سبک زندگی اسلامی ؛ مهارتهای ارتباطی

samamosارتباط مؤثر با دیگران یکی از مهم ترین مهارت ها در زندگی اجتماعی است. این توانایی به فرد کمک می کند تا بتواند کلامی و غیر کلامی و مناسب با فرهنگ ، جامعه و موقعیت، خود را بیان کند؛ بدین معنی که فرد بتواند نظرها ، عقاید ، خواسته ها ، نیازها و هیجان های خود را ابراز و به هنگام نیاز بتواند از دیگران درخواست کمک و راهنمایی نماید. مهارت تقاضای کمک و راهنمایی از دیگران ، در مواقع ضروری، از عوامل مهم یک رابطه سالم است. نویسنده در این مطلب بر اساس آموزه های وحیانی اسلام بر آن است تا راهکارهای ایجاد و تقویت این مهارت را تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

ضرورت های یک ارتباط دو سویه

اصولا ارتباط میان افراد یک ارتباط دو سویه است؛ بنابراین نمی توان انتظار داشت با اصلاح یک طرف، حتما این ارتباط دو سویه به شکل درست و مناسب برقرار خواهد شد.

در آیات قرآنی و آموزه های روایی اسلامی اصول و قواعدی برای ارتباط سالم دوسویه بیان شده است که باید از آن به عنوان ضرورت های ارتباط یاد کرد. از جمله این اصول و قواعد می توان به موارد زیر اشاره کرد.

  1. شناخت دیگری: اصولا بدون شناخت دیگری نمی توان ارتباط سازنده و موثری را برقرار کرد. در آیات قرآنی به این مهم توجه شده است. به نظر می رسد که حتی برای ارتباط با دیگری از غیر جنس انسان مانند پرندگان و حشرات نیز نیاز است تا انسان شناختی داشته باشد تا بتواند ارتباطی سازنده ای داشته باشد. درک شرایط و موقعیت حساس دیگری ، قدرت فهم و استنباط، و ماننند آن ها که همان شخصیت شناسی است باید مد نظر قرار گیرد؛ زیرا هر کسی بر اساس شخصیت خود عمل می کند و کنش و واکنش هایی ارتباطی او در همین مدار و محور قابل تحلیل و توصیف و توصیه است.(اسراء، آیه ۸۴) حضرت سلیمان(ع) برای ارتباط با هدهد و ملکه مورچگان از شناخت ها بهره گرفته است.(نمل، آیات ۱۸تا ۲۱) هم چنین حضرت سلیمان برای ارتباط گیری درست با ملکه سبا از همین روش استفاده کرده در ادامه همین آیات آمده است. خداوند در آیات قرآنی بر آن است تا زمینه شناخت پیامبر(ص) را با گروه ها و افراد جامعه از مشرک، منافق و یهود و مسیحی را تبیین کند تا نحوه ارتباط گیری با آنان درچارچوب این شناخت باشد.
  2. گوینده و شنونده خوب بودن: از دیگر اصول موثر در ارتباط گیری گوینده و شنونده خوب بودن است. یعنی همان طوری که انتظار است سخنان شما درشت و تند نباشد و از قواعد فصاحت و بلاغت برخوردار بوده و از استدلال و برهان و معقولات و مقبولات بهره مند باشد که در آیات قرآنی به آن توجه داده شده است(نحل، آیه ۱۲۵؛ هود، آیه ۶۹؛ احزاب، آیه ۷۰؛ آل عمران، آیه ۱۵۹ و آیات بسیار دیگر) هم چنین شنونده خوب بودن نیز در ایجاد این ارتباط سالم و سازنده بسیار مهم و اساسی است.(فرقان، آیه ۶۳) از همین روست که در آیات قرآنی به نقش شنونده خوب بودن پیامبر(ص) در جامعه اشاره شده به طوری که وی را «اذن= حرف شنو» دانسته اند و خداوند نیز این حرف شنوی پیامبر(ص) را برای جامعه و مخاطبان آن خیر و سازنده معرفی می کند.(توبه، ایه ۶۱)
  3. حس همدلی و همدردی: احساس مشترک داشتن با مخاطب که شرایط آن با شناخت از او به دست می آید، حس همدلی را بر می انگیزد به گونه ای که موقعیت و شرایط دیگری را درک کرده و بر اساس آن تلاش می کند تا مشکل آنان را برطرف کرده و در شرایطی که نیاز است با همدردی و تسلای خاطر و دلداری آنان را برای تغییر موقعیت و عبور از مشکل و بحران یاری رساند. چنین کنش و واکنش هایی در ایجاد یک ارتباط سازنده و مثبت بسیار مهم و اساسی است. در آیات قرآنی ، به این اصل نیز توجه داده شده است. پیامبر گرامی(ص) خود بر اساس حس همدلی بر آن بود تا دیگران را در مسیر درست و سازنده قرار دهد و ارتباط سازنده ای برقرار کند. همین امر موجب می شد تا دشمنان و منافقان گمان کنند که ایشان از اصول و قواعد دین توحید دست برداشته و یا زمینه ای برای آن فراهم است؛ در حالی که تمام تلاش پیامبر(ص) در چارچوب همدلی و همدردی و مانند آن بوده است.(نگاه کنید: کهف، آیه ۶؛ شعراء، آیه ۳؛ آل عمران، آیه ۶۱؛ بقره، آیات ۱۲۰و ۱۴۵؛ یوسف، آیه ۱۰۳؛ اسراء، آیه ۱۷۴)
  4. مختصر و مفید گویی: در ارتباط سازنده و مفید باید از هر گونه عاملی که موجب دلخوری و گریز طرف دیگر شود پرهیز کرد. در ارتباط کلامی بهتر است که سخن مختصر و مفید باشد؛ به طوری که هم مخاطب مطلب را به درستی درک کند وهم دارای ابهام نباشد.(نساء، آیه ۹؛ احزاب، آیه ۷۰؛ آیات دیگر)
  5. توجه و اهتمام نسبت به دیگری: در ارتباط با دیگری به ویژه ارتباط کلامی باید چهره به چهره با او بود و برای این که ارزش و اعتبار گوینده را مورد تاکید قرار دهیم به او بنگریم و پشت به او نکنیم و کاری که نشان بی توجهی ما باشد انجام ندهیم.(انفال، آیات ۲۰ و ۲۳
  6. طرح سوال و انتظار پاسخ: از دیگر اصول در ارتباط گیری طرح سوال و انتظار پاسخ از مخاطب است. این روش بارها در آیات قرآنی به کار گرفته شده است.(توبه، آیه ۶۵؛ عنکبوت، آیات ۶۳ و ۶۵؛ لقمان، آیه ۲۵؛ زمر، ایه ۳۶)
  7. استفاده از همه سطوح تماس زبانی و کلامی: از آن جایی که مخاطبان و کسانی که با آنان می خواهیم ارتباط برقرار کنیم از نظر سطح ادراکی و فهم و شعور و نیز ارتباط متفاوت هستند ، می بایست به این تفاوت ها توجه داشت و از همه ابزارهای کلامی و غیر کلامی با توجه به سطح قابل تماس استفاده کرد. برخی مثلا به جهت عقلانیت ، به حکمت و برهان علاقه مند هستند و برخی دیگر به قصه و مقبولات و برخی دیگر به امور دیگر. شناخت شخصیت مخاطب در این زمینه بسیار موثر است.(نحل، آیه ۱۲۵ و آیات دیگر)
  8. پرهیز از لغوگویی و تمسخر: در ارتباط با دیگران بهتر آن است که از سخنان بیهوده و شوخی بی جا و یا زیاده روی در آن پرهیز شود؛ زیرا هم شخصیت آدمی را زیر سوال می برد و هم ممکن است سخنی گفته شود که موجب رنجش شود. تمسخر و سخریه گرفتن دیگری به هر شکل موجب رنجش خاطر خواهد شد و نباید سرزنش و توبیخ نیز در جمع یا زیاد باشد که همه این ها زیانبار در ارتباط گیری است. آیات قرآنی و روایات بسیاری به این نکته ها توجه داده است.
  9. استفاده از زبان بدن: انسان همان طوری که با کلام و زبان ارتباط برقرار می کند، با زبان بدن نیز ارتباط برقرار می کند. اصولا محبت و خشم و مانند آن در چهره خودش را نشان می دهد. تبسم و لبخند در مواجه به دیگران نقش سازنده ای در ایجاد و تقویت ارتباطات دارد. از این روست که حضرت سلیمان (ع) با لبخند و تبسم به استقبال انتقاد ملکه مورچگان رفت(نمل، آیه ۱۹) و پیامبر(ص) نیز هماره با مردم با تبسم و لبخند مواجه می شد و هرگز تندخویی و تندی نمی کرد.

در آموزه های اسلامی اساس و محور ارتباطات در دین بر مهربانی و خوش خلقی سامان یافته است و از مردم خواسته شده تا در چهار محور با دیگران تعامل داشته باشند که شامل موارد زیر است: ۱- آزار نرساندن که برای تحقق آن باید خشم و زبان خود را کنترل نمود و ۲- برخورد نیک با همه انسانها که برای آن باید فضایل اخلاقی را در خود نهادینه ساخت و ۳- تعاملی متعالی با مؤمن که در این مورد باید حقوق خاص مؤمن را رعایت نمود.۴- دوستی، که قبل از انتخاب باید افراد را آزمود؛ و عوامل ایجاد و تقویت آن را فراگرفت.

مهارت خوش اخلاقی

یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار در روابط اجتماعی ، خوش اخلاقی است که در رفتارهای فرد همانند خوش رویی خودش را نشان می دهد. انسان خوشخو و خوش اخلاق، به سبب اخلاقی نیک و پسندیده ای که دارد، در جامعه به گونه ای رفتار می کند که هم خودش از آن بهره مند می شود و هم دیگران. خوشخویی مهم ترین عامل جذب دیگران به خود است به طوری که دیگران ناخواسته خود را در خدمت فرد قرار می دهند و خواسته هایش را برآورده می سازند. منش شخص خوشخو در کنش ها و واکنش هایش خودنمایی می کند و مردم از افعال و اعمال پسندیده و نیکش خشنود می شوند و به سمتش می آیند.

اصولا اسلام دین محبت و صلح و صفا است. از این روست که نام آن اسلام به معنای صلح و صفا و تسلیم در برابر خوبی ها و نیکی ها و خیر و حق است.

در روایات به مساله خوش اخلاقی بسیار توجه داده شده به طوری که گفته شده غیر از خوش خویان کسی به بهشت نمی رود. این بدان معناست که خوش خلقی و خوشخویی عامل اصلی بهشت رفتن آدمی و کسب سعادت ابدی است. پیامبر اسلام(ص) در این باره فرموده است:« أَکْثَرُ مَا تَلِجُ بِهِ أُمَّتِیَ الْجَنَّهَ تَقْوَى اللَّهِ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ؛ بیشترین چیزی که سبب بهشتی شدن امت من می‌شود، پارسایی و نیک‌‌خویی است». (اصول کافی، ج۲،ص ۱۰۳)

اصولا انسان با پول و قدرت و ثروت نمی توانند قلب ها را به خود جلب و جذب کند؛ زیرا اگر کسی پولی بدهد تنها زمانی که پول می دهد دیگران را به خود جلب می کند، ولی قلب و عقل وی اسیر او نیست؛ اما اگر قلب و عقل کسی را اسیر خود کند، آن زمان می تواند امید داشته باشد که پیرو و مطیع اش باشد. پیامبر اکرم(ص) در این زمینه فرموده است:« یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَهِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ؛ ای فرزندان عبدالمطلب! شما با دارایی‌هایتان نمی‌توانید به همه مردم رسیدگی کنید(و آنها را پوشش دهید). پس با رویی گشاده و نیکو آنها را ملاقات کنید». (اصول کافی، ج۲، ص۱۰۴)

انسان اگر بخواهد گنجی داشته باشد؛ هیچ گنجی بهتر از محبت دل ها نیست؛ زیرا کسی که دیگران را گرفتار محبت خود کرده است در همه چیز آنان شریک خواهد بود و قدرت و ثروت آنان برای او نیز خواهد بود؛ زیرا دیگران به سادگی قدرت و ثروت خود را در اختیار او می گذارند. از همین رو گفته شده که خوش خلق شریک مال مردم است. امیرمومنان امام علی(ع) می فرماید: «اَنْفَعُ الْکُنوزِ مَحَبّهُ الْقُلوبِ؛ سودمندترین گنج‌ها، به دست آوردن محبت دل‌هاست».(غررالحکم و دررالکلم، ح ۹۴۱۹)

انسان می بایست برای رسیدن به هر کمالی از همه ابزارها و نعمت های الهی بهره مند شود؛ افزایش ظرفیت و بهره مندی از امکانات هستی با افزایش ارتباطات شدنی است؛ زیرا این گونه است که شریک دیگران در قدرت و ثروت و امکانات و نعمت های آنان می شود. امام علی(ع) در جایی دیگر می فرماید: المؤمنُ مألوفٌ و لاخیرَ فی من لایألَفُ و لایؤْلَفُ؛ مومن اهل معاشرت و الفت است و در کسی که الفت نگیرد و با او الفت نگیرند، خیری نیست.( اصول کافی، ج۴، ص۳۱۲)

خوش رویی مهم ترین جلوه ای برترین جلوه های خوشخویی است؛ در حقیقت خوشخویی را می توان در رفتار خوشرویی انسان ها جست. کسی که در همه حال با انبساط و تبسم و لبخند با دیگران مواجه می شود و سرور خویش را نشان می دهد و حتی گاه خشم و غضب خویش را نهان و درد و رنج خویش را پنهان می کند، در حقیقت نشان می دهد که از نظر خلق و خوی در اوج خوش خلقی و حسن خلق قرار دارد. از این روست که در اسلام بر خوشرویی در مواجه با دیگران به عنوان نماد خوش خلقی تاکید شده است. در همین رابطه امام باقر (ع) می فرماید:« قَالَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ (ص) رَجُلٌ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی فَکَانَ فِیمَا أَوْصَاهُ أَنْ قَالَ الْقَ أَخَاکَ بِوَجْهٍ مُنْبَسِطٍ؛ مردی نزد رسول خدا(ص) آمد و از ایشان توصیه‌ای خواست. حضرت فرمود: برادر(دینی‌ات) را با رویی باز دیدار کن». (اصول کافی، ج۲، ص ۱۰۴)

به هر حال، از نظر اسلام کمالات انسانی در شخصیت فرد خودش را نشان می دهد و کمال ایمان در همان خوشخویی است. امام باقر(ع) می فرماید:« إِنَّ أَکْمَلَ الْمُؤْمِنِینَ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً؛ کاملترین مؤمنان کسی است که خویش نکوتر باشد». (اصول کافی، ج۲ ،ص۱۰۰)

ارتباط اجتماعی میان افراد جامعه نقش تعیین کننده در رسیدن به آرامش و سکون دارد. این که خداوند در آیه ۲۱ سوره روم ارتباط میان همسران را بر پایه مودت و رسیدن به آرامش می داند، از آن روست که اصولا سعادت در دو عنصر آرامش و آسایش خود را نشان می دهد. پس اگر کسی می خواهد به سعادت دست یابد و آرامش را تجربه کند، نیازمند ارتباط سالم اجتماعی و سازنده با دیگرانی است که از جنس او هستند. یعنی کبوتر با کبوتر می تواند به یک ارامشی دست یابد که در ارتباط کبوتر با باز شدنی نیست؛ زیرا تضادهای فکری و فرهنگی و مانند آن به جایی آن که موجب آرامش شود، موجب درگیری و افزایش اضطراب و مانند آن خواهد شد. امام صادق(ع) می فرماید: «المؤمنُ لَیَسْکُنُ الی المؤمنِ کما یَسْکُنُ الظَمْآنُ الی الماءِ الباردِ؛ مؤمن با مؤمن آرامش می‌یابد همانگونه که تشنه با آب تسکین می‌یابد».(اصول کافی، ج۵، ص۶۶)

هم چنین خوشخویی موجب می شود که ارتباط اجتماعی افزایش یافته و قدرت و ثروت مردم در اختیار یک دیگر قرار گرفته و موجب آرامش و به طور طبیعی افزایش عمر مردم شده و اقتصاد نیز رشد و شکوفا شده و جامعه آباد گردد. امام صادق(ع) می فرماید: «الْبِرُّ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ یَعْمُرَانِ الدِّیَارَ وَ یَزِیدَانِ فِی الْأَعْمَارِ؛ نیکی کردن و خوش‌خلقی شهرها را آباد و عمرها را زیاد می‌کند». (اصول کافی، ج۲،ص ۱۰۴)

راهکارهایی ایجاد و تقویت مهارت ارتباطی

ممکن است این پرسش مطرح شود که ارزش و اهمیت مهارت ارتباطی را برای رسیدن به کمالات و سعادت و آرامش و حتی آسایش دانسته ایم، اما چگونه می توانیم این مهارت را در خود ایجاد یا تقویت کنیم.

در آموزه های وحیانی اسلام چنان که مطرح شد، سازوکارها و راهکارهایی متعدد و متنوعی بیان شده که برخی از آن ها را می توان از لابه لای مطالب گذشته به دست آورد.

از جمله سازوکارها و راهکارهایی که اسلام برای ایجاد و تقویت مهارت ارتباطی بیان کرده شامل اموری چند است که عبارتند از:

  1. ابراز علاقه با دیگری: از جمله روش هایی ایجاد و تقویت ارتباط با دیگران، ابراز علاقه و احساسات نسبت به دیگری است. امام صادق(ع) می فرماید : «التَوَدُّدُ الی الناسِ نصفُ العقلِ؛ مهرورزی با مردم نیمی از خرد است».(اصول کافی، ج۶، ص۵۰۴)
  2. اکرام: از دیگر سازوکارهای ایجاد و افزایش ارتباط با دیگران ، اکرام دیگران است. این که انسان بی منت با دیگران ارتباط برقرار کند. اصولا انسان ها نسبت به کسانی که بده و بستان دارند و منت می گذارند و یا منتظر اقدامات متقابل هستند در حد همان بازاری و تجارت با او رابطه برقرار می کنند و این ارتباط به شکل یک ارتباط دوستانه و اجتماعی و پایدار ظهور و بروز نمی کند. از این روست که پیامبران نخستین مطلبی را که اعلام می کردند، عدم دریافت مزد در ارتباط با نقش پیامبری است. (انعام، ایه ۹۰؛ هود، آیه ۲۹) هم چنین گذشت از خطا و خیر رسانی به هر شکل از جمله عوامل و سازوکارهایی است که در این امر نقش سازنده ای دارد. امام صادق(ع) می فرماید: «مَن اتاهُ اخوهُ المسلم فاکرمه فانّما اکرم الله عزوجل؛ هر کس برادر مسلمانش را که نزدش آمده تکریم کند، خدا را بزرگ داشته است».( اصول کافی، ج۴، ص۶۱۲)
  3. ترک جاسوسی و تجسس در زندگی دیگران: از جمله سازوکارهایی است که خداوند در قرآن در آیات سوره تحریم به آن اشاره کرده است. اصولا کسی که در زندگی دیگران تفتیش می کند و سرک می کشد مورد قبول افراد نیستند. اگر کسی بخواهد با دیگران ارتباط سازنده و مثبتی داشته باشد ، باید از سرک کشیدن در زندگی دیگران و فضولی دست بردارد. امام ‌صادق(ع) می فرماید:«لاتُفَتِّشِ الناسَ فَتَبْقی بلا صدیقٍ؛ از نهان مردمان بازرسی نکن تا بی‌دوست بمانی».( اصول کافی،ج۶،ص۵۳۰)
  4. گوش دادن: از دیگر سازوکارهای معروف مساله گوش دادن و استماع است که پیش از این در باره آن سخن گفته شد؛ زیرا کسی که خوب گوش می دهد و برای سخن و کلام دیگران ارزش قایل است، بهتر می تواند ارتباط برقرار کند و مطالب خویش را به دیگران منتقل سازد. همان طوری که انسان باید گوینده خوبی باشد باید شنونده خوبی نیز باشد.
  5. اعتماد به نفس: انسان باید با تکیه و اعتماد به خداوند و ولایت و نصرت الهی در هر مسیری که حق می داند گام بردارد. وقتی به حقانیت چیزی جزم پیدا کردی با توکل بر خدا با عزم وارد عمل شوید. این گونه است که دیگر از شکست نمی ترسید و حتی شکست را عین پیروزی می دانید؛ زیرا اگر خداوند می خواست و خیر بود حتما در آن کار موفق می شدید و عدم توفیق به معنای آن است که خیر در آن نبوده است. چنین نظر و رویه ای موجب می شود که انسان دیگر خجالت نکشد و با توکل عزم و همت عالی خود را به نمایش گذارد.(آل عمران، آیه ۱۵۹)
  6. مذاکره : اصولا انسان با مذاکره می تواند مشکلات را برطرف کند. طرف مذاکره و عدم بیان شفاف مواضع می تواند به جای ایجاد ارتباط مانع جدی در ارتباط گیری انسان ها باشد. اگر با دیگری مشکلی دارید، با او مذاکره کنید و به صراحت و شفافیت مواضع خود را بگوید. اصولا انسان ها هر چند در ظاهر از دو پهلو سخن گفتن و ابهام و حتی دروغ در زمانی بهره می برند و حتی شاد می شوند، ولی در بلندمدت موجب سلب اعتماد می شود. از همین روست که حتی دروغگویان از انسان های که مواضع خود را شفاف بیان می کنند، استقبال می کنند. پیامبر(ص) هماره این گونه عمل می کرد و سوره کافرون و مانند آن دلایل روشنی بر شفافیت در اعلان مواضع است. هم چنین پیامبر(ص) چنان که در آیات قرآنی بیان شده بر اصل مذاکره و اتمام حجت توجه داشته و آیات قرآنی سرشار از اصول مذاکره چون وعده و وعید و تهدید است که در قالب مذاکره بیان می شود.
  7. اعتمادسازی: از جمله ابزارها و سازوکارهای مهم در ارتباطات اجتماعی، اعتمادسازی است. کسی که به دیگری اعتماد نداشته باشد و با ترس و دلهره با کسی مواجه شود نمی تواند ارتباط سازنده و مثبتی برقرار کند. در قرآن بیان می شود که ترس و خوفی که در حضرت ابراهیم(ع) از نخوردن مهمانان ایجاد شده بود، ایشان را از ادامه ارتباط منصرف کرده بود؛ اما فرشتگان با اعتمادسازی تلاش کردند تا این ارتباط در مسیر درست قرار گرفته و ادامه یابد.(هود، آیه ۷۴)
  8. ابراز وجود و خودابرازی: هر چند که انسان نباید خودش را مدح و ستایش کند (نجم، آیه ۳۲) ولی در ارتباط اجتماعی معرفی خود و شخصیت می تواند در ایجاد یا تقویت یک ارتباط سازنده و موثر مفید باشد. از این روست که پیامبران در گام نخست ارتباط گیری با دیگران به معرفی خود می پرداختند.(اعراف، آیه ۱۵۸؛ صف، آیه ۵ و آیات دیگر)
  9. شناخت و اهتمام به سطح مخاطبان: این مطلب پیش از این بیان شده و درادامه باید گفت که درک و شناخت از یک سو و توجه و اهتمام به تفاوت سطوح خیلی می تواند در بهبود ارتباط موثر فایده داشته باشد. گوینده بایستی به سطح فهم و خرد مخاطب توجه داشته باشد چه آن که عدم توجه به این اصل گوینده را از مقصود خویش که همان رساندن پیام به مخاطب است بازمی‌دارد. مخاطب هنگامی تحمل شنیدن را در خود ایجاد می‌کند که مطالب متکلم به فراخور فهم و دانش او باشد و إلاّ احساس خستگی و بیگانگی از گفته‌های گوینده را در خود مشاهده می‌کند. براساس همین اصل محوری، پیام‌آوران الهی در مرحله نخست به زبان قوم خویش سخن می‌گفتند: “وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ؛ ما هیچ پیامبری را، جز به زبان قومش، نفرستادیم تا (حقایق را) برای آن‌ها آشکار سازد”.(ابراهیم، ایه ۵) تبیین حقایق زمانی قابل تحقق است که سطح فکری مخاطب رعایت شود. رسول خدا(ص) فرموده است: “إِنّا معاشِرَ الانبیاءِ أُمِرْنا أن نُکَلِّمَ الناس علی قدر عقولِهِمْ؛ ما پیامبران مأموریم تا با مردم به اندازه درک و عقلشان سخن گوئیم. توجه به عنصر یاد شده، در گفتگو با کودکان از ضرورتی مضاعف برخوردار است. چه آن که درک محدود و اطلاعات اندک آنان نیازمند گشودن زبان کودکی با آنان است.”( تحف العقول، ص۶۰) رسول اکرم(ص) می‌فرماید: “من کان عِنْدَهُ صَبِیٌّ فلیتصاب له؛ هرکس کودکی نزد اوست، باید که برایش کودکی کند”.( محمد، محمدی ری‌شهری، حکمت‌نامه کودک، ترجمه عباس پسندیده، ص ۲۶۶)
  10. نیک گویی و پسندیده گویی: انسان هم باید پاک و پاکیزه سخن بگوید و هم به معروف و پسندیده ها فرمان دهد. پس فصاحت و بلاغت از نظر ادبی و هم محتوایی می بایست در دستور قرار گیرد تا ارتباط سالم برقرار شود. از دیدگاه قرآن کریم، ارتباطی سالم است که بر پایه تکریم شخصیت و عزت نفس و احترام متقابل افراد انسانی صورت گیرد. بدیهی است، زمانی متکلم با الفاظ زشت و دشمنی‌زا سخن بگوید، در مخاطب نه تنها تأثیر نمی‌گذارد بلکه زمینه‌ساز اختلال در ارتباط را فراهم می‌آورد. علی(ع) فرمود: “ایّاکَ و مُسْتَهْجَنَ الکَلامَ فَإِنَّهُ یَوغِرُ القلب؛ از سخن زشت بپرهیزید که دلها را به کینه آورد”.( غررالحکم،ص ۱۹۲) چه آن که طبع آدمی با الفاظ زشت، تنفر دارد و هیچ وقت گوش دل، به سخنان کسی که در مورد او با واژه‌های زشت بهره گرفته می‌شود، نمی‌دهد و آن را پذیرا نمی‌شود. براساس این که طبع آدمی به الفاظ نیک گرایش دارد خداوند دستور به سخن نیک می‌دهد. “و قولوا للناس حُسناً؛ و به مردم نیک بگویید”.(بقره، آیه ۸۳) امام باقر(ع) فرمود: “قُولُوا لِلنّاسِ أَحْسَنَ ما تُحِبُّونَ اَنْ یقال لَکُمْ؛ با مردم به نیکوترین سخن که دوست دارید آنان به شما بگویند، سخن بگویید”.( تحف العقول، ۵۳۴) قرآن به پیروان خویش دستور می‌دهد از ناسزا گویی اجتناب کنند. “وَلا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ؛ کسانی که غیر خدا را می‌خوانند دشنام ندهید، مبادا آن‌ها (نیز) از روی (ظلم و) جهل، خدا را دشنام دهند”.(انعام، آیه ۱۰۸) کتاب زندگی، مؤمنین را از آشفته گویی و به کارگیری کلمات زشت پرهیز داده و فرموده است: “یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِیدًا؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق بگویید”.(احزاب، آیه ۷۰) یا در جایی دیگر می فرماید: “وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلا مَعْرُوفًا؛ و با آن‌ها سخن شایسته بگوئید”.(نساء، آیه ۵) هم چنین می فرماید “وَقُلْ لِعِبَادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطَانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ کَانَ لِلإنْسَانِ عَدُوًّا مُبِینًا؛ به بندگانم بگو: سخن بگوئید که بهترین باشد، چرا که شیطان میان آن‌ها فتنه و فساد می‌کند، همیشه شیطان دشمن آشکاری برای انسان بوده است”.(اسراء، آیه ۵۳) و همچنین مؤمنان را از صدازدن دیگران با القاب زشت بازداشته و فرموده است: “وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَلا تَنَابَزُوا بِالألْقَابِ؛ و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را یاد نکنید”.(حجرات، آیه ۱۱)