رهایی از ریا و آثار آن

بسم الله الرحمن الرحیم

ریا از مادّه « رَوى » به معناى آشکار کردن عمل در نزد مردم است تا مردم آن را ببینند و به او گمان خیر پیدا کنند و این گونه ریاکار بتواند در میان مردم خودنمایی کند و برخی از اهداف دنیوی از جمله محبت مردم را به سوی خویش جلب و جذب کند. ریاکار آدمی است که خلوص و اخلاص در عملش نیست؛ و در حقیقت گرفتار شرک عملی است، هر چند که در سخن مدعی توحید باشد.

آثار زیانبار ریاکاری

انسان تا زمانی که عملی را زشت نداند، دست از آن بر نمی دارد و گمان می کند که آن عملش خوب و خیر است و به آن عمل و کار ادامه می دهد. در برخی از کارها به سبب آن که منافعی زودگذر به شخص می رسد، متوجه زیانباری متاخر آن نیست، یا اصولا تمام همت وی متوجه این معنا است که منافع زودگذری را داشته باشد، هر چند که در بلندمدت ضرر و زیانی بیش تری متوجه او می شود. به عنوان نمونه دروغگویی در بیش تر موارد موجب دفع ضرر و زیانی فوری می شود یا حتی منافعی را نصیب دروغگو می کند، اما ادامه این روند که بیانگر بی صداقتی و عدم راستی شخص است، آثار بدی را به دنبال دارد که از جمله آن از دست رفتن اعتماد مردم به او و دشمنی و پرهیز از چنین افرادی است.

ریاکاری نیز همانند دروغگو است؛ زیرا ریاکار با عملش دروغ می گوید نه زبانش. هر دو نیز از منافع زودگذر عمل زشت خویش ممکن است بهره مند شوند، اما زیان هایی که در بلند مدت نصیب فرد می شود، خیلی بیش تر از منافع اندکی است که نصیب وی می شود.

در آموزه های وحیانی قرآن برای این که مردم متوجه آثار دروغ زبانی و یا عملی در قالب ریاکاری باشند، به آثار آن توجه می دهد تا این گونه زشتی عمل و آثار سوء و بد آن را متوجه شوند و از ریاکاری عملی دست بردارند و در کارهای خویش اخلاص و خلوص داشته باشند.

علت تحریم و ممنوعیت عمل ریاکاری از آن روست که آثار زیانباری به دنبال دارد و خدا دوست نمی دارد که انسان گرفتار چنین آثاری شده و وبال آن دامن گیر بشریت شود.

از جمله آثار زیانباری که قرآن برای ریاکاری بیان می کند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. بی ارزشی عمل خیر: از نظر قرآن، هر کار خوب و بد آثاری دارد. انسان های عاقل و خردمند دنبال کارهای خیر می روند تا از آثار مفید و سازنده آن بهره مند شوند. از جمله کارهای خیری که انسان ها انجام می دهند، انفاق و نیکوکاری به دیگران است تا این گونه کمکی به نیازمندان کرده باشند و مشکلی از مشکلات آنان را حل کنند و دردی از دردهای آنان بکاهند. انفاق و نیکوکاری از نظر قرآن نه تنها موجب برکت در مال انسان می شود به طوری که انسان حتی از مال اندک خویش به خوبی بهره می شود(بقره، آیه ۲۶۱)، بلکه این عمل نیک اجتماعی در کمال یابی و فضلیت یابی انفاق کننده تاثیر می گذارد و موجب تطهیر و تزکیه آنان می شود.(توبه، آیه ۱۰۳) اما وقتی ریاکار این عمل خیر و نیک اجتماعی انفاق را همراه با ریاکاری و خودنمایی انجام می دهد، آثار انفاق را از میان می برد؛ زیرا آن چه آثار و برکات انفاق را فراهم می آورد، همانا خلوص و اخلاص در عمل نیک و صالح است.(بقره، آیه ۲۶۴) چنین شخصی از نظر قرآن همانند کسی است که بذری را بر خاکی اندک روی صخره خارا کاشته باشد. این بذر در جایی نامناسب کاشته شده است؛ زیرا با یک باران تندی خاک روی صخره خارا شسته می شود و بذر و خاک از دست می رود و این بذر هرگز رشد و نموی نمی یابد و به ثمر و میوه دهی نمی نشیند.(همان) این گونه است که ریاکار با انفاق خویش بذر نیک خویش را تباه می کند و ناتوان از بهره مندی از آن خواهد بود.(همان) پس از نظر قرآن، عمل ریایی باطل و بی ثمر خواهد بود و هیچ سودی ریاکار نمی بیند. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: یقولُ اللّه ُ سبحانَهُ : إنّی أغنَى الشُّرَکاءِ فَمَن عَمِلَ عَمَلاً ثُمّ أشرَکَ فیهِ غَیرِی فأنا مِنهُ بَرِیءٌ ، و هو لِلَّذِی أشرَکَ بهِ دُونی؛ خداى سبحان مى فرماید : همانا من بى نیازترین شریکم . پس، هر که کارى بکند و کسى جز مرا در آن شریک گرداند من از آن کار بیزارم و از آنِ کسى باشد که او را شریک من قرار داده است.(عدّه الداعی ، ص ۲۰۳ ) امام صادق علیه السلام می فرماید : إیّاک و الریاءَ؛ فإنّهُ مَن عَمِلَ لِغَیرِ اللّه ِ وَکَلَهُ اللّه ُ إلى مَن عَمِلَ لَهُ؛ از ریاکارى بپرهیز ؛ زیرا هر که براى غیر خدا کارى کند ، خدا او را به همان کسى که برایش کار کرده است وا گذارد .( الکافی ، ج ۲، ص۲۹۳، حدیث۱ ) امام صادق علیه السلام می فرماید: ما عَلَى عَبدٍ إذا عَرَفَهُ اللّه ُ ألاّ یَعرِفَهُ الناسُ ، إنّهُ مَن عَمِلَ للناسِ کانَ ثَوابُهُ على الناسِ و مَن عَمِلَ للّه ِ کانَ ثوابُهُ على اللّه ِ ، و إنّ کُلَّ ریاءٍ شِرکٌ ؛ بنده را چه زیان که هرگاه خدا او را بشناسد ، مردم نشناسندش ؟! هر که براى چشم مردم کار کند، پاداشش به عهده مردم است و هر که براى خدا کار کند، پاداشش با خداست . و بى گمان هر گونه ریایى، شرک است .( الاُصول الستّه عشر ، ص ۷۸ ) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید:إنّ اللّه َ لا یَقبَلُ عَملاً فیهِ مِثقالُ ذَرَّهٍ مِن ریاءٍ ؛ خداوند عملى را که در آن به وزن ذرّه اى ریا باشد نمى پذیرد .( تنبیه الخواطر ، ج ۱، ص۱۸۷ ) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید : یا بنَ مسعودٍ ، إذا عَمِلتَ عَملاً مِن البِرِّ و أنتَ تُریدُ بذلکَ غَیرَ اللّه ِ فلا تَرجُ بذلکَ مِنهُ ثَوابا . فإنّهُ یقولُ : « فلا نُقِیمُ لَهُم یَومَ القِیامَهِ وَزْنا » ؛ اى پسر مسعود! اگر کار خوبى کردى و در آن نیّتى جز خدا داشتى، امیدِ پاداش از خداوند نداشته باش ؛ زیرا او مى فرماید : « در روز قیامت ما براى آنان قدر و ارزشى قائل نیستیم ».( الکهف ، آیه ۱۰۵ ؛ مکارم الأخلاق ، ج ۲، ص ۳۵۳، حدیث۲۶۶ ) امام صادق علیه السلام : خداوند عزّ و جلّ فرموده است : قالَ اللّه ُ عزّ و جلّ : أنا خَیرُ شَریکٍ ، مَن أشرَکَ معی غَیرِی فی عَمَلٍ عَمِلَهُ لَم أقبَلْهُ إلاّ ما کانَ لی خالِصا ؛ من بهترین شریک هستم . هر کس در کارى که مى کند، شریکى براى من قرار دهد، آن کار را نپذیرم، جز عملى که خالص براى من باشد .( الکافی ، ج ۲، ص ۲۹۵، حدیث۹) امام صادق علیه السلام می فرماید : قالَ اللّه ُ عزّ و جلّ : مَن عَمِلَ لی و لغَیرِی فهُو لِمَن عَمِلَ لَهُ ؛ خداوند عزّ و جلّ فرموده است : هر که براى من و غیر من کار کند، آن کار، براى کسى باشد که از بهر او انجام داده است .( ثواب الأعمال ، ج ۲، ص۲۸۹ )
  2. حبط عمل و آثار آن: از نظر قرآن چنان که گفته شد، عمل ریایی همان طوری که عملی باطل است، هم چنین بی فایده و بی تاثیر خواهد بود و پیامدهای مثبت و ارزشی خود را از دست می دهد. از نظر قرآن، ریا، موجب حبط و از بین رفتن طاعات و نتایج اعمال نیک انسان می شود؛ زیرا ریاکار همانند پیرمردی با کودکانی خردسال است که بوستان میوه داری از خرما و انگور با نهرهای پر آب در زیر بوته ها و درختان در اختیار دارد؛ اما ناگهان تندبادی سوزان می ورزد و این بوستان را به آتش می کشد به طوری که خودش و خویشانش از میوه ها و برکات آن بوستان محروم می شود و دیگر درختی ندارد از آن در آینده نیز بهره مند شود.(بقره، آیات ۲۶۴ و ۲۶۶) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: إنّ المَلَکَ لَیَصعَدُ بعَملِ العَبدِ مُبتَهِجا بهِ ، فإذا صَعِدَ بحَسَناتِهِ یقولُ اللّه ُ عزّ و جلّ : اجعَلُوها فی سِجِّینٍ إنّهُ لَیسَ إیّایَ أرادَ بِها ؛ فرشته با خوشحالى عمل بنده را بالا مى برد و چون کارهاى نیکش را بالا برد ، خداوند عزّ و جلّ مى فرماید : آنها را در سجّین .حدیث گذارید ؛ این کارها براى من انجام نشده است .( الکافی ، ج ۲، ص ۲۹۵، حدیث ۷ ) و پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: و تَصعَدُ الحَفَظَهُ بعَملِ العَبدِ مبتَهِجا بهِ ··· فَیَطَؤونَ الحُجُبَ کُلَّها حتّى یَقُومُوا بَینَ یَدَیِ اللّه ِ سبحانَهُ فَیَشهَدُوا لَهُ بِعَمَلٍ صالِحٍ و دُعاءٍ ، فیقولُ اللّه ُ تعالى : أنتُم حَفَظَهُ عَمَلِ عَبدِی، و أنا رَقیبٌ على ما فی نَفسِهِ ، إنّهُ لم یُرِدنی بهذا العَملِ ، علَیهِ لَعنَتِی ؛ فرشتگانِ نگهبان [ اعمال ] با خوشحالى عمل بنده را بالا مى برند . . . حجابها را یکى پس از دیگرى طى مى کنند، تا آن که در برابر خداى سبحان مى ایستند و مى گویند: عملى صالح و دعایى آورده اند . خداوند متعال مى فرماید : شما نگهبانان عمل [ ظاهرى ] بنده من هستید و من ناظر درون اویم . او این عمل را براى من انجام نداده است ؛ لعنت من بر او باد .( مستدرک الوسائل ، ج ۱، ص ۱۱۲، حدیث ۱۲۱ ) و هم چنین پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: إنّ المُرائیَ یُنادى یَومَ القِیامَهِ : یا فاجِرُ ! یا غادِرُ ! یا مُرائی ! ضَلَّ عَمَلُکَ، و بَطَلَ أجرُکَ ، اذهَبْ فَخُذْ أجرَکَ مِمَّن کُنتَ تَعمَلُ لَهُ ؛ روز قیامت به ریاکار ندا مى شود : اى نابکار ! اى فریبکار ! اى ریاکار ! عملت بر باد شد و مزدت از بین رفت ؛ برو و مزد خود را از همان بگیر که به خاطر او کار مى کردى .(منیه المرید ، ص ۳۱۸ )
  3. عذاب و شکنجه: از نظر قرآن، ریاکاران به سبب عدم خلوص و اخلاص در عمل نیک خویش، نه تنها از آن بهره مند نمی شوند، بلکه با عمل ریاکاری خویش خشم خدا را بر می انگیزد و خود را دچار عذاب و شکنجه خوار کننده خدا می کند(نساء، آیات ۳۷ تا ۳۹)؛ زیرا بنا بر احتمالى «الّذین» عطف بر «الکافرین» است، در نتیجه معناى آن این است که براى کافران و انفاق کنندگان ریاکار عذابى خوارکننده مهیّا ساختیم. (مجمع البیان، ج ۳ – ۴، ص ۷۴) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: أشَدُّ الناسِ عَذابا یومَ القِیامهِ مَن یَرى الناسُ أنَّ فیهِ خَیرا و لا خَیرَ فیهِ ؛ سخت ترین عذاب را در روز قیامت کسى دارد که مردم او را آدم خوبى بدانند ، اما هیچ خوبى و خیرى در وجود او نباشد .( کنز العمّال ، شماره ۷۴۸۵ )
  4. همدهی شیطان: ریاکاران از نظر فکری و عملی، شیطانی می اندیشند و عمل می کنند؛ بنابراین، همدم و قرین شیطان خواهند بود که بد همدمی برای انسان است.(نساء، آیه ۳۸) این بدان معنا است که همراهی و همدمی شیطان در دنیا و آخرت خواهد بود و این افراد می بایست بدانند با شیطان در دوزخ خواهند بود.
  5. محرومیت از هدایت پاداشی: هر چند که خدا همه آفریده ها را به هدایت تکوینی به سوی کمال هدایت کرده(طه، آیه ۵۰)، اما بهره مندی از هدایت پاداشی و هدایت تشریعی زمانی است که انسان بتواند از هدایت تکوینی سود برد. از نظر قرآن، کسانی که ریاکاری می کنند، از مسیر هدایت الهی دور می شوند و از هدایت های پاداشی و تشریعی بهره ای نخواهند برد و از آن محروم می شوند.(بقره، آیه ۲۶۴؛ نساء، آیات ۱۴۲ و ۱۴۳) این محرومیت موجب می شود تا شخص هماره در میان خیر و شر و خوب و بد و حق و باطل هم چون پاندول در نوسان باشد و از آرامش و سکون بهره ای نبرد.(همان) در حقیقت خود شخص با انتخاب نادرست و رفتار ریاکارانه خویش خود را از هدایت های پاداشی و تشریعی محروم ساخته است؛ زیرا همه هستی از هدایت تکوینی برخوردار هستند و رفتار شخص است که ایشان را از هدایت پاداشی محروم می کند.
  6. محرومیت از محبت الهی: خدا به همه آفریده های خویش محبت می کند و همگی از رحمت و محبت الهی بهره مند هستند؛ اما انسان با انتخاب های نادرست خویش از محبت و رحمت الهی محروم می شود. از جمله عواملی که موجب محرومیت از محبت خدا است، ریاکاری است که خدا در آیات قرآنی از آن بر حذر داشته است(نساء، آیات ۳۶ و ۳۸)؛ زیرا «والّذین ینفقون» عطف بر «لایحبّ اللّه من کان مختالاً» در آیه قبل است. پس خیال باف محبوب خدا نیست و ریاکار یکی از کسانی است که گرفتار خیال بافی است.(مجمع البیان، ج ۳ – ۴، ص ۷۴)
  7. آثار مردم آزاری و منت: از نظر قرآن، ریاکار با خیال بافی خویش رفتاری را در پیش می گیرد که شبیه رفتار منت گذار و آزاررسان به دیگران است. از این روست که این سه گروه رفتاری را در یک دسته بندی قرار داده است و آنان را شبیه هم دانسته است. در حقیقت ریاکاری خود نوعی مردم آزاری و منت گذاری است و آثار آن بر ریاکار مترتب می شود.(بقره، آیه ۲۶۴)
  8. ویل دوزخ: از نظر قرآن، کسانی که ریاکاری دارند و ریا می ورزند خود را باید برای چاه ویل و هلاکت در دوزخ آماده کنند(ماعون، آیات ۱ تا ۶) ؛ زیرا«ویل» در اصل به معناى عذاب و هلاکت است و کلمه اى است که براى تهدید به عذاب به کار مى رود (لسان العرب، ج ۱۵، ص ۴۲۲، «ویل»)؛ چنان که یکی از نام های دوزخ یا مناطق آن به عنوان ویل شناخته شده است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: ویلٌ للذینَ یَجتَلِبُونَ الدنیا بالدِّینِ ، یَلبَسُونَ للناسِ جُلودَ الضَّأنِ مِن لِینِ ألسِنَتِهِم ، کلامُهُم أحلى مِن العَسَلِ و قُلوبُهُم قُلوبُ الذِئابِ ، یقولُ اللّه ُ تعالى : أبی یَغتَرُّونَ ؟! ؛ ویل و واى بر کسانى که دین را وسیله کسب دنیا مى کنند و با زبان نرم خود در برابر مردم به لباس میش در مى آیند ، گفتارشان از عسل شیرین تر است و دلهایشان دل گرگ است. خداوند متعال مى فرماید : آیا به رحمت من غرّه مى شوند؟ !( أعلام الدین ، ص ۲۹۵ ) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: إنَّ اللّه َ تعالى حَرَّمَ الجَنَّهَ على کُلِّ مُراءٍ ؛ خداوند متعال بهشت را بر هر ریاکارى حرام کرده است .( الجامع الصغیر ، ج ۱، ص۲۶۳، حدیث۱۷۲۵ ) هم چنین پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید: إنّ الجَنَّهَ تَکَلَّمَتْ و قالَت : إنّی حَرامٌ على کُلِّ بَخیلٍ و مُراءٍ ؛ بهشت به سخن در آمد و گفت: من بر هر بخیل و ریاکارى، حرام هستم .( بحار الأنوار ، ج ۷۲، ص۳۰۵، حدیث۵۲ )
  9. بیماردلی: ریاکار انسانی بیمار است؛ زیرا گرفتار نفاق است که بدترین بیماری روحی و روانی است. از همین روست که امیرمومنان می فرماید: المُرائی ظاهِرُهُ جَمیلٌ و باطِنُهُ عَلیلٌ ؛ ریاکار ، ظاهرش زیبا و باطنش بیمار است .( غرر الحکم ، شماره ۱۵۷۷ )

اقسام ریاکاری

از نظر قرآن، ریاکاری تنها در عمل اجتماعی انفاق نیست، بلکه انسان حتی در کارهای محض عبادی چون نماز ممکن است گرفتار ریاکاری شود. از نظر آموزه های وحیانی قرآن، ریاکاری را می توان در اقسام کارهای زیر شناسایی و ردگیری کرد:

  1. جهاد: کسانی به میدان جهاد می روند تا جان و مال خویش را در راه خدا بدهند و این گونه در تجارتی بزرگ شرکت کرده و سود خالص ببرند، ممکن است دچار ریاکاری شده و از آثار و برکات جهاد محروم شوند.(انفال، آیه ۴۷)
  2. عبادت: از نظر قرآن، کسانی که گرفتار انواع شرک از جمله شرک خفی هستند، ممکن است در عبادت دچار ریاکاری شوند که همان شرک است(کهف، آیه ۱۱۰)؛ زیرا از امام صادق(علیه السلام) نقل شده، این شرک، همان شرک ریا است.(البرهان، ج ۳، ص ۶۸۹ ، ح ۳؛ تفسیر قمى، ج ۲، ص ۴۵)
  3. شرک در نماز: نماز یک عبادت خاص و محض است که ممکن است شخص در انجام این عمل عبادی دچار شوند و نماز خویش را به دور از اخلاص و خلوص به جا آورد.(ماعون، آیات ۱ تا ۶) از نظر قرآن افراد منافق(نساء، آیه ۱۴۲) و مانند آن ها که ریا می ورزند در حقیقت به گونه ای نیرنگ به خدا می زنند(همان)؛ زیرا در روایتى از پیامبر(صلى الله علیه وآله) ریاکاری در اعمال، خُدعه با خداوند به شمار آمده است. (مجمع البیان، ج ۳ – ۴، ص ۱۹۸)
  4. ریا در انفاق: ریا در انفاق بیش تر از دیگر ریاکاری ها به چشم می آید و در آیات قرآنی بیش تر مورد توجه و اهتمام بوده است.(بقره، آیه ۲۶۴؛ نساء، آیات ۳۸ و ۳۹)

راه رهایی از ریاکاری

در آیات قرآنی موانعی برای برای ریاکاری و رهایی از آن بیان شده است که از جمله آن ها می توان به امور زیر اشاره کرد:

  1. دوری از شیطنت شیطان: از مهم ترین موانع در ایجاد خلوص و اخلاص در کارهای نیک و عبادی، شیطنت شیطان است که سوگند خورده تا انسان را از خدا و مسیر صراط مستقیم دور سازد و آنان را از رسیدن به مقصد و مقصود مظهریت در ربوبیت محروم سازد. از نظر قرآن کسانی که با شیطان همدم هستند، مسیر شیطانی را می روند و با ریاکاری از آثار و برکات اعمال نیک خویش چون انفاق و نماز و جهاد محروم می شوند.(نساء، آیه ۳۸) بنابراین، اگر کسی بخواهد خود را از ریاکاری نجات دهد می بایست از همدمی شیطان و عواملی که موجب آن می شود، اجتناب کند. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله می فرماید : إذا أتَى الشیطانُ أحَدَکُم و هُو فی صلاتِهِ فقالَ : إنّکَ مُراءٍ فَلیُطِلْ صلاتَهُ ما بَدا لَهُ ما لَم یَفُتهُ وَقتُ فَریضَهٍ ، و إذا کانَ على شیءٍ مِن أمرِ الآخِرَهِ فَلْیَتَمَکَّثْ ما بَدا لَهُ ، و إذا کانَ على شَیءٍ مِن أمرِ الدنیا فَلْیَبرَحْ ؛ هرگاه یکى از شما مشغول نماز بود و شیطان به سراغش آمد و گفت : « تو ریاکار هستى » ، تا جایى که مى تواند نمازش را طول دهد، به شرط آن که وقت فریضه فوت نشود و اگر مشغول به کارى آخرتى بود ، تا جایى که مى تواند آن را به درازا کشاند و اگر سرگرم کارى دنیوى بود آن را رها کند .( قرب الإسناد، ص ۸۶، حدیث۲۸۱ ) امام على علیه السلام می فرماید: قُلنا : یا رسولَ اللّه ِ ، الرَّجُلُ مِنَّا یَصومُ و یُصَلِّی فَیَأتِیهِ الشیطانُ فیقولُ : إنّکَ مُراءٍ ! فقال رسولُ اللّه ِ صلى الله علیه و آله : فَلْیَقُلْ أحَدُکُم عندَ ذلکَ : أعُوذُ بکَ أن اُشرِکَ بِکَ شَیئا ، و أنا أعلَمُ و أستَغفِرُکَ لِما لا أعلَمُ ؛ عرض کردیم : اى رسول خدا! کسى از ما با زبان روزه مشغول خواندن نماز مى شود و شیطان به سراغش مى آید و مى گوید : تو ریاکارى . رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود : آن کس در چنین حالتى بگوید : خدایا! به تو پناه مى برم که دانسته چیزى را شریک تو قرار دهم و اگر ندانسته چنین مى کنم ، از تو آمرزش مى خواهم .( بحار الأنوار ، ج ۷۲، ص۳۰۳، حدیث۴۸ )
  2. رهایی از کفر به خدا: کفر به خدا و ایمان نداشتن به خداوند، عامل ریاکارى در انفاقها و صدقات می شود؛ در حقیقت یکی از نشانه های کفر همین رفتارهای ریاکارانه است؛ زیرا اگر انسان کافر نباشد و گرفتار شرک و کفر و نفاق حقیقی نباشد هرگز ریاکاری را به عنوان یک رویه و سنت در زندگی خویش قرار نمی دهد.(بقره، آیات ۲۶۴؛ نساء، آیات ۳۸ و ۳۹) پس اگر کفر موجب می شود تا انسان ریاکار شود، می بایست در همان هدایت تکوینی و فطری خویش باقی بماند تا اجازه دهد خدا او را مورد عنایت خویش قرار داده و از هدایت پاداشی وی را بهره مند سازد.
  3. رهایی از کفر به قیامت: ایمان نداشتن به قیامت و وعده هاى الهى، منشأ ریاکارى در انفاق و صدقات است(بقره، آیات ۲۶۴؛ نساء، آیات ۳۸ و ۳۹)؛ زیرا کسانی که در قیامت تشکیک دارند یا اعتقادی به آن ندارند، گرفتار انواع و اقسام فسق و فجور و رفتارهای بیرون از حدود اخلاقی و انسانی و شرعی هستند.(قیامت، آیات ۱ تا ۵) چرا که چنین افرادی نفس خویش را دسیسه کرده اند و از مسیر هدایت فطری محروم شده اند.(شمس، آیات ۷ تا ۱۰) بنابراین لازم است برای رهایی از ریاکاری خود را از کفر به قیامت و رستاخیر نجات دهد و باورهای خویش را در این زمینه تقویت کند. خدا به صراحت در قرآن می فرماید که باور معاد حتّى در حدّ گمان و امید، موجب گرایش به عمل صالح، به دور از شرک و ریا می شود(کهف، آیه ۱۱۰)؛ زیرا امام صادق(علیه السلام) درباره این سخن خدا «…و لایشرک بعباده ربّه أحدا» فرمود: این شرک، شرک ریا است. (تفسیر قمى، ج ۲، ص ۴۵) بنابراین، انسان می بایست از هر گونه شرک در امان باشد تا خدا عملش را بپذیرد؛ ریاکاری خود نمادی از شرک است و می بایست از ان پرهیز کرد؛ زیرا پیامبر خدا صلى الله علیه و آله ـ در پاسخ به مردى که پرسید: اى رسول خدا ! نجات در چیست؟ ـ فرمود : أن لا یَعمَلَ العَبدُ بطاعَهِ اللّه ِ یُریدُ بها الناسَ ؛ در این که بنده طاعت خدا را به خاطر مردم انجام ندهد .( تنبیه الخواطر ، ج ۱، ص ۱۸۶) امام باقر علیه السلام می فرماید: انّ رسولَ اللّه ِ صلى الله علیه و آله سُئلَ : فیما النجاهُ غَدا ؟ فقالَ : إنّما النجاهُ فی أن لا تُخادِعُوا اللّه َ فَیَخدَعَکُم ، فإنَّه مَن یُخادِعِ اللّه َ یَخدَعْهُ و یَخلَعْ مِنهُ الإیمانَ و نَفسَهُ یَخدَعُ لو یَشعُرُ . فقیلَ لَهُ : و کیفَ یُخادِعُ اللّه َ؟! قالَ : یَعمَلُ بِما أمَرَهُ اللّه ُ ، ثُمّ یُرِیدُ بهِ غَیرَهُ ؛ از پیامبر خدا صلى الله علیه و آله سؤال شد که فردا[ى قیامت] نجات در چیست؟ فرمود : راه نجات فقط این است که با خدا از در نیرنگ در نیایید، که در این صورت با شما از در خدعه در آید ؛ زیرا هر که بخواهد خدا را گول زند، خداوند نیز با او خدعه کند و ایمانش را بگیرد . او اگر فهم داشته باشد در حقیقت خود را گول زده است . عرض شد : چگونه با خداوند خدعه مى کند؟ فرمود : به فرمان خدا عمل کند ، امّا نیّتش غیرِ خدا باشد .( الأمالی للصدوق ، ص ۶۷۷، حدیث۹۲۱ ) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله ـ در پاسخ به شدّاد بن اوس که ایشان را در حال گریه دید و علّت را جویا شد ـ فرمود : إنّی تَخَوَّفتُ على اُمَّتِی الشِّرکَ ، أما إنّهُم لا یَعبُدُونَ صَنَما و لا شَمسا و لا قَمَرا و لکنّهُم یُراؤونَ بأعمالِهِم ؛ براى امّتم از شرک مى ترسم . نه این که آنان بت و خورشید و ماه را بپرستند، بلکه اعمال خود را ریاکارانه انجام دهند .( شرح نهج البلاغه ، ج ۲، ص۱۷۹ ) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود : إنّ أخوَفَ ما أخافُ علَیکُمُ الشِّرکَ الأصغرَ . قالوا : و ما الشِّرکُ الأصغَرُ یا رسولَ اللّه ِ ؟ قالَ : الریاءُ ؛ بیشترین نگرانى من براى شما شرک کوچک است. عرض کردند: اى رسول خدا ! شرک کوچک چیست؟ فرمود : ریا .(عدّه الداعی ، ص ۲۱۴) امام على علیه السلام می فرماید : اِعلَمُوا أنَّ یَسِیرَ الریاءِ شِرکٌ؛ بدانید که اندکى ریا هم ، شرک است .( تحف العقول ، ص ۱۵۱ ) امام باقر علیه السلام می فرماید: سُئلَ رسولُ اللّه ِ صلى الله علیه و آله عن تفسیرِ قَولِ اللّه ِ: « فَمَنْ کانَ یَرْجُو لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعمَلْ عَمَلاً صَالِحا وَ لاَ یُشْرِکْ بِعِبادَهِ رَبِّهِ أَحَدا » . فقال : مَن صَلَّى مُراءاهَ الناسِ فهُو مُشرِکٌ ··· و مَن عَمِلَ عَملاً مِمّا أمَرَ اللّه ُ بهِ مُراءاهَ الناسِ فهُو مُشرِکٌ ؛ از رسول خدا صلى الله علیه و آله درباره آیه « پس هر که امید دیدار پروردگارش را دارد باید کارى شایسته کند و هیچ کس را شریک پروردگارش قرار ندهد » ( الکهف ، آیه ۱۱۰ ) . سؤال شد ، حضرت فرمود : هر که براى خودنمایى به مردم نماز گزارد مشرک است . . . و هر که یکى از فرمان هاى خدا را براى خودنمایى به مردم به جاى آورد مشرک است .( تفسیر القمّی ، ج ۲، ص۴۷ ) امام صادق علیه السلام ـ درباره آیه « هرکه امید دیدار پروردگارش را دارد . . .» ( الکهف ، آیه ۱۱۰ ) ـ فرمود : الرَّجُلُ یَعمَلُ شیئا مِن الثوابِ لا یَطلُبُ به وَجهَ اللّه ِ إنّما یَطلُبُ تَزکِیَهَ الناسِ ، یَشتَهی أن یَسمَعَ بهِ الناسُ، فهذا الّذی أشرَکَ بعِبادَهِ ربِّهِ ؛ آدمى کار ثوابى مى کند، امّا خدا را در نظر ندارد ، بلکه ستایش مردم در نظر اوست و مشتاق است که آن را به گوش مردم برساند . چنین کسى در پرستش پروردگار خود شرک آورده است( الکافی ، ج ۲، ص۲۹۴، حدیث۴) امام صادق علیه السلام ـ در تفسیر همان آیه ـ فرمود : فهذا الشِّرکُ شِرکُ رِیاءٍ ؛ این شرک ، شرکِ ریایى است .( تفسیر القمّی ، ج ۲، ص۴۷ ) امام صادق علیه السلام ـ در پاسخ به سؤال علاء بن فضیل از تفسیر این آیه « پس هر که امید دیدار پروردگارش را دارد » ( الکهف ، آیه ۱۱۰ ) ـ فرمود : مَن صَلّى أو صامَ أو أعتَقَ أو حَجَّ یُرِیدُ مَحْمَدَهَ الناسِ فقد أشرَکَ فی عَمَلِهِ و هو شِرکٌ مَغفورٌ؛ هر که به خاطر تعریف مردم نماز بخواند یا روزه گیرد یا بنده آزاد کند یا حج رود، در کار خود شرک آورده است، گر چه شرکى است که آمرزیده مى شود .( بحار الأنوار ، ج ۷۲، ص۳۰۱، حدیث۴۰) امام صادق علیه السلام می فرماید : کُلُّ ریاءٍ شِرکٌ ، إنّهُ مَن عَمِلَ للناسِ کانَ ثوابُهُ على الناسِ ؛ هر گونه ریایى شرک است . هر که به خاطر مردم کار کند، پاداشش به عهده مردم باشد .( الکافی ، ج ۲، ص۲۹۳، حدیث۳ )
  4. رهایی از نفاق: ریاکاران اهل نفاق و درویی و همانند دروغگویان هستند(نساء، آیه ۱۴۲)، بنابراین لازم است برای رهایی از ریاکاری خویش را از نفاق نجات دهد.
  5. توجه به علم الهی : توجّه به احاطه علمى خداوند به کردار آدمى، مانع ریاکارى است؛ زیرا کسانی دچار ریاکاری می شوند که گمان می کنند خدا نیت ها را نمی داند چنان که توده های مردم نسبت به نیت اعمال خیر او آگاه نیستند؛ اما اگر شخص به این مساله توجه داشته باشد که خدا به همه جزئیات و سر و اسرار آگاه است، نیت خویش را اصلاح می کند و دست از ریاکاری بر می دارد.(انفال، آیه ۴۷؛ نساء، آیات ۳۷ و ۳۸) امام على علیه السلام می فرماید: اللّهُمّ إنّی أعوذُ بکَ مِن أن تَحسُنَ فی لامِعَهِ العُیونِ عَلاَنِیَتِی ، و تَقبُحَ فیما اُبطِنُ لکَ سَرِیرَتی ، مُحافِظا على رئاءِ الناسِ مِن نَفسِی بجَمیعِ ما أنتَ مُطَّلِعٌ علَیهِ مِنّی ، فَاُبدِیَ لِلناسِ حُسنَ ظاهری و اُفضِیَ إلیکَ بِسُوءِ عَمَلِی ، تَقَرُّبا إلى عِبادِکَ و تَباعُدا مِن مَرضاتِکَ ؛ خداوندا! به تو پناه مى برم از این که ظاهرم در نگاه مردم نیکو باشد و باطنم که بر تو آشکار است زشت، و خود را ریاکارانه نزد مردم بیارایم به چیزى که تو بهتر از من بدان دانایى ، پس ظاهر نکویم را براى مردم آشکار دارم و بدى کردارم را نزد تو آورم و بدین سان به بندگان تو نزدیک شوم و از خشنودى تو به دور مانم.( نهج البلاغه ، الحکمه ۲۷۶ ؛ و فی شرح نهج البلاغه ، ج ۱۹ ، ص ۱۶۷ و ۲۸۲ « رئاء» بدل « رثاء » ) امام على علیه السلام نسبت به ریاکاری در حالی خدای ستار با علم و آگاهی خویش ستر می کند، هشدار می دهد و می فرماید : و مِنهُم ـ أی مِن الناسِ ـ مَن یَطلُبُ الدنیا بعَمَـلِ الآخِـرَهِ ، و لا یَطلُبُ الآخِـرَهَ بعَمَـلِ الدنیا ، قد طامَنَ مِن شَخصِـهِ و قارَبَ مِن خَطوِهِ و شَمَّرَ مِن ثَوبِهِ ، و زَخرَفَ مِن نفسِـهِ للأمانَـهِ و اتَّخَـذَ سِترَ اللّه ِ ذَرِیعَـهً إلى المَعصیَـهِ ؛ و برخى از مردم، با کارِ آخرت، دنیا را مى طلبند و با کارِ دنیا، آخرت را نمى جویند . خود را با وقار نشان مى دهند و با گامهاى نزدیک به هم (سنگین) راه مى روند ، دامن جامه خود را بالا مى زنند و خود را امین مردم وانمود مى کنند و پرده پوشى خدا را وسیله گناه قرار مى دهند .(نهج البلاغه ، الخطبه ۳۲ )
  6. جلب محبت خدا: از نظر آموزه های وحیانی قرآن، هر کسی دنبال جلب محبت خدا باشد موفق است؛ در حالی که خیال بافی چون ریاکار نه تنها با ریاورزی خویش محبت الهی را جلب نمی کند، بلکه از محبت الهی محروم می شود.(نساء، آیات ۳۶ تا ۳۸) انسان اگر بخواهد از ریاکاری رهایی یابد می بایست با خلوص و اخلاص محبت را را کسب کند. البته بسیاری از مردم به جای دنبال محبت الهی رفتن، به سبب همان خیال بافی دنبال محبت مردم می روند و از محبت خدا نیز محروم می شوند؛ در حالی که اگر کسی دنبال محبت خدا برود محبت مردم را نیز کسب می کند؛ زیرا صلح با خدا موجب صلح با مردم می شود و این گونه نیست که صلح با مردم حتما موجب صلح با خدا شود. ریاکاران به گونه ای رفتار می کنند که گویی طرف اهل خشیت الهی است؛ در حالی که این چنین نیست و چون ریاکار است این رفتارش تاثیری در دیگران نخواهد گذاشت و خدا او را از محبت مردم نیز محروم می کند. از همین روست که پیامبر(ص) به ابوذر غفاری می فرماید: یا أبا ذَرٍّ ، اِتَّقِ اللّه َ و لا تُرِ الناسَ أنَّکَ تَخشَى اللّه َ فَیُکرِمُوکَ و قَلبُکَ فاجِرٌ ؛ اى ابوذر! از خدا بترس و در حالى که دلى تبهکار دارى ، براى جلب احترام مردم، نزد آنان خود را خدا ترس وانمود مکن .(مکارم الأخلاق ، ج ۲، ص۳۷۰، حدیث۲۶۶۱) هم چنین پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به عبدالله بن مسعود می فرماید: یا بنَ مسعودٍ ، إیّاک أن تُظهِرَ مِن نفسِکَ الخُشوعَ و التواضُعَ للآدَمِیِّینَ و أنتَ فیما بَینَکَ و بَینَ ربِّکَ مُصِرٌّ على المَعاصِی و الذُّنوبِ ؛ یقولُ اللّه ُ تعالى : « یَعْلَمُ خائِنهَ الأَعْیُنِ و ما تُخْفِی الصدورُ » ؛ اى پسر مسعود! مبادا خود را براى مردم ، خدا ترس و فروتن نشان دهى ، در حالى که میان خود و پروردگارت بر نا فرمانى ها و گناهان پاى مى فشارى ؛خداوند متعال مى فرماید : « خداوند نگاههاى دزدانه و آنچه را سینه ها پنهان مى دارند، مى داند » (غافر ، آیه ۱۹؛ مکارم الأخلاق ، ج ۲، ص ۳۶۰، حدیث ۲۶۶۰ )
  7. رهایی از نشانه های ریاکاری: شناخت نشانه های ریاکاری می تواند عاملی برای رهایی انسان از ریاکاری و ریاورزی باشد. در روایات نشانه های ریاکار بیان شده است. از جمله پیامبر(ص) می فرماید: أمّا علامهُ المُرائِی فَأربَعهٌ :یَحرِصُ فی العَمَلِ للّه ِ إذا کانَ عِندَهُ أحَدٌ و یَکسَلُ إذا کانَ وَحدَهُ ، و یَحرِصُ فی کُلِّ أمرِهِ على المَحمَدَهِ ، و یُحسِّنُ سَمتَهُ بِجُهدِهِ ؛ ریاکار را چهار نشانه است : در حضور دیگرى خود را بر طاعت خدا حریص نشان مى دهد ، در تنهایى سستى و تنبلى مى ورزد ،در هر کارى شیفته ستایش است و در ظاهرسازى مى کوشد .( تحف العقول ، ص ۲۲ ) امام على علیه السلام می فرماید : لِلمُرائی أربَعُ علاماتٍ : یَکسَلُ إذا کانَ وَحدَهُ ، و یَنشَطُ إذا کانَ فی الناسِ ، و یَزِیدُ فی العَمَلِ إذا اُثنِیَ علَیهِ ، و یَنقُصُ مِنهُ إذا لَم یُثْنَ علَیهِ ؛ ریاکار چهار نشانه دارد : در تنهایى تنبل است ، در میان مردم کوشا ،اگر در کارى از او ستایش کنند ، آن را بیشتر انجام مى دهد، و اگر ستایشش نکنند از کار کم مى گذارد .( شرح نهج البلاغه ، ج ۲، ص۱۸۰) هم چنین امام على علیه السلام می فرماید: ثلاثُ علاماتٍ لِلمُرائی : یَنشَطُ إذا رَأى الناسَ ، و یَکسَلُ إذا کانَ وَحدَهُ ، و یُحِبُّ أن یُحمَدَ فی جَمیعِ اُمُورِهِ ؛ ریاکار را سه نشانه است : وقتى چشمش به مردم مى افتد کوشا مى شود ، وقتى تنهاست سستى و تنبلى مى ورزد، و دوست دارد که در هر کارى ستایش شود .( الکافی ، ج ۲، ص۲۹۵، حدیث۸ ) امام صادق علیه السلام می فرماید : قالَ لقمانُ لابنِهِ : لِلمُرائی ثلاثُ علاماتٍ : یَکسَلُ إذا کانَ وَحدَهُ ، و یَنشَـطُ إذا کانَ الناسُ عِندَهُ، و یَتَعَرَّضُ فی کُلِّ أمرٍ لِلمَحمَدَهِ ؛ لقمان به فرزندش گفت: ریاکار سه علامت دارد : وقتى تنهاست تنبل است ، وقتى مردم نزدش هستند کوشاست، و هر کارى را براى اینکه ستایش شود انجام مى دهد .( الخصال ، ص ۱۲۱، حدیث۱۱۳ )