سنت نیکو و سنت گذاران

samamosجامعه موجودی زنده و پویاست و در باطن از یک شخصیت پایدار و ثابتی هم برخوردار است. در حقیقت می توان جامعه را همانند فرد انسانی دانست که با حفظ هویت از کودکی تا پیری در حال تغییر و تحول است ولی ثبات هویتی و شخصیتی یا همان «من» را داراست.

پویایی و زنده واربودن جامعه بدان معناست که هر روز مقتضیات و شرایط تازه ای که تجربه می کند که با شرایط و مقتضیات دیروز تفاوت دارد. از این رو گفته اند هر انسانی باید فرد زمانه خودش باشد و با شناخت از شرایط زیستی خودش، رفتارهای زیستی خودش را سامان دهد.
این پویایی و زنده بودن جامعه و شرایط متغیر سبب می شود تا سنت های تازه ای پدید آید که پیشینه ای برای آن نبوده است. به عنوان مثال شرایط زیستی و سنت های اجتماعی دوره حمل و نقل با چارپایان با عصر اتومبیل فرق می کند. با اختراع تلفن، تلفن همراه، تلفن های تصویری، رایانه و اینترنت و مانند آن نوع ارتباط نیز متفاوت شده است. هریک از این ابزارها سنت هایی را می طلبد.
در اینجاست که انتخاب یک سنت و سیره عقلانی و عقلایی می تواند به بهبود ترابری و حمل و نقل و نیز ارتباطات اجتماعی بینجامد. اگر در گذشته سنت حمل و نقل با چارپایان، در بهترین حالت مقتضی این بود که زنان مثلا در کجاوه بنشینند، امروز در عصر اتومبیل نیز می بایست با بهره گیری از ابزارهای مناسب نوعی امنیت اخلاقی و حجاب برای زنان فراهم آید تا کمتر در معرض دید باشند. چنین سنتی مثلا با تیره کردن برخی از شیشه های اطراف امکان پذیر می شود.
در مسئله عبور از چهارراه ها و میادین نیز قوانین و سنت های عقلایی ابداع شده که مرتبط به رانندگی است. یکی از سنت های خوب عقلایی، چراغ راهنمایی و رانندگی یا خط کشی ممتد و غیرممتد برای مکان هایی است که احتمال برخورد و تصادف از رو به رو وجود دارد و سبقت در آن نقطه، خطرناک یا بی خطر است.
وجود ابزارهای ارتباطی نیز شرایط و مقتضیات خودش را دارد که اگر به خوبی در چارچوب سنت های عقل و عقلاء و شریعت عمل شود، موجب بهبود زندگی و کاهش مشکلات روانی و اجتماعی جامعه می شود. این ابزارهای ارتباطی می تواند سنت حسنه و نیک صله رحم را تقویت کند و ارتباط خانوادگی را در شرایط بسیار متفاوت و سخت حتی بهبود بخشد.
اما اگر در جریانی برخلاف عقل و شرع و عقلاء، این سنت ها سامان داده شود نه تنها این ابزارها مفید نخواهدبود بلکه زیانباربوده و می تواند موجب مثلا فروپاشی اخلاقی یا خانوادگی شود و جامعه را با بحران های متعدد و نابهنجاری های خطرناک بسیاری مواجه سازد. سوءاستفاده از سرعت اتومبیل و عبور از چراغ قرمز و ایجاد سنت های زشت و ناروا در حوزه رانندگی یا استفاده از ابزارهای ارتباطی و گسترش فرهنگ برهنگی و دریدگی و پرده دری و مانند آن سنت های بدی است که می تواند جامعه را با مشکلات عدیده ای مواجه سازد.
به سخن دیگر، هر اختراع و ابزاری که وارد جامعه می شود می تواند همراه با فرهنگ درست و سنت های اخلاقی و عقلایی و شرعی باشد؛ چنان که می تواند همراه با فرهنگ نادرست ضداخلاقی باشد. برخی از انسان ها به سبب تقوای عقلانی حتی اگر از تقوای هدایت وحیانی بی بهره باشند و از اهل کتاب و دین نباشند، دنبال سنت های خوب هستند و نیکوترین شیوه بهره برداری از ابزارها را ایجاد و یا تقویت می کنند، اما برخی دیگر به سبب بی تقوایی فقط دنبال بدترین ها هستند و شیوه های زشت و ناپسندی را ابداع می کنند.
سوءاستفاده از فضای اینترنت و ورود به حریم خصوصی افراد و سرکشی از چون و چرای روابط زناشویی و مانند آن، برخی از سنت هایی است که بیماران در فضای مجازی در پیش گرفته اند که آثار آن تنها در همان فضای مجازی باقی نمی ماند بلکه به فضای زندگی واقعی کشیده شده و همین نیز عامل بسیاری از بیماری های روحی و روانی و نیز مشکلات خانوادگی و مانند آن در جوامع بشری می شود.
بهره مندی سنت گذاران از آثار خوب و بد عمل خود
از نظر اسلام هر کسی در زمان عمر کوتاه خود در دنیا می تواند سنت های نیک یا بدی را به جا گذارد که دیگران نیز از آن پیروی می کنند. این سنت ها اگر نیک و خوب باشد، آثار آن نه تنها در دنیا بلکه در آخرت نیز برای شخص باقی خواهد ماند ولی اگر سنت ها زشتی را در جامعه پایه گذاری کند و نابهنجاری ها و بی تقوایی را موجب شود، چنین شخصی نه تنها باید پاسخگوی مستقیم خیانت خود به انسانیت باشد، بلکه باید پاسخگوی اعمال زشت دیگرانی باشد که براساس سنت او عمل کرده و رویه و شیوه او را در فضاهای زیستی جدید در پیش گرفته اند.
پیامبر(ص) در این باره به سنت گذاران هشدار می دهد و می فرماید: من سن سنه حسنه فله أجر من عمل بها الی یوم القیامه من غیر أن ینقص من اجورهم شیء؛ هر کس سنت نیکویی را بنا نهد، اجری برابر اجر همه عمل کنندگان به آن عمل تا روز قیامت برای اوست، بدون اینکه از اجر آنان کم گردد. (کافی، ج ۵، ص ۹)
در حقیقت سنت گذاران، هر سنت خوب و بدی را که از خود در جامعه به یادگار می گذارند، از آثار و پیامدهای آن تا زمانی که آن سنت خوب یا بد رواج دارد، بهره می برند و در روز قیامت خود را با انبوهی از کارهای خوب یا بد مواجه می بینند و ممکن است که نسبت به انبوه گناهانی که به نام ایشان ثبت و ضبط شده، اعتراض کنند که این کارها را ما انجام نداده ایم، ولی به سبب آنکه بنیانگذار سنتی بد و زشت بودند، باید پاسخگوی اعمال دیگران باشند.
بنابراین، مواظب باشیم که سنتی بد و زشت از خود به جا نگذاریم بلکه باید بنیانگذار سنت های نیک و خوبی در فضاهای جدید باشیم و از شرایط جدیدی که فراهم آمده به بهترین وجه برای خوب کردن زندگی خود و دیگران بهره گیریم.