سلام و تحیت در قرآن

مفهوم سلام و تحیت
دورود و یا دورباد در زبان پارسی به معنای دور شدن بیماری و مرگ از ساحت شخص است.

هرکسی در دیدار نخست خویش با اعلان خشنودی و رضایت از سلامتی کس دیگر با دل و زبان از خداوند خواهان سلامتی فرد و دوری بیماری و مرگ تا دیدار آینده است. در زبان عربی واژه سلام و سلامت به معنای صلح و دوری از هر نقص به کار رفته است.
واژه دیگری که در عربی به معنا و مفهوم اصطلاحی سلام به کار می رود، واژه تحیت است. تحیت برگرفته از واژه حیات و به معنای درخواست از خدا برای بقا و زندگی دیگری است. این واژه بیشترین کاربرد را در معنای اصطلاحی سلام متعارف دارد.
در زبان پارسی نیز معادل این واژه از دیرباز به کار می رفته است که همان زنده باد است. هرگاه کسی به دیگری می رسید پس از دورود و دورباد واژه زنده باد را برای درخواست زندگی جاوید و دراز برای دیگری خواهان می شد.

به کار بردن جملات دعایی در همه جا از مسایل طبیعی و پدیده های عادی اجتماعی است. این جملات دعایی افزون بر کارکرد دعایی، همبستگی اجتماعی را افزایش می دهد و الفت و محبت را در میان مردمان و جامعه تقویت می کند و باعث می شود تا خوشی و خرمی در زندگی فزونی یابد.(نور آیه ۶۱) و برکات و خیر مادی و معنوی در جامعه گسترش یابد. (نور آیه۶۱) مقاله حاضر نگاهی هرچند کوتاه به موضوع سلام و دورود فرستادن و فضیلت آن در قرآن دارد.
اقسام سلام و تحیت
در قرآن و آموزه های آن برای سلام به جهات مختلف اقسامی بیان شده است. می توان از سه نوع از سلام سخن گفت: سلام خوف و سلام طمع و سلام محبت. به سخنی دیگر همان گونه که می توان برای پرستش و عبادت خدا، این سه قسم را تصور کرد، برای سلام نیز می توان سه قسم یاد شده را ترسیم نمود.
۱- سلام خوف
از این رو گاه فردی به جهت خوف از شخصی به وی سلام می کند و می کوشد تا از دست و زبان و اعمال و رفتار آن شخص در امان باشد. این سلام به معنای اعلان صلح است.
در زندگی معمولی ما بارها اتفاق افتاده است که به شخصی ظالم سلام کرده اید و در پاسخ اعتراض دوستان، به مسأله در امان ماندن از شرش اشاره نموده اید.
در قرآن نیز اعلام صلح نسبت به مخالفان و دشمنان امری است که به صورت یک آموزه دستوری به مؤمنان تعلیم و آموزش داده شده است.
قرآن به مؤمنان می فرماید که برای در امان ماندن از شر زبانی و عملی مخالفان هرگاه با ایشان روبه رو شدید به ایشان اعلان سلام و صلح کنید و بیان نمایید که از سوی ما هیچ خطری وجود ندارد و ما خواهان صلح و صفا هستیم.
مؤمن هنگامی که با مخالفان جاهل مواجه می شود و ترس آن وجود دارد که مخالف جاهل گمان کند از سوی مؤمن آسیبی ممکن است به وی برسد، با اعلان صلح و سلامت می کوشد تا چنین تصوری را از ذهن مخاطب دور سازد: » و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما(فرقان آیه۶۳)
این شیوه را فرشتگان نیز به کار برده اند. آنان که به شکل مردانی غریب و نا آشنا برحضرت ابراهیم وارد شده بودند، برای آن که آن حضرت از ایشان نهراسد و گمان دشمنی نبرد بر آن حضرت سلام می کنند تا بدین وسیله خوف را از مخاطب بزدایند و به وی اعلان صلح و دوستی دهند: اذ دخلوا علیه فقالوا سلاما قال انا منکم وجلون؛ هنگامی که فرشتگان بر ابراهیم درآمدند، بی درنگ گفتند: سلام. آن حضرت گفت من از شما هراسانم.(حجر آیه۵۲)
در آیه ۲۵ سوره ذاریات بیان می کند که علت این ترس، ناشناس بودن مهمان بود. این ترس هرچند با سلام کاهش یافت ولی هنگامی که آنان دست به غذا نبردند آن حضرت را خوف دربر گرفت و مسایلی پیش آمد که این جا محل نظر ما نیست.
به هر حال یکی از علل سلام از سوی گوینده آن رهایی از خوفی است که در او وجود دارد و نسبت به شنونده آن، احساس ترس و خوف دارد و یا احساس می کند مخاطب از وی می هراسد بنابراین برای رهایی از این خوف و حالتی که میان دو طرف وجود دارد اعلان سلام و صلح و صفا می شود.
نمونه این گونه ترس حتی در میان تازه مسلمانان وجود داشته است. به این معنا که زمانی که اسلام قدرت برتر جزیره عربی شد و همگان گروه گروه به سوی اسلام روی آوردند، برخی از مؤمنان دارای سابقه به کسانی که تازه مسلمان شده بودند شک می کردند که آنان برای رهایی از مرگ و قدرت اسلام ایمان آورده اند و با سلام و تحیت گویی می کوشند خود را مسلمان وانمود کنند بنابراین وقتی سلام می کردند، برخی با آنان مخالفت می ورزیدند و می گفتند که شما مسلمان نیستید و تنها از ترس جان سلام می کنید. قرآن به این مسأله و بحران اجتماعی که در آغازین روزهای قدرت گیری اسلام پیش آمده توجه می دهد و با بیان گزارشی از موضوع، دستور چگونگی برونرفت از این معضل را بیان می دارد. خداوند در قرآن می فرماید: ولا تقولوا لمن القی الیکم السلام لست مؤمنا؛ به کسانی که به شما سلام می کنند نگویید شما مسلمان نیستید. (نساء آیه۹۴) در این آیه به خوبی نشان داده شده است که برخی برای رهایی از ترس سلام می کردند و سلام ایشان از روی ترس از مسلمانان بود. بنابراین به مسلمانان می فرماید که در برابر این گونه سلام ها، شما اصل را بر پذیرش اسلام از سوی آنها قرار دهید و نگویید که شما مسلمان نیستید.
نکته دیگری که از این آیه استفاده می شود آن است که سلام به عنوان نمادی دینی و نشانه ای از اسلام در میان افراد جامعه شیوع یافته بود به گونه ای که هر کس سلام می کرد به عنوان مسلمان شناخته و از فواید آن بهره مند می شد. این بهره مندی از فواید اسلام با بیان سلام و تحیت موجب شده بود که برخی سوءاستفاده ها از سوی برخی از کافران صورت پذیرد.
مسلمانان برای جلوگیری از سوءاستفاده کافران گاه به مقابله برمی خاستند و آنان را متهم به سوءاستفاده می کردند. در این زمان بود که جامعه با مشکلی جدی مواجه شد. برخی نگران بودند که از این نشانه سوءاستفاده شود و برخی دیگر برای سوءاستفاده به سلام رو می آورند و تشکیک در جامعه افزایش یافت و مردمان نسبت به یک دیگر به شک و تردید افتادند. گرایش گسترده به اسلام و انبوه مسلمانان موجب می شد که نتوان به درستی از اسلام واقعی آوردن و یا نیاوردن آنان آگاه شد. از این رو نیاز به راهی برای خروج از معضل بود. راهی که بتواند الفت و انس در جامعه را افزایش دهد. در این جاست که خداوند دستور می دهد که هر کس سلام کرد و اعلام اسلام و صلح کرد با او به عنوان مسلمان و خواهان صلح و صفا برخورد کنید. این گونه شد که این بحران اجتماعی نیز حل شد و مسلمانان کسی را متهم به دروغ نکردند و به ظاهر اعلان اسلام و نشانه سلام اکتفا کردند.
۲- سلام طمع
قسم دیگر از اقسام سلام، سلام طمع است. به این معنا که فردی برای کسب منفعت به مخاطب سلام می کند تا از سوی وی نعمتی به او برسد: و لقد جاءت رسلنا بالبشری قالوا سلاما قال سلام؛ هنگامی که فرستادگان ما با مژده ای نزد ابراهیم آمدند گفتند سلام و آن حضرت پاسخ سلامشان را داد.(هود آیه۶۹)
۳- سلامت محبت
نوع سوم سلام، سلام محبت است. این سلام ویژه مؤمنان است. خداوند گزارش می کند که مؤمنان در بهشت هرگاه بر یک دیگر وارد می شوند سلام می کنند. بلکه از آنان جز سخنان نیکو و سلام و صلح شنیده نمی شود و از سخنان لغو و بیهوده اعراض می کنند.(مریم آیه ۶۲)
کارکرد تحیت و سلام
سلام به معنای رهایی از بلا و بیماری و نقصان است. انسان سالم کسی است که دچار بیماری جسمی و روحی نیست. سلامت امری است که همگان طالب آن هستند و می کوشند آن را به دست آورند.
در زندگی دنیایی، انسان گرفتار انواع و اقسام بلایا و بیماری است که می خواهد از آنها رهایی یابد. در قرآن بیان شده است که یکی از نام های خداوند سلام است. سلام به معنای رهایی از هر نقص و عیب و بیماری و بلایی است. خداوند با بیان این که هرگاه با یک دیگر مواجه شدید از خدا بخواهید تا با اسم سلام بر طرف مقابل ظاهر شود و او را از بیماری و بلا و نقص برهاند چنان که هنگامی که حضرت ابراهیم(ع) در آتش انداخته شد، خداوند با نام سلام بر او ظاهر شد و به آتش فرمان داد که برای او کمال و سلامتی باشد نه آن که وی را به نقص و بیماری بگیرد.(انبیاء آیه۶۹)
ما همواره از خدا خواهان آنیم که ما را به نام سلام بگیرد و در تمام حالات تحت این نام قرار گیریم؛ چنان که پیامبران بزرگش را چنین کرد. در گزارش های قرآنی آمده است که خداوند به پیامبران بزرگش سلام می فرستد از زمان تولد تا مرگ تا رستاخیز.(مریم آیات ۱۵و ۳۳) به هرحال در آموزه های اسلامی تحیت و سلام (زنده باد و درود و صلح خواهی) امر پسندیده اجتماعی است که کارکردهای گوناگون دارد.