خود و دیگران اقدام نماید؛ زیرا از بعد دنیوی و مادی قضیه نیز در راستای عدالت قسطی گام بر می دارد و بر آن است تا هر کسی سهمیه خویش را به دست آورده و مطالبه کند.(حدید، آیه ۲۵)

آثار جنگ و پیامدهای آن

از نظر اسلام، جنگ رفتاری است که پیامدهای ناخوشایند و زیانباری به انسان و محیط زیست وارد می کند. این آثار می تواند مادی و معنوی، بدنی و روانی، دنیوی و اخروی باشد.

جنگ به معناى پیکار، کارزار، ستیزه و حرکت های خشونت بار فراگیر قومی علیه قوم دیگر حرکتی است که صلح و امنیت عمومی را به مخاطره می افکند.

جنگ در اصطلاح سیاسی به معناى تبدیل شدن کشمکش دایمى بین کشورها به ستیزه‌اى خشونت بار و خونین است.( فرهنگ علوم سیاسى، مرکز اطّلاعات و مدارک علمى ایران، ص‌۴۵۵.)

از نظر قرآن، مقاتله و جنگ می تواند میان دو گروه متخاصم انجام گیرد که هر دو باطل باشند؛ چنان که می تواند میان گروه حق و باطل انجام گیرد. در تعابیر فرهنگ قرآنی و اسلامی، جنگ یا همان «حرب»، مطلق پیکار و درگیرى خشونت‌بار بین دو گروه است؛ اما هر گاه یکى از این دو گروه، خداپرست و هدفش حق و مقدّس باشد، پیکارش جهاد نامیده و از تقدس برخوردار می شود.

اصولا جنگ به معنای مطلق پیکار چه میان دو گروه باطل یا حق و باطل باشد، پیامدها و آثاری دارد که برخی از مهم ترین آن ها عبارتند از: آوارگى از خانه و دیار خود(بقره، آیه ۸۵؛ حشر، آیات ۲ و ۳)، اسارت (بقره، آیه ۸۵؛ توبه، آیه ۵؛ احزاب، آیه ۲۶)، اشغال سرزمین و خانه و کاشانه(نمل، آیه ۳۴)، اضطراب و دلهره(توبه، آیه ۲۵؛ احزاب ، آیات ۹ و ۱۰)، جراحت و زخم(آل عمران، آیات ۱۴۰ و ۱۷۲)، ویرانی و خرابی(حج، آیه ۴۰؛ نمل، آیه ۳۴)، مرگ و خسارت جانی(بقره، آیه ۸۵؛ آل عمران، آیه ۱۵۶؛ انفال، آیه ۱۷)، خسارت مالی(بقره، آیه ۱۵۵؛ آل عمران، آیه ۱۸۶)، خوف و ترس و فقدان نا امنی(بقره، آیه ۱۵۵؛ آل عمران، آیه ۱۵۱)، ذلت و خواری مردم و ذلّت و تحقیر قدرتمندان و بزرگان(نمل، آیه ۳۴)، سختی و رنج(بقره، آیه ۲۱۴؛ آل عمران ، آیه ۱۶۶)، تسلّط بیگانگان و حاکمیّت اجانب(بقره، آیه ۲۴۶؛ نمل، آیه ۳۴)، انواع کمبودها از جمله کمبود محصولات کشاورزی(بقره، آیه ۱۵۵)، گرسنگی(همان) و اموری همانند آن.

اهداف جهادی نظام سیاسی ولایی و آثار آن

چنان که گفته شد اصطلاح جهاد به نوع خاصی از جنگ اطلاق می شود که همان جنگ مقدس و حق محور است. واژه جهاد از مادّه جَهد به معناى مشقّت است؛ اما در اصطلاح شریعت اسلام و فرهنگ قرآنی، عبارت از بذل جان، مال و توان خویش در راه اعتلاى کلمه اسلام و اقامه شعائر ایمان است.( جواهرالکلام، محمد حسن نجفی، ج‌۲۱، ص‌۳.)

البته در قرآن برای بیان این مفهوم غیر از واژه «جهاد»، از واژه های دیگر چون «نفر» و «قتال» و مشتقّات آنها و از جمله‌هایى مانند «لو استطعنا لخرجنا معکم»، «لایطئون موطئا یغیظ الکفّار»، «إنّ اللّه اشترى من المؤمنین أنفسهم…» استفاده شده است.

از نظر قرآن، جنگ و جهاد آخرین چاره است. به این معنا که اگر دشمنان اسلام یا حتی دشمنان انسانیت یعنی کسانی که ظالم و مستکبر هستند و مردمانی را مظلوم و مستضعف کرده اند، رفتار خویش را تغییر ندهند و به دشمنی و حملات خویش ادامه دهند، نظام سیاسی ولایی و امت اسلام برای دفاع از مظلوم و مستضعف از انسان ها(نساء، آیه ۷۵) و یا دفاع از مسلمان و نظام سیاسی ولایی و امت اسلام، وارد جهاد و جنگ مقدس می شود.

قرآن برای جهاد مقدس اهدافی بیان کرده که شامل امور زیر است: رهایی مستضعفان از دست مستکبران(نساء، آیه ۷۵)، آزادی وطن (بقره، آیات ۱۹۱ و ۲۴۶؛ توبه، آیه ۱۳؛ حج، آیات ۳۹ و۴۰)، بیرون راندن دشمنان متجاوز، از سرزمینهاى مسلمین(بقره، ایات ۱۹۰ و ۱۹۱)، جهاد با کافران جنگ‌افروز، به منظور اعتلا و احیاى دین خداوند(بقره، آیات ۱۹۰ و ۱۹۳ و ۲۱۸ و ۲۴۴ و آیات بسیار دیگر)، اقامه و برپایی حق(انفال، آیات ۷ و ۸)، حفظ مساجد و معابد(حج، آیات ۳۹ و ۴۰)، دفع فساد و تجاوز از میان جامعه بشرى(همان)، رفع فتنه(بقره، آیات ۱۹۰ تا ۱۹۳ و ۲۱۷؛ انفال، ایه ۳۹)، عبرت بخشی به کافران(انفال، آیات ۵۵ و ۵۷)، بسترسازی گرایش به دین اسلام(توبه، آیه ۵)، مبارزه با ظلم(نساء، آیه ۷۵؛ حج، آیه ۳۹)، نابودی باطل(انفال، آیات ۷ و ۸)

جهاد بر خلاف جنگ دارای اهداف مقدس و سازنده ای است و اگر چه در این میان خسارت های جانی و مالی و مانند آن ها رخ می دهد و در کلیت آثار و برکاتی دارد که این هزینه ها و خسارت ها نسبت به آن اندک و قلیل است. برای درک اهداف جهادی توجه به آثار آن خود می تواند بهترین راهکارها باشد. از این رو، بهتر است که به آثار جهاد در ابعاد فردی و اجتماعی و نیز مادی و معنوی و هم چنین دنیوی و اخروی اشاره شود تا نقش پر رنگ جهاد در تعالی و ترقی انسان و جامعه دانسته شود؛ چرا که جهاد بر خلاف جنگ، هماره برای تثبیت حق و دفع باطل از ظلم و استکبار و مانند آن ها است. از جمله مهم ترین آثاری که قرآنی بر جهاد بیان کرده است، می توان به موارد زیر اشاره کرد: مصونیّت جامعه اسلامى از تعرّض کافران( نسآء، آیه ۸۴؛ فتح، آیات ۲۰ و ۲۴)، هلاکت و نابودى کافران و دشمنان(آل عمران، آیات ۱۴۰ و ۱۴۱؛ انفال، آیه ۷)، پیروزی بر دشمنان از ظالمان و مستکبران و کافران( صف، آیات ۱۰ تا ۱۳ و آیات دیگر)، تزکیه نفس و تصفیه قلب(آل‌عمران‌، آیات ‌۱۴۰‌و‌۱۴۱‌و‌۱۵۴)، تقرّب به خداوند(مائده، آیه ۳۵)، تقوای و مقام متقین(بقره، آیه ۱۷۷)، احسان و مقام محسنین(آل عمران، آیات ۱۴۶ و ۱۴۸؛ توبه، آیه ۱۲۰)، صبوری و مقام صابران(آل عمران، آیه ۱۴۶)، بصیرت یابی دینی(نساء، آیه ۶۶)، تخفیف در تهجّد و برداشته شدن وجوب نماز شب از مسلمانان(مزمل، آیه ۲۰)، تکفیر و پوشش گناهان از سوى خدا(آل عمران، آیه ۱۹۵)، جدایی و تمییز صفوف مجاهدان راستین از دیگران(بقره، آیات ۱۷۷ و ۲۴۹؛ آل عمران، آیات ۱۴۰ و ۱۴۲)، مایه حیات جامعه ایمانی(انفال، آیه ۲۴)، مایه خیر و برکت براى مؤمنان و تضمین کننده آن(بقره، آیه ۲۱۶؛ نساء، آیه ۶۶؛ توبه، آیات ۴۱ و ۸۸)، ذلّت و خوارى دشمنان(توبه، آیه ۱۴)، جلب رحمت الهى(بقره، آیه ۲۱۸؛ نساء‌، آیات‌۹۵‌و‌۹۶)، رزق و روزی کریمانه(انفال، آیه ۷۴)، سرور و فروکشى خشم قلوب مؤمنان(توبه، آیات ۱۴ و ۱۵)، پیروزى یا شهادت در عرصه جهاد، دو فرجام نیک در دنیا و آخرت(توبه، آیه ۵۲)، مجراى تحقّق اراده الهى، در کیفر دشمنان(توبه، آیات ۱۴ و ۲۵ و ۲۶ و ۵۲)، جلب محبّت الهى(مائده، آیه ۵۴؛ صف، آیه ۴)، مغفرت و پاداش الهى(بقره، آیه ۲۱۸؛ آل عمران، آیه ۱۵۲)، رستگاری (مائده، آیه ۳۵؛ انفال، آیه ۴۵)، رهایى انسان، از عذاب دردناک الهى(صف، آیات ۱۰ و ۱۱)، ولایت محوری و مددکارى در میان آنان(انفال، ایه ۷۲)، هدایت خاصّ الهى پاداشی(عنکبوت، آیه ۱۶) و مانند آن ها از جمله آثار و اهداف و برکات جهاد مقدس حق علیه باطل است.

اقسام جهاد مقدس نظامی

جهاد مقدس نظامی دارای اقسام چندی است که نسبت به گروه ها و اقشار گوناگون مردم صورت می گیرد. از جمله مهم ترین اقسام جهاد می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. جهاد با اهل بغی از مسلمانان: از اقسام جهاد ، جهاد علیه مسلمانان متجاوز است. خداوند بر وجوب جهاد با اهل بغى و متجاوزان مسلمان تا گردن نهادن به حق و صلح در قرآن به عنوان یک جهاد مقدس تاکید دارد.(حجرات، آیه ۹) البته ممکن است مراد جنگ میان دو گروه از مسلمانان باشد که رهبری در هیچ یک از دو طرف حضور نداشته باشد و ممکن است نسبت به دو گروهی باشد که یکی از آن دو گروه تحت سلطه رهبری است؛ به نظر می رسد که مراد قسم اول از جهاد است؛ زیرا در دومین هماره حق با ولایت و رهبری است.
  2. جهاد با دشمنان: مسلمانان موظّف به پیکار بى‌امان با دشمنان نیرومند تا مرز کشتن و یا به تسلیم کشاندن آنان هستند.(فتح، آیه ۱۶)
  3. جهاد با کافران: جهاد و دفاع در برابر کافران و مشرکان جنگ‌افروز و متجاوز، امرى واجب بر مسلمانان است.(بقره، آیات ۱۹۰ و ۱۹۱ و ۱۹۳ و ۲۱۶ و ۲۴۴ و آیات بسیار دیگر)
  4. جهاد با منافقان: از نظر قرآن مبارزه و جهاد با منافقان کفرپیشه واجب است(توبه، آیه ۷۳؛ تحریم، ایه ۹؛ نساء، آیات ۸۸ و ۸۹) هر چند که جهاد با منافقان، در صورت پناهندگى به مسلمانان یا اعلان بیطرفى حرام است(همان) چنان که بر اساس همین آیات جهاد علیه منافقان هم‌پیمان با مسلمانان نیز حرام است.

آداب و احکام جهاد مقدس

البته دست یابی به این اهداف و آثار در صورتی است که احکام و آداب و شرایط جهاد مراعات شود. از جمله احکام و آداب جهاد می توان به موارد زیر اشاره کرد: لزوم اتّحاد و پرهیز از نزاع، در عرصه جهاد با دشمن(آل عمران، آیه ۱۵۲؛ انفال، آیات ۴۵ و ۴۶؛ توبه، آیه ۳۶)، احسان و نیکی(بقره، آیه ۱۵۹)، اخلاص و توفیقبر جهاد خالصانه و به دور از هرگونه ترس از سرزنش‌گران(آل عمران، آیات ۱۷۳ و ۱۷۴؛ مائده، آیه ۵۴؛ ممتحنه، آیه ۱)، پرهیز از حرکت ریاکارانه(انفال، آیه ۴۷)، آمرزش‌خواهى از گناه و اسراف در کارها(آل عمران، آیه ۱۴۷)، پرهیز مجاهدان اسلام، از سستى در تعقیب دشمنان(نساء، آیه ۱۰۴, انفال، آیات ۴۵ و۴۶)، پرهیز از سرمستی و غرور(انفال، آیه ۴۷)، توکل بر خدا(توبه، آیه ۵۱)، ذکر دایم خدا و یاد او(انفال، آیه ۴۵؛ احزاب، ایات ۲۰ و۲۱)، توجّه به خدا و آگاهى همه جانبه او (بقره، آیه ۲۴۴)، نظم و انتظام در میدان نبرد و جهاد(صف، آیه ۴)، اشتیاق به جهاد و آرزوى شرکت در آن(توبه، آیات ۹۰ و ۹۱)، جهاد در راه خدا، بدون هراس از سرزنش دیگران(توبه، آیه ۵۴)، اطاعت از خدا و رهبری(محمد، آیات ۲۰ و ۲۱)، استغاثه و راز و نیاز با خدا در صحنه جهاد(انفال، آیات ۷ تا ۱۰)، بهره گیری از سازوکارهای جنگ منظم و غیر منظم با توجه به شرایط و مقتضیات(نساء، آیه ۷۱)، آسیب زدن به فرماندهى و مرکزیّت دشمن(بقره، آیه ۲۵۱؛ عادیات، آیات ۱ تا ۵)، بهره گیری از سازوکار شبیخون و هجوم غافلگیرانه بر دشمن(همان)، اولویّت دادن به پیکار با نزدیک‌ترین دشمن، از اصول راهبردی جهاد(توبه، آیه ۱۲۳)، وجوب اطاعت مجاهدان از احکام خدا، در عرصه جهاد و حرمت مخالفت با این قوانین(آل عمران، آیات ۱۴۹ و ۱۵۰؛ انفال، آیات ۴۵ و ۴۶؛ بقره، آیه ۱۹۰)، حرمت تخلّف از فرمان حاکم اسلامى، در فرمان جهاد با دشمن کافر(توبه، آیات ۸۶ و ۱۲۰)، وجوب تحقیق در کفر و اسلام افراد، قبل از جهاد با آنان(نساء، آیه ۹۴)، حرمت نبرد، با مدّعیان اسلام(همان)، وجوب بسیج فورى، براى جهاد با کافران(نساء، آیات ۷۱؛ و ۷۵ و ۷۷ و ۸۴)، وجوب جهاد با مشرکان حربی(توبه، آیات ۵ و ۳۶)، وجوب جهاد با پیمان‌شکنان کافر(توبه، آیات ۱۲ تا ۱۴)، وجوب نبرد با دشمنان کافر، تا زمان تسلیم شدن آنان(نساء، ایه ۹۱؛ محمد، آیه ۴)، وجوب جهاد، با سردمداران کفر( توبه، آیه ۱۲)، فتنه‌انگیزى و شرک دشمنان کافر، سبب وجوب نبرد با آنان، در عین اقدام نکردن آنان به جنگ(بقره، آیات ۱۹۰ و ۱۹۱ و ۲۱۷)، حرمت جهاد با مشرکان کافر، در صورت پذیرش اسلام از سوى آنان(بقره، آیات ۱۹۱ و ۱۹۲؛ انفال، آیات ۱۵ و ۱۹)، حرمت جهاد با کافران در صورت اعلان بیطرفى آنان(نساء، آیات ۸۹ و ۹۰)، حرمت تعدّى از احکام و مقرّرات جهاد، حتّى درباره کافران جنگ‌طلب(بقره، آیه ۱۹۰)، جواز جهاد در ماههاى حرام، در صورت تجاوز دشمنان کافر(بقره، آیات ۱۹۳ و ۱۹۴)، حرمت جهاد با مشرکان و کافران، در ماههاى حرام(بقره، آیات ۱۹۴ و ۲۱۷؛ توبه، آیه ۵)، حرمت جهاد با کافران، در حرم خدا(بقره، ایه ۱۹۱)، مقابله به مثل و جهاد دفاعى با دشمنان متجاوز در حرم خدا، امرى واجب(بقره، آیات ۱۹۱ و ۱۹۴)، حرمت پشت کردن به دشمن و فرار از جهاد(انفال، آیات ۱۵ و ۲۰)، عدم جواز جهاد و تعرّض نظامى به مشرکان، در صورت تقاضاى پناهندگى(توبه، آیات ۵ و ۶) و مانند آن ها از جمله آداب و احکام جهادمقدس است.

پیمان های نظامی و جنگی

در آیات قرآنی احکامی را برای پیمان نظامی با دشمنان یا بیگانگان علیه دشمنان بیان شده است که برخی از آن ها عبارتند از:

  1. اختیارات رهبری: بستن پیمان نظامى با دشمنان جنگ‌افروز، در قلمرو اختیارات رهبر اسلام در نظام سیاسی ولایی است.(انفال، آیه ۵۶)
  2. وفاداری: لزوم وفادارى نظام سیاسی و جامعه اسلامى، به پیمانهاى نظامى خود با دشمنان از دیگر احکامی است که در قرآن بیان شده است.(نساء، آیات ۸۹ و ۹۰)
  3. مقابله به مثل: از نظر قرآن، مسلمانان باید بر پیمان خویش باقی بمانند مگر آن که دشمنان پیمان شکنی کنند که در آن صورت اصل مقابله به مثل موجب می شود تا پیمان باطل و نقض شود.(انفال، آیات ۵۵ تا ۵۸) خداوند می فرماید شکستن پیمان نظامى از سوی هر کسی، موجب محرومیّت از محبّت خداوند و بى‌اعتبار شدن آنان خواهد شد.(همان) بنابراین اصل بر محافظت بر صلح و پای بندی به پیمان نظامی است. البته مسلمانان از پیمان شکنی دشمنان ضرر و زیانی نمی بینند؛ زیرا این رفتار و هر تهدیدی از سوی دشمنان کافر موجب تقویت روحیه آنان و نیز زمینه پیروزی نظام سیاسی ولایی و امت اسلامی می شود.(آل عمران، آیه ۱۷۳) از نظر قرآن هرچه دشمن قوی باشد در برابر حق و مسلمانان شکست خواهد خورد و پیروزی از آنان اسلام است.(حشر، آیه ۲)

عوامل پیروزی در جهاد مقدس

از جمله مهم ترین عواملی که موجب پیروزی مومنان و امت اسلام در جهاد مقدس می شود می توان به موارد زیر اشاره کرد: آرامش قلبى رزمندگان به هنگام جهاد و رهایی از عوامل جنگ روانی زیانبار(انفال، آیه ۱۰ و ۱۱)، استقامت و پایداری(بقره، آیات ۲۵۰ و ۲۵۱؛ آل عمران، آیات ۱۴۶ تا ۱۴۸)، اطاعت از رهبری و فرماندهی(انفال، آیات ۴۵ و ۴۶)، امداد و نصرت الهی(بقره، آیات ۲۴۹ و ۲۵۱؛ آل‌عمران، آیات ‌۱۲۳‌تا ‌۱۲۶)، ایجاد ترس در دل دشمنان در جنگ روانی و نرم با بهره گیری از همه ابزارهای تهدید(آل عمران، آیه ۱۵۱؛ انفال، آیه ۱۲؛ احزاب، آیات ۲۶ و ۲۷، حشر، آیه ۷)، توکل(آل عمران، آیات ۱۲۲ و ۱۲۶ و ۱۷۳ و ۱۷۴)، دعا و نیایش (بقره، آیات ۲۵۰ و ۲۵۱؛ آل عمران، آیات ۱۴۶ تا ۱۴۸)، صبر و شکیبایی(همان)، توجّه به آگاهى مطلق خداوند و حمایت او(بقره، آیه ۲۴۴)، لزوم همراهى سلاح با رزمندگان مجاهد و عدم غفلت از آن، در هیچ شرایط( نساء، آیه ۱۰۲)، تهیّه ساز و برگ نظامى(انفال، آیه ۶۰؛ توبه، آیات ۹۱ و ۹۲) و مانند آن ها که در آیات و روایات بیان شده است. آن چه بیان شد کلیاتی از بحث جهاد در سیاست خارجی نظام سیاسی ولایی است.

اختیارات رهبری و فرماندهی نظامی

یکی ازمهم ترین عوامل پیروزی رهبری و اطاعت از ایشان است که نظام سیاسی ولایی را در مسیر درست پیروزی قرار می دهد و امت را سربلند می سازد. رهبری هماره در حوزه نظامی نقش اساسی و حضور سازنده دارد، چنان که پیامبر(ص) این گونه بود(آل عمران، آیه ۱۵۳؛ توبه، آیه ۸۸)

رهبری دارای اختیاراتی است که از جمله آن ها عبارتند از:

  1. ارزیابی رزمندگان: ارزیابى و آزمودن رزمندگان از سوى فرماندهى، پیش از ورود به میدان جهاد، امرى شایسته و از اختیارات او است(بقره، آیه ۲۴۹) ؛ هم چنین تشخیص راستگویى و دروغگویى مدعیان ناتوانى از شرکت در جهاد، از شئون رهبرى است(توبه، آیات ۴۳ و ۴۴)؛
  2. صلح و جنگ: صلح یا جنگ از اختیارات رهبری است. هم چنین تصمیم بر الغاى معاهدات نظامى در جهاد با دشمنان، در صورت ترس از خیانت آنان، از وظایف رهبرى جهاد است.(انفال، ایه ۵۸)
  3. جواز حضور یا عدم حضور: زمام امور جهاد و اجازه حضور در آن و یا معافیت از آن، در اختیار رهبری و از شئون اوست.(توبه، ایات ۴۳ و۴۴ و ۴۹ و ۸۳ و ۸۶ و ۹۰ و ایات دیگر)
  4. فرمان های جنگی و فرماندهی:صدور فرمان جنگی و تعیین فرماندهان از اختیارات رهبری است.(آل عمران، آیه ۱۷۲؛ انفال، آیات ۴۵ و ۴۶؛ توبه ، ایه ۴۳ و ایات دیگر)
  5. آماده سازی: آماده‌سازى سپاه اسلام در برابر دشمنان از اختیارات و وظایف رهبری است.(نساء، آیه ۸۴؛ آل عمران، ایه ۱۲۱)
  6. پیشگیری و اقدام پیشگیرانه: ضرورت فرصت ندادن به دشمنان، براى تعرّض نظامى، از سوى فرماندهى جهاد، در صورت بروز علایم اقدام آنان به جنگ است(انفال، آیه ۵۸)؛

در آیات قرآنی و روایات اختیارات دیگری نیز در ارتباط با مسایل جنگی و رهبری آن بیان شده که به همین میزان دراین جا بسنده می شود.