راه رسیدن به مقام صالحان

samamosیکی از اصطلاحات قرآنی عنوان صالح و عمل صالح است. نویسنده در این مطلب به نقش عمل صالح در رسیدن شخص به مقام صالحان بر اساس آموزه های قرآنی پرداخته و جایگاه صالحان را در پیش گاه خداوند تبیین نموده است. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

مفهوم شناسی صالح و صالحان

صالحان در کاربردهای قرآنی کسانی هستند که به انجام کارهای نیک و سازنده گرایش داشته و همواره در زندگی کارهایشان ملازم با آن باشد و به هیچ وجه از آن دوری نورزند. ( مجمع البیان ج ۳ و ۴ ص ۱۱۱) البته برخی هم چون آلوسی بر این باورند که صالحان کسانی اند که در علم و ایمانشان به خدا و آن چه از نزد خدا آمده و نیز در صداقت ، شهادت و توبه آنان خللی وارد نشده باشد و تمام عمر خو را در طاعت خدا و اموالشان را در راه رضای او صرف نمایند.(روح المعانی ج ۴ جزء ۵ ص۱۱۴)

با توجه به معانی پیش گفته و تعاریف که این دسته از مفسران از صالحان ارایه می دهند می توان گفت که صالح بودن مقام و صفتی ثابت و پایدار در شخص است و کسی که عمل صالح و نیک انجام می دهد را نمی توان در زمره صالحان دانست. به سخن دیگر میان کاربردهای اسمی و فعلی آن تفاوت است. از این روست که قران مومنان را به دسته بخش می کند : دسته نخست کسانی هستند که عمل نیک و صالح انجام می دهند و کسانی که صالح هستند و تمام زندگی و رفتارهایشان برخاسته از آن مقام است. خاستگاه رفتارهای صالحان را می بایست در صفتی جست که در آنان به شکل صفت ثابت در آمده و به شکلی طبیعت ثانوی آنان گردیده است.

بنابراین می بایست به این نکته توجه داشت که صالح بودن و در زمره صالحان قرار داشتن غیر از انجام دادن عمل صالح و کارهای نیک است. خداوند در آیه۹ سوره عنکبوت می فرماید: والذین آمنوا و عملوا الصالحات لندخلنهم فی الصالحین؛ کسانی که ایمان آوردند و کارهای نیک و صالح انجام می دهند ما به راستی آنان را در گروه صالحان وارد می سازیم.

از این آیه معلوم می شود که صالحان از مومنانی که کارهای نیک و صالح انجام می دهند و هنوز این رفتارها و کارهایشان برخاسته از صفت ذاتی شده نباشد متفاوت هستند و مقام صالحان برتر است. این همان تفاوت اسمی و فعلی است که پیش از این بدان اشاره شده است. در آیات قرآنی هر گاه از صالحان سخن به میان می آید به همین شکل صالحان و صالحون و صالحین به کار می رود که شکل اسمی است ولی هرگاه از مومنان دعوت به عمل می آید که ایمان خویش را تقویت و عملیاتی کنند از آنان می خواهد که کارهای نیک را انجام دهند ازاین روست که به شکل فعلی : یعلمون الصالحات و یا اعملوا الصالحات و عملوا الصالحات و مانند آن مطرح می شود.

از نظر قرآن مقام صالحان مقامی از مقامات ارجمند و والای انسانی در پیشگاه خداوندی است که خداوند در آیات بسیاری پیامبران بزرگی چون حضرت ابراهیم (ع) ، حضرت اسحاق (ع) و یعقوب (ع) را در آیه ۷۲ سوره انبیاء و حضرت لوط (ع) را در آیه ۷۵ همین سوره و هم چنین حضرت اسماعیل (ع) و ادریس(ع) و ذوالکفل (ع) را در آیات ۸۵ و ۸۶ سوره انبیاء به این صفت ستوده و آنان را از صالحان دانسته است.

تفاوت کاربردهای فعلی و اسمی در باره مومنان بیانگر این نکته است که صالح بودن دارای مراتبی است و هر کسی نسبت به میزان نفوذ و ریشه یابی صفت سنجیده و ارزش گذاری می شود. مرتبه نخست آن کارهایی است که اهل اسلام انجام می دهند و این که افزون بر پرهیز از پلشتی ها و نابهنجاری های عقلی و عقلایی و اخلاقی و حقوقی یعنی کاری که حتی مشرکان و برخی از کافران نیز به حکم فطرت انجام می دهند در پی عمل به هنجارهای پسندیده و معروف هستند. بنابراین مرتبه نخست عمل صالح انجام اموری است که در اصطلاح از آن به معروف و کارهای پسندیده عرفی و عقلایی یاد می شود. پس از آن مراتب دیگری است که افزون برکارهای پسندیده عرفی و عقلایی به کارهای نیک و پسندیده ای که از سوی شریعت و آموزه های وحیانی سفارش شده عمل می کند تا آن که این کارهای در وی به شکل عادت و سیره در می آید و روش و منش وی را شکل می بخشد. آن گاهی که شخص به شخصیت ثابتی دست یافت و رفتارهایش برخاسته از شخصیت نهادینه شده او باشد به مقام صالحان می رسد و هرگز حاضر نمی شود که بر خلاف شخصیت و شاکله وجودی خویش رفتار و کردار زشت و ناپسندی را انجام دهد. این گونه است که از مقام حال و یا فعلی : من صلح به مقام اسمی صالح در می آید.

قرآن برای رسیدن به این مقام و دست یابی به آن راهکارهایی را نشان می دهد و بیان می دارد که چگونه می توان به این مقام دست یابد و برای این که انگیزه حرکتی در آدمی نسبت به دست یابی به مقام صالحان تقویت و یا ایجاد شود به مقام و فضایل صالحان اشاره می کند. از این رو در این نوشتار نیز نخست به مساله مقامات صالحان و فضایل آنان نگاهی گذرا می شود و آن گاه به راه های دست یابی آن توجه داده می شود.

فضایل صالحان

صالحان از نظر قرآن به سبب آن که به شخصیت ثابتی دست یافته اند و صبغه و رنگ الهی گرفته و رفتارها و کردارهای ایشان با منشا و خاستگاه الهی است از ولایت الهی بهره مند می باشند و خداوند خود به طور مستقیم و مباشر سرپرستی و ولایت آنان را در اختیار می گیرد.(اعراف آیه ۱۹۶)

آنان در دنیا و آخرت از دورود و تحیت فرشتگان که به معنای بهره مندی از برخی نعمت های خاص می باشند سود می برند و فرشتگان نیز دربست در اختیار ایشان می باشند و به آنان کمک و یاری می رسانند.(رعد آیه ۲۳ و ۲۴ و نساء آیه ۶۹ و نیز قلم آیه ۴۹ و ۵۰)

آنان به یک معنا بنده خاص و مقرب خدایند و خداوند به سبب همین تقرب و نزدیکی بیش از اندازه آنان را به خود منتسب و منسوب می کند و با تجلیل و تکریم از انان یاد می نماید.(انبیا آیه ۱۰۵ و نیز نمل آیه ۱۹)

تقرب و نزدیکی ایشان به خدا و مدیریت کارهای آنان با نظارت مستقیم خداوندی و فرشتگان مقرب موجب می شود تا در همه مسایل از امدادهای غیبی و خاص خداوند سود و بهره برند.(اعراف آیه ۱۹۶)

آنان به عنوان خلفای واقعی و حجت الهی هستند که حاکمیت و وراثت زمین به آنان بشارت و مژده داده شده است و تنها از نظر خداوند آنان می توانند حکومت و حاکمیت زمین و زمنیان را در اختیار داشته باشند و هر گونه ولایت غیر از ایشان در حکم ولایت و حکومت و حاکمیت باطل و طاغوتی قلمداد می شود که می بایست از آنان پرهیز و دوری و یا مبارزه کرد.(انبیاء آیه ۱۰۵)

از مقامات و فضایل ایشان می توان به مقام مغفرت الهی ( اسراءآیه ۲۵ ) بهره مندی از امدادها و یاری های خاص خداوند حتی درزندگی زناشویی و خانوادگی (تحریم آیه ۳ و ۴) دعا و نیایش و یاری و امداد همه عناصر خلقی و جنود الهی به آنان و پدر و مادر و همسر و فرزندان آنان (غافر آیه ۷ و ۸) و دست یابی به مقام انسان کامل و آرمانی (شعراء آیه۶۹ و ۸۳ و نیز صافات آیات ۸۳ و ۱۰۰) دور ماندن در روز قیامت از هر گونه بدی و ناخوشی های آن (غافر آیات ۷ تا ۹) اشاره کرد

صفات و ویژگی های صالحان

چنان که گفته شد صالحان کسانی هستند که مقام و صفت ثابت و پایدار منش و خوی نیکوکاران دست یافته اند و همه رفتارها و کارهای ایشان برخاسته از نیکی و پسندیدگی است. این افراد دارای ویژگی ها و صفات خاصی و برجسته هستند که در این جا به برخی از این صفات خاص و برجسته ایشان اشاره می شود.

از جمله این که از نظر بینشی و نگرشی انسان های مومن واقعی به خدا و روز رستاخیز هستند (آل عمران آیه ۱۱۴) و نه تنها خود به کارهای معروف و پسندیده گرایش داشته و به آن عمل می کنند بلکه دیگران را نیز به کارهای شایسته دعوت کرده و به معروف امر و فرمان به قول و عمل فرمان می دهند.(همان )

آنان بندگان واقعی و حقیقی خدایند(انبیاء آیه ۱۰۵ و نمل آیه ۱۹) و هرگز و دمی از ولایت خداوند و اطاعت او بیرون نمی روند.(اعراف آیه ۱۹۶ ) نه تنها گناه و نافرمانی نمی کنند بلکه از شبهات و اموری تشکیکی پرهیز می کنند و به سخنی ترک اولی را هم ترک کرده و از آن پرهیز می کنند .(قلم آیه ۴۸ و ۵۰) در کارهای خیر و نیک پیش تاز هستند ( آل عمران آیه ۱۱۴) و اهل توبه و استغفار هستند ( اسراء آیه۲۵) انسان های شجاع و بی باکی هستند که تنها از خدا پروا داشته و از مردم و خلق و آفریده های جنی و انسی او هراس و خوفی ندارند و تنها خشیت الهی است که جانشان را می گیرد و از هیچ کسی ترس و هراسی ندارند.(اعراف آیات ۱۹۵ و ۱۹۶) اهل قیام و اطاعت ( آل عمران آیات ۱۱۳ و ۱۱۴) و نیز رفق و مدارا و عدم سخت گیری نسبت به خود و دیگران هستند (قصص آیه ۲۷) در برابر مشکلات و ناملایمات زندگی و آزمون ها و ابتلاءات خداوندی صبر و شکیبایی پیشه می کنند (رعد آیات ۲۳ و ۲۴ و نیز انبیاء آیات ۸۵ و ۸۶) و در عبودیت و عبادت بر همگان پیشی می گیرند و اهل سجده هستند و سجده های ایشان پیاپی و مدام و پیوسته است.(آل عمران آیات ۱۱۳ و ۱۱۴) اهل قرائت قرآن در دل شب های تاریک هستند (همان ) و مردمانی بردبار و حلیم می باشند و به گونه ای رفتار می کنند که بر اساس عقلانیت و فطرت است و عاقبت امور را مورد توجه قرار می دهند.(صافات آیه ۱۰۰ و ۱۰۱)

این ها برخی از صفات برجسته و مهم صالحان است که در این ایات وحیانی قرآن بدان اشاره شده است و می توان صفات و ویژگی های دیگری نیز برای آنان جست که گاه با این صفات هم پوشی دارند و به نوعی بیانگر حالتی شبیه آن می باشند.

راه ها و شرایط رسیدن به مقام صالحان

بی گمان مقام صالحان مقامی عالی وبلندی است که رسیدن به این مقام شرط دست یابی به خلافت الهی و حاکمیت و حکومت انسانی است. ازاین روست که مساله ایمان واقعی و حقیقی و داشتن بینش و نگرش درست و صحیح از شرایط اولی و نخستین آن است.

خداوند در آیه ۱۳۰ و ۱۳۱ سوره بقره و نیز آیه ۱۰۱ سوره یوسف تسلیم بودن در برابر پروردگار عالم را شرط اساسی و نخستین رسیدن به مقام صالحان بر می شمارد و بر آن تاکید می کند.

در آیه ۹ سوره عنکبوت نیز زمینه عروج و تعالی به مقام صالحان و ورود به این جرگه را ایمان واقعی بر می شمارد و در آیه ۱۰۱ سوره یوسف آن را به پذیرش ولایت مطلق خداوند مقید می کند.

از آن جایی ارتباط تنگاتنگی میان ایمان واقعی و عمل صالح وجود دارد و این ارتباط جز به حکمت تحقق نمی یابد مساله حکمت به عنوان شرط اساسی دیگر در آیه ۸۳ سوره شعرا مطرح می شود. از این روست که هر کسی که می خواهد به مقام صالحان محلق شود می بایست نخست به مقام حکمت دست یابد که از نظر قرآن مقامی بلند است که به هر کس داده شود به او خیر کثیر داده شده است؛ زیرا انسان حکیم و فرزانه کسی است که به حقایق هستی و ملکوت آن چنان که باید وشاید شناخت و باور دارد و در زندگی خویش هدفمند کارهای را انجام می دهد و هیچ گونه رفتار و کردار و گفتار لغو و بیهوده ای انجام نمی دهد که به دور از هدف تعالی باشد.

عمل به کارهای نیک و پسندیده که از آن به معروف یاد می شود و نیز دعوت دیگران بدان چنان که گفته شده است و هم در آیاتی چون آیه ۱۰ منافقون به برخی از آن ها همانند انفاق اشاره شده است بیانگر آن است که شرط وصول به مقام صالحان زندگی بر اساس و پایه هنجارها و دعوت و ارشاد جامعه به سوی آن است.

کسی که می خواهد به این مقام برسد می بایست از روش الگوهای عملی و عینی بهره گیرد؛ زیرا هم نشینی و همراهی با افرادی که به مقام صالحان رسیده اند همانند پیامبراکرم(ص) ( نساء آیه ۶۹) می تواند آنان را برای دست یابی به این مقام یاری و کمک رساند.

مساله اسوه و سرمشق های عینی و عملی در زندگی از آن رو مفید است که انگیزه حرکتی و هم هدفمندی می شود و آدمی را به امکان و وقوع رسیدن به مقام صالحان تشویق و ترغیب می کند؛ زیرا وقتی با انسان های صالح هم نشین (مائده آیه ۸۴) شود این امکان فراهم می آید که بداند چه رفتارهای معروف و پسندیده است و این که اگر رفتارهای آنان را سرمشق خویش قرار دهد به مقامی دست می یابد که آنان دست یافته اند و این خود مهم ترین عامل انگیزشی و جنبشی انسان خواهد بود.

این ها بخش و نمونه های از شرایط و راهکارهای مهم و اساسی دست یابی به مقام صالحان است که در این آیات مورد بررسی و خوانش قرار گرفته است. باشد که با پیروی از همین دستورها و آموزه ها به مقام صالحان دست یابیم. به امید آن روز