رشدیابی انسان با روزه ماه رمضان

بسم الله الرحمن الرحیم

ماه مبارک رمضان فرصتی بس استثنایی است که سالی یک بار برای انسان فراهم می آید تا در آن به کمالاتی دست یابد که در زمان های دیگر دشواراست؛ زیرا خدا در این ماه مبارک با فرض روزه واجب برآن است تا انسان را در شرایطی قرار دهد که بسیاری از کمالات در آن به آسانی تحقق می یابد.

از نظر قرآن، افزون بر آن که این روزه ماه مبارک رمضان موجب می شود تا انسان به تقوای الهی، شکرگزاری، خیر، قرب الهی، هدایت خاص، اجابت دعا و مانند آن ها برسد، شرایطی قرار گیرد که نتیجه آن «رشد» انسان است. نویسنده در این مطلب  با مراجعه به آموزه های وحیانی قرآن بر آن است تا حقیقت رشد از نظر قرآن را بیان کند تا تاثیر روزه ماه رمضان بر متقین دانسته شود. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

آثار گوناگون روزه ماه مبارک رمضان

از نظر آموزه های وحیانی قرآن، ماه مبارک رمضان به سبب آن که ماه نزول قرآن و در بردارنده شب قدر است، از عظمت و بزرگی بسیار والایی در میان ماه های سال برخوردار است. از این روست که خدا روزه را در این ماه مبارک قرار داده تا برکات بر انسان مضاعف شود و انسان ها بتوانند در این ماه مبارک به کمالاتی دست یابند که در ماه های دیگر به آسانی دست یافتنی نیست. در حقیقت شرایطی آرمانی که در ماه مبارک رمضان برای انسان فراهم است به او کمک می کند تا به آسانی به کمالات دست یابد و خود را در مقامات عرفانی الهی به بالاترین درجه ایمان و تقوا و یقین برساند که از آن به تقوای اخص و احسانی اکرامی یاد می شود.

به سخن دیگر، اگر ایمان و تقوا و یقین سه سطح عام و خاص و اخص دارد(مائده، آیه ۹۳)، دست یابی به سطح سوم با روزه ماه مبارک رمضان بسیار آسان و به تعبیر قرآنی «یسر» است؛ زیرا با اعمال محدودیت های خاصی که با روزه رمضانی ایجاد می شود، انسان حتی از مباحات چون خوردن و نوشیدن و شهوت جنسی حلال نیز می گذرد که این خود تحقق بخش سطح سوم است؛ هم چنین با محدودیت های اعمالی خدا نسبت به شیاطین و زنجیر شدن آنها(کافی، ج ۴، ص ۶۷) شرایط آسانی برای انسان فراهم می آید که دیگر دشمن بیرونی نمی تواند کاری انجام دهد، و تنها هواهای نفسانی است که اگر مدیریت و مهار شود، انسان می تواند به همه کمالات برسد که در آیات قرآنی بیان شده است.

از نظر قرآن کمالاتی که برای انسان در ماه مبارک رمضان بدان دست می یابد، شامل تقوای الهی (بقره، آیه ۱۸۳)، بهره مندی از خیر یعنی همان روزه(بقره، آیه ۱۸۴)، بهره مندی از قرآن(بقره، آیه ۱۸۵)، هدایت خاص تشریعی(همان)، بینات و معجزات الهی(همان)، فرقان و قدرت تشخیص حق و باطل به ویژه نسبت به شبهات در فتنه (همان)، بهره مندی از مقام شاکرین(همان)، تعظیم و تکبیر خدا و شعائر الهی(همان)، تقرب به خدا(بقره، آیه ۱۸۶)، بهره مندی از شرایط خاص دعا(همان)، بهره مندی از اجابت الهی و استجابت دعا(همان)، کسب رشد و تحقق آن(همان) است.

حقیقت رشد از نظر قرآن

بر اساس آموزه های وحیانی قرآن، یکی از مهم ترین آثار روزه ماه مبارک رمضان کسب رشد است؛ خدا می فرماید: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ … وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ؛ ماه رمضان همان ماه است که در آن قرآن فرو فرستاده شده است؛ کتابى  که مردم را راهبر و متضمن دلایل آشکار هدایت و میزان تشخیص حق از باطل است پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد… و هرگاه بندگان من از تو در باره من بپرسند، بگو: من نزدیکم و دعاى دعاکننده را به هنگامى که مرا بخواند اجابت مى ‏کنم. پس آنان باید فرمان مرا گردن نهند؛ و به من ایمان آورند باشد که راه یابند و رشید شوند.(بقره، آیات ۱۸۵ و ۱۸۶)

این آیه اخیر که در میانه آیات روزه آمده است؛ زیرا آیه ۱۸۷ نیز درباره روزه است، نشان می دهد که اطاعت فرمان الهی که درباره روزه ماه رمضان است، موجب می شود تا انسان به رشد برسد و رشید شود. پس از نظر قرآن، روزه ماه مبارک رمضان از عوامل کسب رشد است که کمالی از کمالات الهی انسان است.

واژه «رشد» در لغت به معناى هدایت یافتن به خیر و صلاح، و ضدّ غىّ است.( التّحقیق، مصطفوی، ج ۴، ص ۱۲۳، «رشد») و در امور دنیوى و اخروى استعمال مى شود.(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۳۵۴، «رشد»)

واژه رشد، در اصطلاح فقهى، به معنای داشتن عقل و توانایى بر اصلاح مال است.(التّبیان، ج ۳، ص ۱۱۷) اما در اصطلاح قرآنی، رشید کسی است که بر اساس هدایت فطری و وحیانی تشریعی عمل و رفتار کند؛ زیرا چنین کسی از سفاهت حقیقی رسته و به عقلانیت حقیقی پوسته است؛ زیرا خدا باره «سفیه» و ضد آن «رشید» می فرماید: وَمَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّهِ إِبْرَاهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَیْنَاهُ فِی الدُّنْیَا وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَهِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ؛ إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ؛ و چه کسى جز آنکه به سفاهت و سبک ‏مغزى گراید، از آیین ابراهیم روى برمى‏ تابد؛ و ما او را در این دنیا برگزیدیم؛ و البته در آخرت نیز از شایستگان خواهد بود؛ هنگامى که پروردگارش به او فرمود: تسلیم شو! گفت: به پروردگار جهانیان تسلیم شدم.(بقره، آیات ۱۳۰ و ۱۳۱)

در این آیات بیان شده که هر کسی بر خلاف دین اسلام عمل کند که پیامبران برگزیده خدا از جمله حضرت ابراهیم(ع) آورده اند، چنین شخصی «سفیه» است؛ دربرابر کسی که مطابق دین اسلام که مطابق فطرت و هدایت فطری است(روم، آیه ۳۰) عمل کند، چنین شخصی از سفاهت بیرون بوده و انسانی رشید است. از همین روست خدا پیامبران و پیروان اسلام را به صفت «رشد» ستوده(انبیاء، آیه ۵۱) و آنان را به اسم و صفت مبالغه «رشید» می ستاید؛ چرا که آنان تابع محض اسلام و آموزه های وحیانی و هدایت فطری بوده و از هر گونه شرک مبرا و پاک هستند(انبیاء، آیات ۵۱ و ۵۲)

خدا هم چنین در باره دیگر اوصاف رشید  می فرماید: وَاعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَزَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْیَانَ أُولَئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ ؛ و بدانید که پیامبر خدا در میان شماست، اگر در بسیارى از کارها از راى و میل شما پیروى کند، قطعا دچار زحمت مى ‏شوید، لیکن خدا ایمان را براى شما محبوب و دوست‏ داشتنى گردانید، و آن را در دلهاى شما بیاراست، و کفر و پلیدکارى و سرکشى را در نظرتان ناخوشایند ساخت. آنان که چنین‏اند راشدون و ره‏یافتگانند.(حجرات، آیه ۷)

از این آیه دانسته می شود که اسلام و پیروی از پیامبران از جمله پیامبر اکرم(ص) ومحبوبیت ایمان و آراستگی دل بدان در قالب تولّی و کراهت کفر و فسوق و عصیان در قالب تبرّی، موجب می شود تا شخص در جرگه «راشدون» در آید.

از همین روست که در آیات قرآنی سفیهان به کسانی گفته می شود که در برابر مومنان قرار می گیرند؛ این سفهیان شامل کافران و منافقان هستند که بی شعور خویش را عقلانیت می دانند، در حالی که چنین افرادی سفیه و غیر رشید هستند.(بقره، آیه ۱۳)

از نظر قرآن هرکسی بر خلاف عقلانیت حقیقی، دنبال خواسته های نفسانی و ظنون باطل برود، مثلا خواهان رویت خدا در شکل تجسم و تمثل شود، چنین شخصی سفیه و غیر رشید است.(اعراف، آیه ۱۵۵) هم چنین کسی که برخلاف وحی الهی خواهان تغییر در قبله بر اساس هواهای نفسانی است، جزو سفهاء قلمداد می شود(بقره، آیه ۱۴۴)

البته کودکان و نوجوانان چون به بلوغ عقلی نرسیده و توانایی تمییز و فرقان حق و باطل را ندارند و در فتنه ها قدرت تشخیص و انتخاب صحیح نیستند، در این مقطع سنی به عنوان «سفیه» شناخته می شوند؛ چنان که برخی از افراد انسانی حتی پس از بلوغ جنسی ممکن است به بلوغ عقلی مانند بلوغ اقتصادی نرسند، از همین روست که به عنوان سفیه و غیر رشید، با آن که مالک ملک خویش هستند، ولی حق تصرف در اموال و املاک خویش را ندارند؛ زیرا موجب تباهی اموال می شوند که قوام اجتماع و اقتصاد بدان است.(نساء، آیه ۵)

به هر حال، از نظر آموزه های وحیانی قرآن، رشید ضد سفیه کسی است که بر اساس عقلانیت حقیقی به اسلام گروییده و ایمان آورده و بر اساس آن چه در آیات قرآنی از جمله آیه ۷ سوره حجرات بیان شده، عمل و رفتار می کند. از همین روست که عقل حقیقی که همان عقل عملی است، در روایات به معنای همین رشید قرآنی تفسیر شده است. در روایت است: قُلْتُ لَهُ مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِی کَانَ فِی مُعَاوِیَهَ فَقَالَ تِلْکَ النَّکْرَاءُ تِلْکَ الشَّیْطَنَهُ وَ هِیَ شَبِیهَهٌ بِالْعَقْلِ وَ لَیْسَتْ بِالْعَقْلِ؛ از حضرت صادق (علیه‌السلام) سؤال شد: «عقل چیست؟» فرمود: عقل آن است که به وسیله آن خداى رحمان پرستش شود و بهشت به دست آید. راوى گوید: عرض کردم: «پس آن‏چه معاویه داشت چه بود؟» حضرت فرمود: آن نیرنگ است، آن شیطنت است! آن نمایش عقل را دارد ولى عقل نیست.( الکافی، ثقه الإسلام کلینى‏ ج ۱ ص ۱۱؛ معانی‏ الأخبار، شیخ صدوق، ص ۲۳۹ ؛ بحار الأنوار، علامه مجلسی، ج ۱، ص ۱۱۶ )

امیرمومنان امام علی(ع) نیز می فرماید: الْعَقْلُ یَهْدِی وَ یُنْجِی وَ الْجَهْلُ یُغْوِی وَ یُرْدِی؛ خرد ، هدایت می‌کند و نجات می‌بخشد ، و نادانی، گمراه می‌سازد و پَست می‌گرداند.(غرر الحکم و درر الکلم، تمیمى آمدى، ص۱۲۴)

از نظر آموزه های وحیانی قرآن، کسی که قلب او گرفتار زنگارها یا طبع و ختم شده، براساس فطرت نیست و دیگر تفقه ندارد و تعقل نمی کنند( حج، آیه ۴۶؛ اعراف، آیه ۱۷۹)؛ از همین روست که چنین قلبی دنبال دین باطل اجدادی(بقره، آیه ۱۷۰) و هواهای نفسانی و وسوسه های ابلیسی شیطانی و ظنون غیر معتبر به جای علم و یقین می رود و به دلیل کور دلی و کوربینی(حج، آیه ۴۶) خود را در دنیا و آخرت گرفتار عذاب الهی می کند. خدا درباره وضعیت اخروی این افراد می گوید: وَقالوا لَو کُنّا نَسمَعُ أَو نَعقِلُ ما کُنّا فی أَصحابِ السَّعیرِ؛ و می‌گویند: «اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقّل می‌کردیم، در میان دوزخیان نبودیم!» (ملک، آیه ۱۰)

از نظر قرآن چنین افرادی گرفتار سفاهت هستند واز رشد و تعقل برخوردار نیستند، و گوش شنوایی برای شنیدن حق نیز ندارند؛ چنان که خدا آنان را چارپایان دانسته می فرماید: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا ؛ یا گمان دارى که بیشترشان مى ‏شنوند یا مى‏ اندیشند آنان جز مانند ستوران نیستند، بلکه گمراه‏ ترند.(فرقان، آیه ۴۴)

پس از نظر قرآن، بهره مندی از هدایت فطری الهی(طه، آیه ۵۰) و هدایت وحیانی تشریعی تفضلی(بقره، آیه ۳۸) موجب می شود تا انسان از سفاهت خارج و به رشد برسد که عالی ترین درجه انسانی در کمالات است.(حجرات، آیات ۷ و ۸)

هم چنین از نظر قرآن، رشد آثاری دارد که اگر در شخص وجود نداشته باشد، نمی توان او را رشید گفت، بلکه او تنها مدعی عقلانیت و رشد است. از مهم ترین آثاری که برای رشید است، تسلیم در برابر خدا بر اساس هدایت فطری و وحیانی است(احقاف، آیه ۱۵) به طوری که فرمان الهی را بی چون و چرا انجام می دهد هر چند تکالیف سخت چون اعمال روزه رمضان باشد.(بقره، آیه ۱۸۶) این افراد رشید محبت خدا در دل داشته و از ایمان الهی سرشار و نسبت به هر گونه کفر و فسوق و عصیان کراهت شدید دارند.(حجرات، آیه ۷) از همین روست که اهل بهشت و تفضلات خاص الهی(حجرات، آیه ۸) و بهره مند از علم لدنی الهی هستند که به طور مستقیم به آنان داده می شود.(کهف، آیات ۶۵ و۶۶)

از دیگر آثار رشید، رعایت تقوا در برخورد با دیگران و نیز مراعات حریم و حرمت آنان (هود، آیه ۸۷)، توبه به درگاه الهی و بازگشت به مسیر حق تعالی (احقاف، آیه ۱۵)، دعا و نیایش به درگاه خدا (احقاف، آیه ۱۵؛ بقره، آیه ۱۸۶) است.

راه های کسب رشد از نظر قرآن

از نظر آموزه های وحیانی قرآن، کسی که بر اساس فطرت و هدایت فطری باشد، از همه چیزهایی برخوردار است که در ساحت اندیشه و انگیزه او را هدایت و راهنمایی می کند و گرایش های او در مسیر هدایت الهی ساماندهی می کند. از همین روست که رشد در گرو و رهن برخورداری از سلامت در تولد و بهره مندی از هدایت کامل فطری است.(طه، آیه ۵۰؛ شمس، آیات ۷ تا ۱۰)

البته در این میان عواملی می تواند بستر ساز باشد تا این رشد به تمام کمال تحقق یابد و انسان به عنوان رشید شناخته شود و رشد به عنوان ملکه و مقوم ذات و اسم او گردد.

از نظر قرَآن، اراده الهی و قرار گیری تحت ولایت الهی از مهم ترین اسباب رشد است(کهف، آیه ۱۷)؛ چنان که اطاعت از فرمان های الهی به هرشکلی که خدا فرمان داده و نیز دعا و نیایش به درگاه خدا و مسئلت خواهی از او می تواند بستری برای رسیدن به مقام رشید باشد.(بقره، آیه ۱۸۶)

خدا در آیات قرآنی بر تسلیم محض در برابر خدا و رسول الله(ص) و آموزه های وحیانی اسلام به ویژه آموزه های وحیانی قرآن (حجرات، آیه ۷؛ جن آیات، ۱۳ و ۱۴) و ایمان عالی و قوی در سطح محبوبیت و تزیین قلب(حجرات، آیه ۷) و کراهت داشتن از کفر و فسوق و عصیان(ع) تاکید دارد تا انسان به مقام رشید برسد و جزو راشدون شود.(همان)

هم چنین پیروی از پیامبران و اطاعت بی چون و چرا از پیامبر(حجرات، آیه ۷) و اولیای الهی چون مومن آل فرعون(غافر، آیه ۳۸) از دیگر عوامل اساسی رشد است.

براساس آیات ۱۸۳ تا ۱۸۶ سوره بقره، روزه ماه مبارک رمضان در تحقق این رشد و رسیدن به رشید دریک فضای آرمانی نقش اساسی دارد. پس می بایست از این ماه مبارک بیش ترین بهره را برد تا با روزه در آن به ویژه بهره برداری از شب قدر از خدا خواست تا او را به رشید برساند و جزو راشدون قرار دهد؛ زیرا خاستگاه رشد به عنوان یک امر کمالی خدا سبحان است (کهف، آیات ۱۷ و ۲۴؛ جن، آیه ۲۱) و موانع رشد از جمله گناهان را از سر راه انسان بردارد و کفر و فسق و عصیان را در دلش مکروه و زشت سازد.(حجرات، آیه ۷؛ هود، آیه ۷۸) واز هر گونه غفلت نسبت به خدا و ایمان و اسلام رهایش سازد.(اعراف، آیه ۱۴۶)

البته این عنایت و تفضل خدا به انسان به ویژه متقین است که آنان را برخوردار از هدایت های فطری و وحیانی اسلام می سازد و از شرور فریبکاران شیطانی چون فرعون حفظ و صیانت می کند تا آنان سفاهت خویش را به عنوان راه رشد جلوه ندهند و افراد را در دام فریب نیاندازند؛ زیرا شیاطین سفاهت خویش را رشد جلوه می دهند و این گونه است که مردم را گمراه می سازند و از راه اسلام و ایمان دور می سازند.(بقره، آیه ۱۳؛ غافر، آیه ۲۹؛ هود، آیه ۹۷)

از نظر قرآن، بلوغ نهایی که همان شدت بلوغ در فرد است(غافر، آیه ۶۷) با ایمان و محبت آن در قلب تحقق می یابد که ماه رمضان به عنوان کارگاه کامل علمی وعلمی برای این امر آماده شده است.(بقره، آیات ۱۸۳ تا ۱۸۷)