راه رهایی عقل اســیر

امید

قلب انسان توانایی آن را دارد که تعقل(حج، آیه ۴۶) و تفقه (اعراف، آیه ۱۷۹) داشته باشد؛ اما اگر قلب سلامت خود را از دست بدهد و به سبب گناهان و فجور، گرفتار زنگارگرفتگی(مطففین، آیه ۱۴) یا مهرخوردگی(توبه، آیه ۸۷؛ بقره، آیه ۷) یا مرض و قساوت(حج، آیه ۵۳) و مانند آنها شود، دیگر نمی‌تواند آن وظیفه اصلی خویش را در تعقل و تفقه انجام دهد و در عقل نظری و عقل عملی به جای رشد، به سفاهت می‌گراید و قدرت تشخیص را نیز از دست می‌دهد و به جای اجرای دستورات اسلام هواهای نفسانی را خدای خویش قرار می‌دهد که بت‌پرستی و انسان‌پرستی و دیگر انواع آن از مصادیق همین هواپرستی است؛ زیرا نمی‌خواهد کسی جز هواهای نفسانی‌اش و خواسته‌های دلش به او امر و نهی کند و قوانین وضع کند و اندیشه و انگیزه‌اش را راهنمایی کند.(بقره، آیات ۷ تا ۱۵ و ۱۳۰؛ حجرات، آیه ۷؛ حج، آیه ۴۶؛ اعراف، آیه ۱۷۹؛ محمد، آیه ۱۶؛ توبه، آیه ۸۷)
این‌گونه است که قلب مریض و گرفتار قساوت و مهرخوردگی، بصیرت و بینایی خودش را از دست می‌دهد و هواهای نفسانی علائق و انگیزه‌هایش را ساماندهی می‌کند.(حج، آیه ۴۶)
از نظر آموزه‌های قرآن، چنین شخصی به جایی می‌رسد که عقل نظری و عملی او در خدمت هواهای نفسانی قرار می‌گیرد؛ البته قوای الهی از میان نمی‌رود و تبدیل و تحویلی در آن راه نمی‌یابد (اسراء، آیه ۷۷؛ احزاب، آیه ۶۲)، اما به سبب تغییر نفس(رعد، آیه ۱۱؛ انفال، آیه ۵۳)، قوای آن تغییر می‌یابد و نفس قدرت تعقل و تفقه خود را از دست می‌دهد و این‌گونه تحت مدیریت هواهای نفسانی از غضب و شهوت می‌رود؛ امیرمومنان علی(ع) می‌فرماید: کَم مِن عَقلٍ أَسِیرٍ تَحتَ هَوَی أَمِیرٍ؛ و چه بسیار عقل‌ها که در چنگالِ هوا و هوس‌‌هاى حاکم بر آنها، اسیرند.(شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۱۹، ص ۳۱) برای رهایی عقل اسیر از یوغ حاکمیت هواهای نفسانی باید به مجاهدت پرداخت؛ چنانکه پیامبر(ص) می‌فرماید: جَاهِدوا أَهوَاءَکم کَمَا تجَاهِدونَ أَعدَاءَکم‌؛ علیه هواهای نفس خویش جهاد کنید، همان‌طور که علیه دشمنان خودتان جهاد می‌کنید.(المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی، ص ۱۰۱) بنابراین، بدون جهاد علیه هواهای نفسانی نمی‌توان عقل را از اسارت آنها رهایی بخشید، بلکه لازم است انسان هواهای نفسانی را به اسارت گرفته و عقل را از اسارت رها سازد تا بتواند در اندیشه و انگیزه به تعقل و تفقه بپردازد و اهداف عالی را تامین کند و خود را به کمالات برساند.