زهد منزل رهایی از دلبستگی‌های دنیا

نگاهی به چیستی و آثار زهدورزی و ویژگی زاهدان
در مطلب حاضر نویسنده ضمن تبیین چیستی و ماهیت زهد، به برخی از آثار زهدورزی و نشانه‌های زاهدان ‌اشاره کرده و عوامل کسب زهد را برشمرده است.
چیستی زهد
زهد در منازل سیر و سلوک به معنای رهایی از رغبت به دنیا و هر چه غیر خدا است. در حقیقت انسان باید نخست هر گونه رنگ تعلق به دنیا را از خود تخلیه کند تا قلب بالجمله و به تمام معنا رنگ خدایی بگیرد. پس رهایی از رغبت منفی گام نخستی است که انسان را برای رغبت مثبت به سوی خدا آماده می‌کند.
از نظر قرآن، کسی می‌تواند در منزل زهد در آید که به مالکیت، ربوبیت خدا، قضا و قدر الهی ایمان داشته باشد و هر چیزی که به او و دیگران می‌رسد را از ناحیه خدا بداند و به داشته‌هایش دل نبندد و نسبت به از دست داده‌ها تاسف نخورد. از این رو امیرمومنان علی(ع) و نیز امام صادق(ع) در تعریف زهد می‌فرمایند: الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ‏ کَلِمَتَیْنِ‏ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ الله سُبْحَانَهُ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ(حدید، آیه ۲۳)‏ وَ مَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَى الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْه‏؛ تمام زهد در دو جمله از قرآن است که می‌فرماید: تا برای آنچه از دست‌ داده‌اید تأسف مخورید و به آنچه به شما داده است، سرمست و فرحناک مباشید؛ و هر کس بر رفته‌ها تأسف نخورد و به آنچه می‌آید سرمست و فرحناک نشود، زهد را تمام و کمال به دست آورده است.»(نهج‌البلاغه ، فیض‌الاسلام، حکمت ۴۳۱؛ تفسیر قمى، ج ۲، ص ۱۴۶؛ بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۵۲)
از این مطلب دانسته می‌شود که زهد، نداشتن و مالک نبودن چیزی نیست، بلکه معنای زهد آن است که چیزی مالک قلب او نشود، بلکه خدا را مالک قلب خود دانسته و آن را عرش الهی قرار دهد: قَلْبُ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ.(بحارالأنوار، ج۵۵، ص۳۹) و بگذارد تا خدا با تمام صفات خویش در آن تجلی کند؛ زیرا هیچ یک از آیات الهی از این ظرفیت و سعه وجودی برخوردار نیست تا خدا به تمام در آن تجلی کند و تنها این قلب مومن است که چنین سعه وجودی را دارا است و می‌تواند آینه تمام نمای صفات الهی باشد، چنانکه در حدیث قدسی آمده است: لَا یَسَعُنِی أرْضِی وَلا سَمائِی وَلکِن یَسَعُنِی قَلْبُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ.(عوالی‌اللآلی، ج۴ ، ص ۷)
زهد آن نیست که تو صاحب چیزی نشوی
زهد آن است که چیزی نشود صاحب تو
معنا و مفهوم زهد عرفانی
چنانکه گفته شد زهد در لغت ضدّ رغبت و حرص بر دنیا است(لسان العرب، ج ۶ ، ص ۹۷، «زهد».) واژه زهد در قرآن به کار نرفته است؛ اما عباراتی در قرآن به کار رفته که دلالت بر مفهوم زهد دارد و در روایات معصومان (ع) این آیات به معنای زهد معنا شده است. چنانکه امیرمومنان(ع) آیه ۲۳ سوره حدید را به معنای زهد گرفته است و همچنین پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله فرمود: قول الله تعالى «لیبلوکم ایّکم احسن عملاً»؛ یعنى کدام‌یک از شما در دنیا زاهدتر است.(مکارم‌الاخلاق، ص ۴۴۷؛ بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۹۳، ح ۱)
در اصطلاح اخلاقی و عرفانی، زهد به معنای پشت کردن به دنیا و روى آوردن به آخرت، بلکه قطع نظر کردن از غیر خدا و رو آوردن به خدا است که این بالاترین درجات زهد است.(معراج السّعاده، ص ۳۳۵؛ التّحقیق، ج ۴، ص ۳۱۱، «زهد».)
خواجه عبدالله انصاری در تعریف زهد از منظر عرفان می‌نویسد: الزهد إسقاط الرغبه عن الشیء بالکلّیّه؛ زهد آن است که شما به‌طورکلی میل و رغبتت را از هر چه غیر خداست ساقط کرده و فقط دل را به خدا بدهی.(منازل السائرین، منزل ۱۶)
بوعلى سینا در تعریف زاهد می‌نویسد: آن که از تنعم دنیا رو گردانده، زاهد است.(الاشارات، نمط نهم، فصل مقالات العارفین)
باید دانست که در مکتب قرآنی، زهد، دست کشیدن از دنیا نیست، بلکه پر نکشیدن دل به سوى دنیاست. اى بسا فقیر، راغب به دنیا و چه‌بسا غنىّ، زاهد از دنیا باشد. پس شاخص زهد و بی‌رغبتى به دنیا این است که بود و نبود آن، در روح شخص اثر نگذارد و آن را متلاطم نکند؛ چنانکه از آیه ۲۳ سوره حدید و تفسیر معصوم(ع) بر می‌آید. از این رو در روایات زهد به معنای بی‌رغبتی به دنیا و گرایش به آن است، به طوری که بی‌رغبتی به دنیا او را به تقوای الهی و ورع در مرتبه بالاتر سوق دهد و از هر گونه حرام و گناه باز دارد. امام حسن مجتبی – ع – فرمود: (الزُّهدُ) الرّغبهً فی التّقوی و الزّهادهً فی الدّنیا؛ زهد، میل به تقوی و پرهیزکاری و بی‌رغبتی نسبت به دنیا است.(تحف العقول، ص ۲۵۴)
رسول خدا – ص – فرمود: الزُّهدُ فی الدّنیا قصرُ الأمل و شکرُ کلِّ نعمهًٍْ و الورعُ عن کلّ ما حرَّم الله؛ زهد در دنیا عبارت است از: کوتاه کردن آرزو، شکر همه نعمت‌ها و ورع و اجتناب از هر چه که خداوند آن را حرام کرده است. (بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۶۱)
از روایات به دست می‌آید که عدم بهره‌گیری از طیبات و نعمت‌های الهی به معنای زهد نیست؛ بلکه چنانکه خدا در قرآن فرموده است مومنان باید از نعمت‌های طیب دنیا استفاده کنند، ولی اجازه ندهند که قلب بدان تعلق خاطر پیدا کند: اى پیامبر بگو: زینت‌ها و زیورهایى را که خدا براى بندگانش پدید آورده و نیز  روزی‌هاى طیب و پاکیزه را چه کسى حرام گردانیده است؟! بگو: این نعمت‌ها در زندگى دنیا براى کسانى است که ایمان آورده‌اند؛ و روز قیامت نیز خاص آنان ‏ است. ما این گونه، آیات خود را براى گروهى که مى‏‌دانند به‌روشنى بیان مى‌کنیم.(اعراف، آیه ۳۲)
از این رو رسول خدا – ص – نسبت به ریاضت غیرشرعی و حرام کردن حلال خدا هشدار داده و فرموده است: الزّهدُ لیس بتحریم الحلال و لکن أن یکونَ بما فی یدی الله أوثق منهُ بما فی یده؛ زهد، این نیست که انسان حلالِ خدا را بر خود حرام کند، بلکه زهد این است که انسان به آنچه در دست خداست اعتماد و اطمینان بیشتری داشته باشد تا به آنچه در دست خود و در سیطره قدرت محدود بشری است. (بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۷۲)
خصوصیات زاهدان و آثار زهدورزی
کسی که نسبت به دنیا رغبت و دلبستگی ندارد و با آنکه از آن استفاده می‌کند نسبت به داشته‌ها و از دست رفته‌ها با فرحناکی و افسوس نمی‌نگرد، دارای ویژگی‌ها و خصوصیاتی می‌شود که آثار و برکات آن در زندگی دنیوی و اخروی پدیدار می‌شود. در آیات و روایات به این خصوصیات زاهدان و آثار زهدورزی ‌اشاره شده است. از مهم‌ترین ویژگی‌های زاهدان و آثار زهد می‌توان به موارد زیر ‌اشاره کرد:
۱. ترک افسوس : براساس تفسیر امام علی(ع) از آیه ۲۳ سوره حدید که آن را به زهد معنا کرده باید گفت افسوس نخوردن بر از دست داده‌ها، از اوصاف زاهدان است.
۲. ایثارگرى: ایثارگرى و ترجیح دیگران بر خویشتن، در عین نیازمندى، از اوصاف زاهدان است.(حشر، آیه ۹)
۳. ترک فرحناکی: ترک شادى مستانه که از آن به فرح یاد شده  به هنگام بهره‌مندی‌ها و به دست آوردن مواهب دنیوى و عدم فخرفروشى به داده‌هاى الهى، از اوصاف زاهدان است.(حدید، آیه ۲۳)
۴. صبر: صبر و شکیبایى، از اوصاف زاهدان مؤمن و داراى عمل صالح است.(قصص، آیات ۷۹ و ۸۰)
۵. عفّت: عفّت نفس و اجتناب از اظهار فقر و مسکنت در عین نیازمندى، از اوصاف زاهدان است.(بقره، آیه ۲۷۳)
۶. مزد نخواستن: مزد نخواستن براى اجراى رسالت و هدایت مردم و تبلیغ همانند پیامبران از نشانه‌های زهدورزی است.(انعام، آیه ۹۰؛ هود، آیات ۲۵ و ۲۹ و ۵۱؛ یوسف، آیه ۱۰۴)
۷. محبّت به مهاجران: محبّت و دوستى نسبت به مهاجران، از نشانه‌هاى زهد مومنان است.(حشر، آیه ۲۹)
۸. هدایت: هدایت خاص الهی و بهره‌مندی از رستگارى، از اوصاف زاهدان است.(یس، آیه ۲۱)
۹. آخرت‌گرایی در دنیا: امام علی – ع – در وصف زاهدان فرموده است: کانوا قوماً من أهل الدّنیا و لیسُوا من أهلها فکانوا فیها کَمَنْ لیس منها، عملوا فیها بما یبصرون؛ گروهی هستند که گرچه (در ظاهر) اهل دنیا هستند، ولی (در باطن) از اهل دنیا نیستند، در دنیا هستند مانند کسی که در آن نیست، عمل آنها در دنیا به آن چیزی است که بعد از مرگ می‌بینند و برای دفع عذاب خدا از خود، شتابان به وظائف خود عمل می‌کنند. (بحار الانوار، ج ۶۷، ص ۳۲۰)
۱۰. دل‌های ‌گریان و چهره‌های خندان:  از دیگر صفات زاهدان واقعی است. امام علی – ع- فرمودند: انّ الزّاهدین تبکی قلوبُهُم و إن ضحِکُوا؛ انسان‌های زاهد گرچه (در ظاهر) خندان و متبسّم هستند، لکن قلب‌های آنها‌ گریان است. (نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۲) و نیز امام علی – ع – فرمود: انّ الزّاهدین… یَشتَدُّ حزنُهم و اِن فَرِحُوا؛ انسان‌های زاهد، حزن و اندوهشان شدید است؛ گرچه (در ظاهر) خوشحال هستند. (نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۲)
۱۱. صبر در معصیت و شکر در نعمت: از دیگر صفات زاهدان است که امام علی(ع) فرموده است: الزّاهد فی الدّنیا من لم یغلبِ الحرامُ صبرَهُ و لم یشغَلِ الحلالُ شکرهُ؛ زاهد در دنیا، کسی است که حرام بر صبر او غالب نشود و در مقابل محرّمات، صبر خویش را از دست ندهد و استفاده از حلال الهی نیز او را از شکر پروردگار باز ندارد. (بحار الانوار، ج ۷۸، ص ۳۷)
۱۲. اجتناب از حرام: شاید سخت‌ترین کار آن است که انسان بتواند از حرام چشم بپوشد در حالی که می‌تواند انجام دهد. در صفات زاهدان، پیامبر(ص) می‌فرماید: أزهدُ الناس من اِجْتَنبَ الحرام؛ زاهدترین مردم، کسی است که از حرام اجتناب کند.(بحار الانوار، ج ۷۷، ص ۱۱۲)
۱۳. دارای صفات پیامبران: زهد صفت پیامبران است. رسول خدا – ص – فرمود: ما اتّخذ اللهُ نبیّاً الاّ زاهداً؛ خداوند هیچ بنده‌ای را به پیامبری انتخاب نکرد، مگر اینکه زاهد و بی‌میل نسبت به دنیا بود.(مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۳۳۳)
۱۴. کلید خیر: از نظر آموزه‌های وحیانی هر کسی خیر می‌جوید باید خزائن آن را با کلید زهدورزی باز کند و از همه خیر بهره گیرد. امام صادق – ع – فرموده است: جُعل الخیرُ کلُّه فی بیتٍ و جُعلَ مفتاحُه الزّهدُ فی الدّنیا؛ تمام خوبی‌ها در خانه‌ای قرار داده شده و کلید آن زهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا است.(بحار الانوار، ج ۷۳، ص ۵۲)
۱۵. دستیابی به اساس دین: اساس و بنیاد دین را می‌توان از طریق زهدورزی به دست آورد؛ زیرا امام علی – ع – فرموده است: الزّهدُ اصل الدین؛ زهد، اصل و اساس دین است.(غرر الحکم، ص ۲۷۵، ح ۶۰۴۶)
۱۶. کلید آخرت و رهایی از دوزخ: همان طوری که گفته شد، کلید هر خیری از جمله بهشت و آخرت در زهدورزی است؛ همچنین از روایات به دست می‌آید که شخص با زهد است که می‌تواند خود را از دوزخ و آتش آن برهاند.  امام صادق – ع – ضمن بیان فایده و آثار زهدورزی به تعریف آن نیز پرداخته و می‌فرماید: الزُّهدُ مِفتاحُ الاخرهًْ و البراءهًْ من النّارِ و هوَ ترکُکَ کلَّ شئٍ یَشغَلُکَ عن الله من غیرِ تأسُّفٍ علی فَوتِها؛ زهد، کلید آسایش در جهان آخرت و رهایی از آتش جهنم است و زهد عبارت است از اینکه انسان هر چیزی که او را از یاد پروردگارش باز می‌دارد، کنار بگذارد، بدون اینکه برای از دست دادن آن افسوس بخورد. (بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۳۱۵) در این حدیث امام (ع) به این نکته توجه می‌دهد که زاهد باید از هر چه او را از خدا باز می‌دارد و به خود مشغول می‌دارد، اجتناب کند. همچنین ایشان ناظر به آیه ۲۳ سوره حدید، به مسئله تاسف خوردن نسبت به از دست رفته‌ها توجه می‌دهد که خود بیانگر آن است که شخص تعلق خاطر نسبت به چیزی دارد که نباید داشته باشد.
۱۷. میل به خدا و نیکی‌هایش: زهد، انسان را به سوی خدا و هر چه در نزد اوست متمایل و راغب می‌گرداند. امام علی – ع – فرموده است: اصلُ الزُّهد حُسنُ الرِغبهًْ فیما عِندَ اللهِ؛ اساس زهد به این است که انسان به نیکویی نسبت به آنچه در نزد خداوند است، میل و رغبت داشته باشد. (غرر الحکم، ص ۲۷۵، ح ۶۰۵۸)
۱۸. حساب‌گرایی: از آثار زهد آن است که انسان حسابگر می‌شود و هیچ کاری را بدون در نظر گرفتن خدا انجام نمی‌دهد: امام صادق(ع) فرموده است: (الزّاهد) الّذی یترک حلالها مخافهًْ حسابِهِ و یترکُ حرامها مخافهًْ عذابِهِ؛ زاهد، کسی است که به جهت ترس از حسابرسی پروردگار، از حلال دنیا می‌گذرد و به جهت ترس از عذاب او نزدیک حرام نمی‌شود. (بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۳۱۱) حضرت علی(ع) درباره دنیا می‌فرمایند: «الدنیا حلالها حساب و حرامها عقاب؛ آنچه در این دنیاست یا حرام است که اگر انسان بخواهد مرتکب بشود باید عِقاب الهی را متحمل بشود یا حلال است که باید حساب آن را پس بدهد.(کافی، ج ۲ ص ۴۵۹، ح ۲۳)
۱۹. بی توجهی به مادیات دنیا: امام علی(ع) (به یکی از اصحابشان) فرمود: یا نُوفُ، طوبی للزّاهدین فی الدّنیا الرّاغبین فی الآخرهًْ اولئک قومٌ اتّخذو الأرضَ بساطاً و ترابها فراشاً؛ امام علی(ع) (به یکی از اصحابشان) فرمود:‌ای نوف، خوشا به حال کسانی که نسبت به دنیا زهد ورزیده و بی‌میل شدند و رغبت به آخرت دارند، آنان کسانی هستند که زمین را فرش، خاک آن را بستر و آب آن را شربت گوارا قرار دادند. (بحارالانوار، ج ۶۷، ص ۳۱۹)
۲۰. تلاش و تکلف بسیار برای آخرت: امام صادق – ع – فرمود: الزّاهد الّذی یختارُ الآخرهًْ علی الدّنیا و الذُّلَّ علی العزِّ و الجهدَ علی الرّاحهًْ و الجوعَ علی الشیَّع؛  انسان زاهد کسی است که آخرت را بر دنیا برگزیده، خواری را بر عزّت (ظاهری) ترجیح داده، تلاش و کوشش خستگی ناپذیر را بر راحتی و آسایش و گرسنگی را بر سیری مقدّم دانسته است. (بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۳۱۵)
۲۱. معاونت در دینداری: کسی که بخواهد در کار دین خویش موفق باشد باید از زهد به عنوان یاری‌گر بهره گیرد. امام علی – ع – فرموده است: علیک بالزّهدِ فانّهُ عون الدّین؛ بر شما باد به زهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا، بدرستی که زهد، یاری‌گر و همراه دین است.(غرر الحکم، ص ۲۷۵، ح ۶۰۴۲)
۲۲. برترین شیوه بندگی خدا: رسول خدا – ص – فرموده است:  ما عُبِدَ الله بشئٍ أفضلُ من الزّهد فی الدنیا؛ بندگی و عبادت پروردگار، با چیزی بالاتر و برتر از زهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا، صورت نگرفته است. (مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۳۳۳)
۲۳. صفت متقین : امام علی – ع – فرموده است: الزّهدُ شیمهً المتّقین؛ زهد و بی‌رغبتی به دنیا، خصلت و روش انسانهای با تقوا است. (غررالحکم، ص ۲۷۵، ح ۶۰۳۴)
۲۴. فروتنی: از آثار زهد فروتنی است. امام علی(ع) فرمود: لا یکونُ زاهداً حتّی یکون متواضعاً؛ هیچ شخصی زاهد نیست مگر اینکه (نسبت به دیگران) متواضع باشد. (بحار الانوار، ج ۷۸، ص ۸)
۲۵. تظاهر به تزهد: رسیدن به زهد واقعی نیازمند گذر از مراحلی است که گام نخست آن تظاهر به زهد است. امام علی – ع – فرمود: اوّل الزّهد التّزهّد؛ ابتدا و شروع زُهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا، با تظاهر به زهد محقق می‌شود. (غرر الحکم، ص ۲۷۵، ح ۶۰۵۵)
۲۶. رویش حکمت: از آثار زهدوروزی رویش حکمت و کسب نورانیت آن است. پیامبر اکرم – ص – فرمود: یا أباذر! ما زَهَد عبدٌ فی الدّنیا الاّ أنبتَ اللهُ الحکمهً فی قلبه و أنطقَ بها لسانهُ و یُبَصِّرُهُ عیوبَ الدّنیا و داءَها و دواءَها؛‌ای اباذر، هیچ بنده‌ای نسبت به دنیا زهد نورزد، مگر اینکه خداوند حکمت را در قلبش می‌رویاند و به واسطه آن زبانش را به کلمات حکیمانه گویا می‌کند و او را نسبت به عیوب دنیا بصیرت داده، درد و داروی آن را به او می‌شناساند. (بحار الانوار، ج ۷۷، ص ۸۰) همچنین امام علی – ع – فرمود: بالزّهدِ تُثمرُ الحکمهًْ؛ ثمره و نتیجهًْ حکمت با زهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا حاصل می‌شود. (غررالحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۸۹)
۲۷. آسایش برتر: برای کسب آسایش برتر در آخرت باید نسبت به دنیا زهد داشت. امام علی(ع) فرمود:  الزّهدُ فی الدّنیا الرّاحهً العظمی؛ زهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا، آسایشِ برتر و بزرگتر است.(غررالحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۷۷)
۲۸. سعادت: از آثار زهدورزی کسب سعادت دنیا و آخرت است. امام علی(ع) فرمود: أعظَمُ النّاس سعادهً أکثَرُهُم زَهادَهً؛ سعادتمندترین مردم، کسانی هستند که بیشتر از دیگران نسبت به دنیا زهد می‌ورزند. (غررالحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۸۶)
۲۹. برخورداری از رحمت الهی: امام علی – ع – فرمود: اِزهَدْ فی الدّنیا تنزِلْ علیکَ الرّحمهًْ؛ در دنیا زاهد باش تا رحمت پروردگار بر تو نازل شود. (غرر الحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۸۴)
۳۰. بی‌نیازی: امام علی – ع – فرمود: لَن یَفتَقِرَ مَنْ زَهَدَ؛ زاهد، هرگز محتاج و فقیر نمی‌شود. (غررالحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۹۳)
۳۱. بهشت: امام علی – ع – فرمود: ثمن الجنّهًْ الزّهدُ فی الدّنیا؛ بهای بهشت، زهد در دنیاست.(غررالحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۹۰)
۳۲. رهایی از بند نفس و کسب رضایت الهی:  امام علی – ع – فرمود: من زَهَدَ فی الدّنیا أعتَقَ نَفْسَهُ و أرضی ربَّهُ؛ کسی که نسبت به دنیا زهد بورزد، نفس خویش را آزاد کرده و پروردگارش را راضی ساخته است.(غررالحکم، ص ۲۷۷، ح ۶۱۰۰)
۳۳. راه سلامت: زهد راه سلامت است که انسان باآن به سلامت از دنیا خارج می‌شود. (مریم، آیه ۱۹) امام علی – ع – فرموده است: اَلا و انّ الدّنیا دارٌ لا یُسلَمُ منها الاّ بالزُّهد فیها؛ آگاه باشید که همانا دنیا خانه‌ای است که انسان سالم از آن خارج نمی‌شود مگر با زهد و بی‌رغبتی نسبت به دنیا. (غررالحکم، ص ۱۳۸، ح ۲۴۳۱)
۳۴. پرهیز از خیالبافی: زاهدان انسان‌هایی منطقی و عقلی هستند و از خیالبافی به دور؛ پس هر چه دارند را از خدا می‌دانند و اگر چیزی را بر اثر مصیبتی از دست دادند به حکمت الهی و مصلحت خویش می‌دانند.(حدید، آیات ۲۲ و ۲۳)
۳۵. پرهیز از فخرفروشی: زاهدان اگر دارایی دارند از خدا دانسته و نسبت به آن به دیگران فخر نمی‌فروشند و تفاخر نمی‌ورزند.(همان)
۳۶. بخشندگی و پرهیز از بخل: از دیگر صفات آنان این است که بخشنده بوده و از بخل پرهیز می‌کنند.(حشر، آیه ۹)
۳۷. اخلاص کامل: زاهدان انسان‌هایی هستند که در هرکاری با اخلاص کامل وارد می‌شوند و خلوص از همه اعمال ایشان متجلی است.(ص، آیه ۴۶)
راه‌های کسب زهد و عوامل آن
زهدورزی نیازمند زمینه‌هایی است که از آن به عنوان راه‌ها و عوامل زهد یاد می‌شود. از مهم‌ترین این زمینه‌ها و عوامل می‌توان به موارد زیر‌اشاره کرد:
۱. ایمان به خدا: ایمان به خداوند، زمینه ساز زهد و بى نیازى و انقطاع از مردم و پیوستن به خدا است.(هود، آیه ۵۱؛ شعراء، آیات ۱۰۹ و ۱۲۷)
۲. ایمان به تقدیرات الهی: ایمان و اعتقاد به تقدیر الهى یعنی نوشته شدن هر چیزى براى انسان از قبل از خلقت، زمینه زهدورزى و عدم شادى بر برخورداریها و عدم ناراحتى در از دست دادن‌ها است.(حدید، آیات ۲۲ و ۲۳)
۳. ایمان به پاداش الهی: ایمان به برترى پاداشهاى الهى براى مؤمنان و صاحبان عمل صالح، زمینه ساز زهدورزى آنان است.(هود، آیات ۴۵ و ۴۹ و ۵۱؛ شعراء، آیات ۱۰۶ و ۱۰۹ و ۱۲۷)
۴. یادکرد بسیار آخرت: از وصیت‌های امام علی(ع) به فرزندش امام حسن – ع – این است: أکثِر ذکرَ الآخرهً و ما فیها من النّعیم و العذابَ الألیم یُزّهِدُکَ فی الدّنیا و یُصغّرُها عندک؛ بسیار به یاد آخرت و نعمت‌های آن و عذاب دردناکی که در آن است باش که یادآوری این امور تو را نسبت به دنیا بی‌رغبت نموده و دنیا را در نظر تو کوچک می‌کند.(بحار الانوار، ج ۷۷، ص ۲۲۴)
۵. یقین: ریشه و خاستگاه زهد یقین نسبت به خدا و آخرت و امور دیگر است. امام علی – ع – فرمود: اصل الزُّهدِ الیقینُ؛  ریشه و اساس زهد، یقین است. (غرر الحکم، ص ۲۷۵، ح ۶۰۵۸)
۶. مرگ: یکی از عواملی که در زهدورزی بسیار نقش دارد، مرگ است. در قرآن از مرگ به یقین نیز تعبیر شده است.(حجر، آیه ۹۹) شاید مراد امام علی(ع) نیز از یقین همین مرگ بود که آن را اساس زهد دانسته است. امام کاظم – ع- هنگامی که بر سر قبری حضور یافتند، فرموده است: انّ شیئاً هذا آخِرُهُ لَحَقِیقٌ أن یُزهَدَ فی أوّلِهِ؛ همانا دنیایی که نهایت و آخرین منزلش این است، پس سزاوار است که از ابتدا نسبت به آن زهد ورزیده شود.(بحار الانوار، ج ۷۸، ص ۳۲۰)
۷. معرفت: معرفت و شناخت نسبت به حقایق هستی از جمله ارزش دنیا و آخرت موجب می‌شود تا انسان گرایش به زهد نسبت به دنیا پیدا کند. از نظر امام علی(ع) حتی داشتن اندکی از معرفت نیز می‌تواند این زهد را بیافریند. ایشان فرموده است: یسیرُ المعرفهً یوجبُ الزّهد فی الدّنیا؛ داشتن اندکی از معرفت و شناخت، موجب بی‌رغبتی نسبت به دنیا خواهد شد.(غرر الحکم، ص ۶۳، ح ۷۶۵) آن حضرت(ع) در جایی دیگر می‌فرماید: کیف یزهدُ فی الدّنیا من لا یعرفُ قدر الآخرهًْ؛ چگونه می‌شود کسی که شناخت و معرفتی نسبت به آخرت ندارد، در مورد دنیا زهد ورزیده و بی‌رغبت باشد. (غرر الحکم، ص ۱۴۶، ح ۲۶۵۲)
۸. مرگ شهوت: انسان باید به گونه‌ای عمل کند که شهوت‌های نفسانی بر روان وی چیره نباشد و به نوعی شهوت در دلش مرده باشد تا بتواند زاهد شود.  امام علی – ع – فرموده است: کیف یصل الی حقیقهً الزّهد من لم تمُت شَهوته؛ چگونه می‌شود انسانی که شهوت (و خواسته‌های نفسانی) را در درون خود از بین نبرده است، به حقیقت زهد دست پیدا کند؟(غرر الحکم، ص ۲۷۶، ح ۶۰۶۴)
۹. بریدن از دنیا: رسول خدا – ص – فرموده است: کیفَ یَعملُ الآخرهًْ من لا ینقطعُ من الدّنیا رغبتهُ؛ چگونه انسانی که میل و رغبتش به دنیا قطع نشده، برای آخرت خویش کار کند. (بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۸۲)