سلام و نقش اخلاقی و تربیتی آن

samamosسلام و تحیت یک سنت و ادب اسلامی است. هنگامی که انسانی بر کسی وارد می شود بلکه حتی به جایی در می آید، مستحب است که سلام گوید. خداوند در آیات قرآنی بر این انجام این سنت تاکید می کند و بر اساس آموزه های وحیانی اسلام، اگر سلام مستحب است ولی جواب آن واجب است. از این رو،‌ حتی در هنگامی که انسان در نماز است و با خدای خویش مناجات می کند، واجب است تا به پاسخ سلام را بدهد.

گزارش های قرآنی بر آن است که فرشتگان در هنگام ورود بهشتیان به بهشت بر ایشان سلام می کنند و مومنان نیز هر گاه یک دیگر را می ببیند سلام می گویند. نویسنده در این مطلب بر آن است تا نقش و آثار اخلاقی و تربیتی سلام گفتن را بر اساس آموزه های اسلامی از آیات و روایات تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

تحیت و زنده باد از آداب اسلامی

در قرآن واژه تحیت به عنوان یک ادب و سنت بیان شده است. واژه تحیت از واژه عربی حیات به معنای زندگی گرفته شده است. پس تحیت فرستادن به معنای دعا برای زندگی و بقای حیات دیگری است.( مفردات الفاظ قرآن کریم،‌راغب اصفهانی، ص‌۲۷۰، «حیى») کسی که تحیت می فرستد، در حقیقت خواهان جادوانگی و حیات بلند و دراز دیگری است و می خواهد تا مرگ و نیستی از او دور باشد! در حقیقت تحیت به معنای زنده و جاوید باد! است که در مقابل مرده باد! قرار می گیرد.

شخصی که تحیت می فرستد آرزو دارد که طرف مقابل از هر گونه بلا و رنج و نقصان در امان و صحت و سلامت باشد و زندگی خوب و سالم و جاودانه ای را در پیش داشته باشد. هنگامی که دو نفر به هم می رسند بیان تحیت و سلام به معنای آن است که با هم هیچ دشمنی و کدورتی نداشته و نسبت به یک دیگر آرزوی صحت و سلامت و زندگی جاودانه و بلند را دارند. چنین وا‍ژگانی در هنگام برخورد نخست بسیار حیاتی و تاثیرگذار است؛ زیرا دو شخص ناشناس با این واژگان در حقیقت تامین امنیت و سلامت دیگری را تضمین کرده و بیان می کند که هیچ گونه تعرضی از جانب او نسبت به دیگری نخواهد شد و شخص در امنیت و امان خواهد بود.

در جانوران نوع حرکات و نگاه به یک دیگر و نیز گاه اصوات و غرش ها بیانگر وضعیت ارتباطی میان دو جانور است که تهدید یا امنیت است. در انسان ها یکی از بهترین روش ها برای بیان وضعیت مثبت ارتباطی، تحیت فرستادن است که در زبان های گوناگون به واژگان و روش های کلامی و رفتاری گوناگون و متفاوتی انجام می گیرد.

از آیات قرآنی بر می آید که سلام کردن بیانگر همان رفتار سالم و مثبت است. به این معنا که اگر کسی به دیگری سلام کرد، در حقیقت سلامت و صحت او را خواستار است و مرگ و نیستی او را نمی خواهد. به سخن دیگر، سلام گفتن، به معنای اعلان وضعیت دوستی و ارتباط مثبت است و دیگری با شنیدن سلام و پاسخ مثبت به آن این وضعیت ارتباطی سالم را تضمین و تایید می کند و اعلان می کند که حیات و زندگی او را دوست می دارد و بقای او را می خواهد. پس هیچ تعرضی جسمی و جانی متوجه آنان نخواهد بود.( لسان‌العرب، ابن منظور، ج‌۳، ص‌۴۲۸، «حیا»؛ مجمع‌البیان، شیخ طبرسی، ج‌۳‌-‌۴، ص‌۱۳۰)

از این جا می توان دریافت که چرا پاسخ و جواب سلام واجب است؛ زیرا وقتی شخص از طریق کلام اعلان ارتباط سالم و بدون تعرض را می کند، منتظر پاسخ مثبت دیگری است و هر گونه واکنش سکوت یا منفی موجب خوف و هراس سلام کننده می شود. بنابراین لازم است تا با پاسخ مناسب همتراز بلکه بهتر نشان دهد که ایشان نیز هیچ قصد سوء و بدی ندارد.(نساء، آیه ۸۶)

البته رفتارهای دیگری نیز می تواند در تثبیت امنیت میان دو طرف دلالت کند و ضامن ادامه رفتارهای سالم و به دور هر از گونه تعرضی باشد؛ از جمله این رفتارها دعوت به مهمانی وغذا خوردن است؛ از این روست که رد دعوت از سوی افراد غریبه و ناشناس یا غذا نخوردن می تواند وضعیت ارتباطی را بحران سازد و یکی از دو طرف احساس ترس بر جان و مال و عرض خود کند. خداوند در آیات ۲۴ و ۲۵ سوره ذاریات گزارش می کند که جوانانی برومند و رشید ناشناس بر حضرت ابراهیم(ع) وارد شدند. ایشان در همان هنگام ورود بر حضرت(ع) سلام گفتند و آن حضرت(ع) پاسخ سلام ایشان را داد. بعد آن حضرت (ع) برای ایشان گوساله ای چاق و فربه را کشت و غذایی برایشان درست کرد(هود، آیه ۶۹) ولی ایشان دست به غذا نبردند و همین عمل ایشان موجب خوف و ترس حضرت ابراهیم(ع) می شود، با آن که پیش از این با سلام نوعی تضمین امنیت انجام شده بود. این ترس ادامه داشت تا این که آنان با کلام خویش ترس که بر چهره آن حضرت(ع) نشسته بود، را از میان برداشتند و گفتند که ایشان فرشتگان عذاب برای قوم لوط هستند.(حجر، آیات ۵۱ تا ۵۳؛ هود، آیات ۶۹ و ۷۰؛ ذاریات، آیات ۲۴ تا ۳۴)

خداوند بر پیامبران به عنوان اهل احسان سلام می فرستد.(صافات، آیات ۱۸۱؛ و نیز آیات۱۰۹ و ۱۱۰ و ۱۳۰ و ۱۳۱ و آیات دیگر) این سلام خداوند در حقیقت به معنای رهایی آنان از هر گونه خشم و آتش دوزخ الهی است که در دنیا و آخرت گربیانگیر دشمنان خدا و گمراهان و مجرمان می شود.

خداوند از مومنان خواسته است که هنگام دیدار یک دیگر با سلام کردن تحیت و زنده باد! بفرستند و حتی اگر بر جایی وارد شدند که در آن کسی نیست این ادب را برای امنیت خاطر خویش به جا آورند(نور، آیه ۶۱) و اگر کسی بر ایشان سلام فرستاد و امنیت خواست او را متهم به چیزی نکنند تا متعرض جان و مال و عرض او شوند.(نساء، آیه ۹۴) چرا که در زمانی که میان مسلمانان و کافران جنگ بود، برخی از افراد ناشناخته که اسلام آنان معلوم نبود، بر مسلمانان سلام اسلامی می کردند ولی برخی از مسلمانان به علل گوناگون از جمله غنمیت بر آن بودند که ایشان سلام تحیت اسلامی را نمی کنند و می کوشیدند تا متعرض آنان شوند.(همان) از این رو، خداوند خواهان آن است که اصل را بر سلامت سلام بگذارند ولی بحث و فحص کنند تا درستی این مطلب یا نادرستی آن آشکار شود.

در حقیقت، سلام کردن در صدر اسلام ، نشانه اسلام شخص بود. از این رو، وقتی کسی سلام می کرد در حقیقت می خواست اسلام خویش را بیان کند تا این گونه در امنیت جانی و مالی و عرضی باشد؛ زیرا در هنگام جنگ میان اسلام و کفر،‌تنها راه شناسایی مسلمان از غیر مسلمان همین سلام کردن بود، و برخی از مسلمانان گمان می کردند که دشمنان از این حربه برای در امنیت قرار گرفتن خود استفاده می کنند و سلام ایشان دروغین و سلام اسلامی نیست.(همان؛ و نیزمجمع‌البیان، ج‌۳‌-‌۴، ص‌۱۴۵)

سلام کردن بر دیگران مستحب است،‌ اما سلام کردن بر پیامبر(ص) و هم چنین سلام بر اهل بیت عصمت و طهارت واجب است؛‌یعنی همان گونه که تسلیم اوامر ایشان باید بود،‌ می بایست بر ایشان سلام تسلیم فرستاد.(احزاب، آیه ۵۶؛ مجمع‌البیان، ج‌۷‌-‌۸‌، ص‌۵۷۹)

به هر حال،‌ سلام کردن از آداب اسلامی است که در آیات قرآنی بیان شده است و خداوند خود بر پیامبران(ع) سلام می کند و گزارش می دهد که فرشتگان بر مومنان در هنگام مرگ(نحل، ایات ۳۱ و ۳۲) و بر بهشتیان در بهشت(رعد، آیات ۱۹ تا ۲۴) و بهشتیان بر یک دیگر سلام می کنند(یونس، آیات ۹ و ۱۰؛ ابراهیم، ایه ۲۳) که خود گواه ارزش و اهمیت سلام در اسلام دارد.

پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله بر سلام کردن تشویق می کند و یکی از راه های نزدیکی به خدا و خود را سلام کردن بیان می کند. در حقیقت اگر کسی بخواهد محبوب خدا و پیامبرش شود می بایست کارهایی را انجام دهد که ایشان دوست می دارند؛ سلام از جمله این امور است چرا که خود خدا و پیامبر(ص) نه تنها سلام می کنند بلکه بر این کار از دیگران سبقت می گرفتند به گونه ای که حتی یکی از اصحاب خواست با مخفی شدن در گوشه ای بر ایشان در سلام سبقت بجوید، اما ایشان پیش دستی کرده و بر او سلام کرد. به هر حال پیامبر(ص) یکی از راه های محبوب شدن در نزد خدا و خود را سلام کردن دانسته و می فرماید :إنَّ أَولَى النّاسِ بِاللّه وَبِرَسولِهِ مَن بَدا بِالسَّلامِ؛نزدیکترین مردم به خدا و رسول او کسى است که آغازگر سلام باشد.(بحارالأنوار ج۷۶،‌ص ۱۲، ح۵۰)

امام على علیه السلام نیز خواهان پیش دستی در سلام می شود و با بیان میزان ثواب و پاداشی که بر سلام کننده است مردم را بر این کار تشویق می نماید. امیرمومنان علی (ع) می فرماید:اَلسَّلامُ سَبعونَ حَسَنَهً تِسعَهٌ وَسِتّونَ لِلمُبتَدى وَواحِدَهٌ لِلرّادِّ؛سلام هفتاد ثواب دارد که شصت و نه تاى آن براى سلام کننده است و یکى براى جواب دهنده.(بحارالأنوار، ج ۷۶، ص ۱۱،‌ ح۴۶)

بنابراین پیشدستی در سلام سنت است و ترک آن در حقیقت نوعی نفاق شمرده می شود. از این روست که اهل ایمان در سلام سبقت می گیرند ولی منافق منتظر است تا به او سلام بگویند؛ یعنی همان رفتار متکبران را در پیش می گیرد. پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله می فرماید : اَلْمُؤْمِنُ یَبْدَأُ بِالسَّلامِ وَ الْمُنافِقُ یَقُولُ: حَتّى یُبدَأَ بی؛مؤمن ابتدا به سلام مى‏کند و منافق منتظر سلام دیگران است.(کنزالعمّال، ح ۷۷۸)

آدمی می بایست خود را به سلام کردن عادت بدهد و به کودکان بیاموزد که همواره سلام کنند تا این سنت اسلامی در میان ایشان برقرار بماند و از آثار و برکات آن بهره مند شوند. از این روست که امام على علیه‏ السلام می فرماید: عَوِّدْ لِسانَکَ لینَ الْکَلامِ وَ بَذْلَ السَّلامِ، یَکْثُرْ مُحِبّوکَ وَ یَقِلَّ مُبْغِضوکَ؛زبان خود را به نرمگویى و سلام کردن عادت ده، تا دوستانت زیاد و دشمنانت کم شوند. (غررالحکم، ح ۶۲۳۱)

دیلمى در بیان سیره پیامبر(ص) در سلام کردن می فرماید: کانَ النَّبىُّ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله … یُسَلِّمُ عَلى مَنِ اسْتَقْبَلَهُ مِنْ کَبیرٍ وَ صَغیرٍ وَ غَنىٍّ وَ فَقیرٍ و لا یُحَقِّرُ ما دُعِىَ اِلَیهِ و لو اِلى خَشفِ التَّمْرِ وَ کانَ خَفیفَ المَؤونَهِ کَریمَ الطَّبیعَهِ، جَمیلَ المُعاشَرَهِ، طَلِقَ الوَجهِ، بَشّاشا من غَیرِ ضِحکٍ، مَحْزونا مِن غَیرِ عَبوسٍ، مُتَواضِعا مِنْ غَیْرِ مَذَلَّهٍ، جَوادا مِن غَیْرِ سَرَفٍ، رَقیقَ القَلبِ، رَحیما بِکُلِّ مُسْلِمٍ… ؛ رسول اکرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به هر کس برخورد مى‏نمودند، از بزرگ و کوچک، ثروتمند و فقیر، سلام مى‏کردند و اگر به جایى حتى براى خوردن خرمایى خشک دعوت مى‏شدند، آن را کوچک نمى‏شمردند. زندگیشان کم هزینه بود، بزرگ طبع، خوش معاشرت و گشاده رو بودند، بى آن‏که بخندند، همیشه متبسم بودند، بى‏آن‏که اخمو باشند، محزون بودند، بى‏آن‏که از خود ذلّتى نشان دهند، متواضع بودند، مى‏بخشیدند ولى اسراف نمى‏نمودند، دل نازک و نسبت به تمام مسلمانان مهربان بودند.( ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۱۵)

آثار و برکات سلام کردن

انسان نخستین خواسته اش امنیت و سلامتی و آرامش است. اگر انسان از نظر جان و مال و عرض در امنیت و سلامت نباشد، گویی سعادت و خوشبختی را هرگز تجربه نکرده است؛ چرا که سعادت را در آرامش و آسایش می داند. بیش ترین آسیبی که به انسان ها وارد می شود از سوی هم نوعان است؛ چرا که دیگر موجودات همه مسخر او هستند و توانایی غلبه بر انسان را ندارند و انسان با عقل و هوش خویش همه را مسخر خویش می کند و رام می سازد و از آسیب های آنها در امان است؛‌اما بیش ترین خطر از سوی هم نوع است. سلام و تحیت در حقیقت اعلان رسمی امنیت از سوی طرفین است.

از آن جایی که بهشت حیات طیب و جادوانه ای است که در آن هیچ رنج و عذاب و دردی نیست و تنها سلامتی است،‌بهشتیان هر گاه با یک دیگر مواجه می شوند از این حالت بهشت خبر می دهند و آرامش جاودانه را به یک دیگر یادآور می شوند.

در دنیا وقتی انسان ها بر یک دیگر زنده باد و سلامت می فرستند،‌در حقیقت گوشه ای از بهشت را برای یک دیگر تصویر و ترسیم می کنند و خرمی و سلامت و شادابی و امنیت را به یک دیگر پیش کش می کنند. از این روست که سلام کردن در جامعه موجب خوشی و خرمی میان افراد جامعه می شود.(نور، آیه ۶۱) چرا که حیات طیب همان زندگی خرم و خوشی است که هر انسانی آرزوی آن را دارد.( مجمع‌البیان، ج‌۷‌-‌۸‌، ص‌۲۴۷)

بنابراین،‌نقش اصلی سلام را در می بایست در کارکردهای اجتماعی آن و افزایش امنیت و روحیه سلامت در جامعه جست. جامعه ای که افراد آن به یک دیگر سلام می کنند به یک دیگر تضمین سلامتی و زنده باد می دهند و در حقیقت می گویند که از ما جز به تو خیر و خوشی نخواهد رسید؛ چرا که من آرزوی جاودانگی و زندگی سالم و خوب و خوشی برای تو دارم.

همین مساله موجب می شود که در زندگی افراد جامعه برکت راه یابد؛ و زندگی به گونه ای رقم بخورد که با کم ترین چیزها بهترین خوشی ها فراهم آید. از این روست که سلام را عامل خیر و برکت در جامعه دانسته اند.(نور، ایه ۶۱)

البته در جامعه اسلامی سلام کردن نماد اسلام نیز است. به این معنا که اگر افراد جامعه به یک دیگر سلام کنند با این کار این مطلب را نیز بیان می کنند که اهل اسلام و مسلمان هستند. از این روست که سلام را گاه به معنای نشانه اسلام نیز گفته اند.(نساء، آیه ۹۴)

از دیگر آثار سلام در جامعه می توان به رهایی از کبر و تکبر و استکبار افراد اشاره کرد. سلام کردن به ویژه از بزرگان و بزرگ تر موجب می شود تا از کبر و خودبزرگ بینی رهایی یابند. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله می فرماید :اَلبادى بِالسَّلامِ بَرى ءٌ مِنَ الکِبرِ؛سلام کننده، از تکبر به دور است.(کنزالعمال، ج۹، ص ۱۱۷، ح ۲۵۲۶۵)

از دیگر آثار سلام،‌ مغفرت و بخشش الهی است که شامل سلام کننده می شود. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در این باره می فرماید:إنَّ مِن موجِباتِ المَغفِرَهِ بَذلُ السَّلامِ وَحُسنُ الکَلامِ؛یکى از موجبات مغفرت، سلام کردن و سخن نیکو گفتن است.(جامع الأخبار،‌ص ۲۳۰، ح ۵۹۱)

پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله درباره تاثیر این گونه سلام بر شخص و خانواده می فرماید :اِذا دَخَلَ اَحَدُکُم بَیتَهُ فَلیُسَلِّم، فَاِنَّهُ یُنزِلُهُ البَرَکَهَ وَ تُؤنِسُهُ المَلائِکَهُ؛ هرگاه یکى از شما به خانه خود وارد مى شود، سلام کند، چرا که سلام برکت مى آورد و فرشتگان با سلام دهنده انس مى گیرند. (علل الشرایع، ج ۲، ص ۵۸۳، ح ۲۳)

در اسلام صله رحم مورد توجه بسیاری است؛ چرا که برکات بسیاری برای شخص از جمله طول عمر و نیز جامعه یعنی افزایش انسجام و وحدت و تعاون جمعی دارد. امام صادق علیه السلام سلام را یکی از راه های انجام صله رحم دانسته و می فرماید :صِلُوا أرحامَکُم و بِرّوا بِإخوانِکُم وَ لَو بِحُسنِ السَّلامِ وَ رَدِّ الجَوابِ؛ صله رحم نمایید و به برادران (دینى) خود نیکى کنید، هر چند با سلام کردن خوب و یا جواب سلام خوب باشد.(کافى، ج ۲، ص ۱۵۷، ح ۳۱ )

از آثار اجتماعی سلام می توان به افزایش محبت میان مردم و انسجام اجتماعی از این طریق اشاره کرد. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله درباره این تاثیر سلام می فرماید:وَالّذى نَفسى بِیَدِهِ لاتَدخُلُوا الجَنَّهَ حَتّى تُؤمِنوا وَ لا تُؤمِنوا حَتّى تَحابّوا أولا أدُلُّـکُم عَلى شَئىٍ اِذا فَعَلتُموهُ تَحابَبتُم؟ اَفشُوا السَّلامَ بَینَـکُم؛ به خدایى که جانم در اختیار اوست، وارد بهشت نمى شوید مگر مؤمن شوید و مؤمن نمى شوید، مگر این که یکدیگر را دوست بدارید. آیا مى خواهید شما را به چیزى راهنمایى کنم که با انجام آن، یکدیگر را دوست بدارید؟ سلام کردن بین یکدیگر را رواج دهید.(مشکاه الانوار، ص ۱۵۷)

آداب سلام کردن

سلام کردن دارای آدابی است که توجه به آن می تواند نقش و تاثیر سلام و تحیت را افزایش دهد. از جمله این آداب لزوم پاسخگویی به سلامی مستحبی است که بیان می شود. از این روست که گفته اند سلام مستحب است ولی جواب آن واجب است.

از دیگر آداب آن می توان به این حدیث پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله اشاره کرد که می فرماید:یُسَلِّمُ الصَّغیرُ عَلَى الکَبیرِ، ویُسَلِّمُ الواحِدُ عَلَى الاِثنَینِ ، وَیُسَلِّمُ القَلیلُ عَلَى الکَثیرِ ، وَیُسَلِّمُ الرّاکِبُ عَلَى الماشى ، ویُسَلِّمُ المارُّ عَلَى القائِمِ ، وَیُسَلِّمُ القائِمُ عَلَى القاعِدِ؛کوچک به بزرگ سلام کند و یک نفر به دو نفر و عده کمتر به عده بیشتر و سواره به پیاده و رهگذر به ایستاده و ایستاده به نشسته.(کنزالعمال، ج ۹،‌ص ۱۲۶،‌ح۲۵۳۲۱)

از دیگر آداب این است که پیش از سخن گفتن می بایست سلام را مقدم کرد. از این رو گفته اند: اول سلام بعدا کلام؛‌ امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید:اَلسَّلامُ قَبلَ الکَلامِ؛نخست سلام، سپس کلام.(جامع الأخبار، ص ۲۳۱، ح۵۹۶)

پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله سنت سلام کردن بر کودکان را پدید آورد؛ در حالی که پیش از این بزرگان بر کودکان سلام نمی کردند. آن حضرت(ص) با سنت و سیره عملی خویش این سنت را جا انداخت که بزرگان بر کودکان سلام کنند. آن حضرت می فرمود :خَمسٌ لا أَدَعُهُنَّ حَتَّى المَماتِ … وَالتَّسلیمُ عَلَى الصِّبیانِ لِتَکونَ سُنَّهً مِن بَعدى؛ پنج چیز است که تا زنده ام رهایشان نمى کنم… و سلام کردن به کودکان تا بعد از من سنّت شود.(خصال، ‌صدوق، ص ۲۷۱)

از دیگر آداب سلام ،‌افشای سلام است. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در این باره می فرماید :أفشِ السَّلامَ یَکثُر خَیرُ بَیتِکَ؛سلام را رواج ده تا خیر و برکت خانه ات زیاد شود.( خصال، ص ۱۸۱)

امام باقر علیه السلام نیز بر این ادب تاکید کرده و می فرماید :إنَّ اللّه یُحِبُّ إطعامَ الطَّعامِ وَإفشاءَ السَّلامِ؛خداوند غذا دادن و به همه سلام کردن را دوست دارد.(محاسن،‌برقی، ج ۲، ص ۳۸۸،‌ح۷)

از دیگر آداب سلام این است که شخص وقتی وارد بر خانه شد بر اهل خانه سلام بفرستد و در این امر پیشدستی کند. امام باقر علیه السلام می فرماید:فى قَولِ اللّه عَزَّوَجَلَّ : (فَإِذا دَخَلتُم بُیُوتا فَسَلِّمُوا عَلى أنفُسِکُم) هُوَ تَسلیمُ الرَّجُلِ عَلى أهلِ البَیتِ حینَ یَدخُلُ ، ثُمَّ یَرُدّونَ عَلَیهِ ، فَهُوَ سَلامُکُم عَلى أَنفُسِکُم؛ درباره آیه «هرگاه وارد خانه هایى شدید به خودتان سلام کنید» فرمود: منظور سلام کردن مرد به اهل خانه است در هنگام وارد شدن به آن و جواب دادن اهل خانه به او. پس، این سلام شماست به خود شما.( بحارالأنوار، ج ۷۶، ص ۵، ح۱۶)

اسلام خواهان توجه به آداب مهم اجتماعی از جمله سلام کردن است؛‌چرا که آثار آن در روحیه فردی و جمعی بسیار است و زمینه تحقق سعادت جمعی می شود. از این روست که بارها بر سلام و تحیت فرستادن تاکبد می کند. باشد با این کار و ادب اسلامی جامعه ای سعادت مند داشته باشیم.