خوش اخلاقی رمز پیروزی

بسم الله الرحمن الرحیم

چگونه می توانیم در هر کاری پیروز واقعی میدان باشیم؟ چه چیزی می تواند ما را خوشبخت کند؟ چرا ما خوشبخت نیستیم؟ چگونگی می توانیم خوشبخت بشویم؟ حتی اگر ما قایل به خدا و پیامبر و آخرت نباشیم، آیا می توانیم به گونه ای عمل کنیم که احساس خوشبختی داشته باشیم؟ آیا خوشبختی در گرو ایمان به خدا و قیامت است؟ ایمان به خدا و قیامت چگونه می تواند ما را خوشبخت کند و در دنیا احساس خوشبختی داشته باشیم؟ اینها برخی از پرسش هایی است که انسان در هنگام بروز مشکلات و شکست ها و احساس سرخوردگی از خود یا دیگران دارد.

خوشبختی در رهن خوش اخلاقی

از نظر قرآن، انسان موجودی است که برترین سطح ادراکات را در میان مخلوقات و آفریده های هستی دارد. بنابراین، برخلاف دیگران، انواع احساسات او را در بر می گیرد که ریشه در همه سطح عالی ادراکی او دارد. کنش و واکنش های انسانی به نسبت به مسایل گوناگون درونی و پیرامونی بسیار لطیف و حساس است؛ زیرا روان انسان به گونه ای است که در اوج انعطاف و تاثیرپذیری است و به کوچک ترین چیز حتی نسیم بسیار ملایم نیز واکنش نشان می دهد و متاثر از آن است.

این سطح عالی از ادراک در انسان موجب می شود که عواطف و احساسات او بر خلاف دیگران به سرعت تحت تاثیر عوامل گوناگون قرار گیرد و حالاتی در روان و باطن انسان ایجاد کند که احساس خوشبختی یا بدبختی یکی از این واکنش ها است. به عنوان نمونه قرآن می فرماید شخص ممکن است در اوج فقر ذاتی و هویتی باشد، ولی به سبب داشتن ثروت و فرزند بسیار احساس خوشبختی بکند و رفتارهایی هم چون تکبر را از خود بروز دهد که بیانگر همین احساس خوشبختی است که البته دروغین است؛ زیرا مال و فرزند به دمی ممکن است از میان برود و در یک لحظه فاقد همه آن شود؛ چرا که یک بحران اقتصادی یا زلزله یا حتی کوچک تر از آن یک «ویروس نادیدنی» چون کرونا می تواند همه عوامل احساس خوشبختی را از او در یک روز یا هفته بگیرد.(علق، آیات ۶ و ۷) در همین روزها بارها خوانده یا شنیده یا حتی در پیرامون خویش دیده اید که برخی مال و فرزند را به سبب همین ویروسا خرد و کوچک نادیدنی از دست داده اند و دیگر هیچ گونه احساس خوشبختی ندارند.

به هر حال، انسان موجودی بسیار حساس با ادراکات بالا و عالی است که او را از دیگران متمایز و متفاوت می سازد. این موجود نیاز به چیزی دارد که او را به احساس خوشخبتی واقعی برساند؛ یعنی به جایی برساند که بداند عامل اصلی و اساسی خوشبختی واقعی چه چیزی است؟ اگر مال و ثروت نمی تواند، عامل اصلی و اساسی خوشبختی واقعی و حقیقی باشد، پس چه چیزی می تواند این عامل باشد؟

خدا در قرآن بیان می کند که حقیقت خوشبختی واقعی را می بایست در چیزی دیگر جست؛ یعنی حقیقت خوشبختی نه در مادیات بلکه در معنویاتی است که انسان از آن به عنوان فضایل اخلاقی یاد می کند. در راس این فضایل اخلاقی، حسن الخلق یا همان خوشخویی است؛ زیرا این خوشخویی و حسن الخلق است که مهم ترین سرمایه انسان برای تحقق حالت احساسی به نام خوشبختی است. این حالت اگر به شکل «ملکه و شاکله» در آید، دیگر هیچ چیز نیست که این احساس خوشبختی را از او سلب کند؛ زیرا روان انسان از مجرداتی است که دسترسی دیگران به آن محال است اگر حال به ملکه و شاکله تبدیل شده باشد؛ زیرا در این هنگام همه هستی و حقیقت انسان که همان روان است به شاخص حسن خلق و خوشخویی چنان آمیخته شده که جزو ذاتیات اوست؛ یعنی همانند چربی است که جزو جدایی ناپذیری روغن است؛ اگر هر جا روغن باشد، چربی نیز است؛ پس اگر کسی بخواهد این امر ذاتی را از او حذف کند یا جدا سازد هرگز نمی تواند؛ زیرا این امر دیگر بیرون از تصرفات دیگران خواهد بود.

بنابراین، هر کسی اگر بخواهد به خوشبختی واقعی و حقیقی برسد و احساس خوشبختی جزو ذاتیات او شود، می بایست حسن خلق و خوشخویی را با استفاده از عوامل و ابزارها و اسبابی به عنوان شاکله وجودی خویش در آورد.

عوامل ایجادی حسن خلق از نظر قرآن

در این جا این پرسش مطرح می شود که عوامل، ابزار یا اسباب ایجادی ملکه و شاکله وجودی خوشخویی چیست؟ چگونه می توانیم خوشخویی را به عنوان ذاتیات نفس و روان خویش قرار دهیم و به عنوان شاکله وجودی خود در آوریم تا جایی که هر کاری می کنیم با خاستگاه خوشخویی و بر پایه آن باشد؛ زیرا انسان هر کار و عملی را انجام می دهد، ریشه در همان شاکله و شخصیت وجودی او دارد(اسراء، آیه ۸۴) و هنگامی که نفس و روان آدمی با شاکله خوشخویی ساخته شده باشد، دیگر هر کاری می کند با خوشخویی خواهد بود به طوری که خوشخویی جزو جدایی ناپذیر وجودی و رفتاری او خواهد بود.

از نظر قرآن، عواملی چند در ایجاد شاکله از جمله شاکله خوشخویی و خوش خلقی دست دارد که از جمله مهم ترین آن ها عبارتند از:

  1. ایمان به خدا و قیامت: از نظر آموزه های وحیانی قرآن، آن چه انسان در یک چارچوب مشخص و مقدر قرار می دهد تا جایی که هرگز به خود اجازه خروج از آن محدوده مشخص را نمی دهد، همانا ایمان به خدا و روز قیامت به عنوان روز بازخواست و حساب و کتاب اعمالی است که در دنیا انجام داده است. اگر کسی بداند که روزی می بایست پاسخگوی هر خرد و کلان و کوچک و بزرگ فکر و عمل خویش باشد، به خود اجازه نمی دهد تا چارچوب های مشخصی که خدا برایش قرار داده نادیده بگیرد و از مرزهای آن خارج شود. اگر همه آن چه انجام می دهیم در کتاب و کارنامه وجودی ما ثبت می شود(کهف، آیه ۴۹) و می بایست در ترازوی باطنی و شاخص های آن توزین شویم. (اعراف، آیات ۷ و ۸؛ مومنون، آیات ۱۰۲ و ۱۰۳؛ زلزال ، آیات ۶ تا ۸) پس کسانی که بر این باورند که روز قیامتی است که می بایست پاسخگویی عملی هر عمل خویش باشند، به گونه ای عمل می کنند که حدود الهی را نادیده نگرفته و آن را ندرند و فجوری نداشته باشند؛ در حالی که مخالفان خدا و قیامت، به این امور بی توجهی نشان می دهند و اهل فجور و دریدن مرزها و حدود الهی هستند.(قیامت، آیات ۱ تا ۵؛ شمس، آیات ۷ تا ۱۰) از نظر قرآن، مومنان به خدا و قیامت، انسان هایی هستند که در اوج خوشخویی هستند؛ زیرا آنان با توجه به آموزه های وحیانی اسلام و قرآن، بر آن هستند تا کارهایی را انجام دهند که رضایت و خشنودی خدا در آن است. این گونه است که صفت رحمانیت و رحمیت در آنان بروز می کند؛ زیرا چنین افرادی به عنوان «عبادالله و عبادالرحمن» بر اساس خرد و عقلانیت الهی با هر کسی به گونه ای برخورد و تعامل و معاشرت می کنند که در بهترین حالات باشد. به عنوان نمونه عبادالرحمن در مشی و روش زندگی بسیار آسان گیری هستند و در مواجه با رفتارهای زشت و خشونت آمیز بی خردان و نادانان، با سلام عبور می کنند؛ یعنی به خود اجازه نمی دهند تا واکنش ضد سلامت از خود بروز دهند و صلح و سلامت خود و دیگران حتی جاهلان را به خطر اندازند؛ زیرا در رفتار اجتماعی می بایست بهترین شیوه و سبک زندگی را به کار گرفته که نه تنها به خود آسیب نرسد بلکه تا امکان آن وجود دارد دیگران نیز در سلامت باشند و هیچ آسیبی به آنان وارد نشود.(فرقان، آیه ۶۳)
  2. فضلیت گرایی: از نظر قرآن، انسان های خوشخو خواهند بود که دنبال فضایل اخلاقی هستند و تلاش می کنند تا همه فضایل اخلاقی را در تمامیت کمالی آن دارا باشند. بر این اساس تنها بر اساس «عدالت و اصل مقابله به مثل» عمل نمی کنند، به این معنا که جواب بدی را به بدی یا نیکی را به نیکی بدهند؛ بلکه فراتر از آن به احسان یا اکرام می دهند؛ یعنی یا عفو می کنند یا حتی از حقوق خویش به آنان ایثار می کنند، در حالی که خود به آن نیاز شدید دارند. پس بدی را به بدی پاسخ نمی دهند بلکه با نیکی آن را دفع می کنند تا شرّ آن دامن گیرش نشود یا حتی دامن عامل بدی را نگیرد. این گونه است که دشمنی ها را به دوستی ها تبدیل می کنند و دشمنان کینه توز را به دوستان گرمابه و گلستان تبدیل می نمایند.(فصلت، آیه ۳۴؛ مومنون، آیه ۹۶؛ قصص، آیه ۵۴) از نظر قرآن، دشمن بشریت شیطنتی است ابلیس با ایجاد خلاف و نزاع ایجاد می کند. پس لازم است تا با احسان و اکرام به گونه ای با دیگران برخورد کرد که شیطنت شیطان به نتیجه ای نرسد.(اسراء، آیه ۵۳) باید توجه داشت که کسی که بدی را به نیکی به هر شکلی پاسخ می دهد در شرایط برتری قرار می گیرد و آثار این نیکی در برابر بدی به اشکال گوناگون خودش را در زندگی دنیوی و اخروی و نیز مادی و معنوی نشان می دهد.(قصص، آیه ۵۴) این رفتار نیک می بایست در همه شرایط از جمله شرایط مجادله علمی و گفتاری با مخالفان و دشمنان و رقیبان نیز به کار گرفته شود و چیزی به نام مجادله و مخالفت خوانی دیگر موجب نشود که شاکله شخصیتی تغییر یابد و رفتار نشات گرفته از آن تحت تاثیر قرار گیرد.(عنکبوت، آیه ۴۶) پس اگر به هر دلیلی مخالف حاضر به پذیرش سخن حق نشد، و خواست بر اساس همان عقیده باطل خویش عمل کند، تنها به او گوشزد می شود که آن چه گفته شد از باب موعظه است تا در آینده دچار مشکلاتی نشود و جز خیر از سخن و راهنمایی خویش چیزی برای خویش نمی خواهد.(قصص، آیات ۵۴ و ۵۵)
  3. عرف گرایی در معاشرت اجتماعی: از دیگر عوامل موثر در خوشخویی که سعادت فردی و جمعی و نیز شخصی و اجتماعی را تضمین می کند، عرف گرایی است؛ به این معنا که عرف پسندیده اجتماعی را هماره مد نظر در گفتار و رفتار خویش قرار می دهند و با دیگران اعمالی را انجام می دهند که حتی ممکن است انتظار آن را نداشته باشند. بر همین اساس با رحمت و مهربانی، نرمی به دور از درشتی و تندی، عفو و گذشت، بخشش و انفاق، طلب غفران و آمرزش، مشاورت و مشورت گیری در مسایل و احترام عملی به آنان در این امور و مانند آن ها کاری می کنند که قلب دشمنان نیز متوجه آنان شود. این اعمال که همه ریشه در ایمان و اعتقاد الهی دارد، موجب می شود تا دیگران تحت تاثیر فضایل اخلاقی شما دگرگون شوند و سعادت و خوشبختی شما را نه تنها تهدید نکنند، بلکه خود عاملی اساسی برای آن قرار گیرند.(آل عمران، آیه ۱۵۹)
  4. صبر و شکیبایی: از نظر قرآن، آن چه موجب می شود تا انسان در هر حال حسن خلق و خوشخویی را حفظ کند و گرفتار بدخویی و بدخلقی نشود، همان ایجاد حالت نفسانی صبر و شکیبایی است؛ زیرا کسی که آستانه تحمل خویش را بالا برده است، تحت شرایط سخت هرگز رفتاری بیرون از دایره فضایل اخلاقی و خوشخویی از خود بروز نمی دهد، بلکه با همان خوشخویی به معاشرت و تعامل ادامه می دهد. البته از نظر قرآن، ریشه و خاستگاه صبروزی انسان، همان ایمان به خدای حکیم و علیم است که می داند هر چیزی که با آن در زندگی مواجه می شود برنامه ای الهی در قالب «کیفر» نسبت به خطا و گناه یا «ابتلاء و فتنه» است تا ظرفیت های وجودی وکمالی او را بیازماید و افزایش دهد. بنابراین، در برابر رفتارهای جاهلانه دیگران صبوری می ورزد و از کوره خارج نمی شود و خوشخویی خود را تباه نمی کند. این گونه است که به حظ عظیم و بهره ای بزرگ می رسد و حقیقت پیروزی و سعادت را در زندگی به دور از هر گونه جزع و فزع و حزن و اندوه و غم و خوف تجربه می کند.(فصلت، آیات ۳۴ و ۳۵)
  5. رحمت الهی: از نظر قرآن، خوشخویی را می بایست از عنایات خاص الهی دانست که خدا به افرادی که اهل ایمان راستین و عبادالرحمن هستند هدیه می کند. چنین افرادی از سوی خدا تلقیاتی خواهند داشت که به وسیله فرشتگان «ملقیات» ذکر بر آنان وارد می شود تا به گونه ای عمل کنند که بهترین و نیکوترین وجه از وجوه احتمالی است. در حقیقت حظ عظیم آنان از طریق القائات الهی و الهاماتی است که خدا از طریق فرشتگان به او می کند و او را برای شرایط سخت آماده می سازد تا به عنوان مظهر رحمت الهی با دیگران به رحمت و مهربانی و خوشخویی برخورد کرده و معاشرت نماید.(فصلت، آیات ۳۴ و ۳۵؛ مرسلات، آیات ۵ و ۶؛ آل عمران، آیه ۱۵۹)

خوشخویی و حسن خلق، حقیقت خوشبختی

در آیات و روایات انسان پیروز را کسی می داند که بر نفس خویش غلبه کرده و خلق بد خویش را به نیک خلقی تبدیل کرده و حسن خلق را در خود ملکه و شاکله کرده باشد. از همین روست که حسن خلق به عنوان یکی از برترین فضایل اخلاقی انسان معرفی شده است و . امام صادق(ع) حسن خلق را یکی از ۱۰ صفت انبیای الهی برشمرده است. ایشان می فرماید: مکارم اخلاق از مختصات سرشتی انبیای الهی است که اگر آن‌ها را در خود یافتید خدا را شکر کنید وگرنه آن‌ها را از خدا خواسته و برای به دست آوردن آن‌ها تلاش کنید و آن‌ها ۱۰ صفت‌اند: یقین، قناعت، صبر، شکر، بردباری، حسن خلق، سخاوت، مروت، غیرت، شجاعت.( أعلام الدین فی صفات المؤمنین، ص۱۱۸)

پیامبر(ص) به خوشخویی بسیار اهتمام می ورزد و در این باره بارها به اشکال گوناگون سخن می گوید و مردم را بدان تشویق می نماید. ایشان یم فرماید که حسن خلق زمامی از رحمت خدا برای صاحب آن است که یک سر زمام به دست فرشته‌ای است که آن را به سوی خیر می‌کشاند(شعب الایمان، ج۶، ص۲۷۳۶)، چنان که حسن خلق، نیمی از دین است (الخصال، ج۱، ص۳۰)، به طوری که کامل‌ترین شما در ایمان، خوش‌خوترین شما است( شعب الایمان، ج۶، ص۲۷۱۸) تا جایی که اگر خوش خلقی تجسم می‌یافت، زیباترین مخلوق بود.( بحارالانوار، ج۶۸، ص۳۹۴) و از سوی بیشترین چیزی که امت من را به بهشت می‌برد، تقوا و حسن خلق است.( الکافی، ج۲، ص۱۰۰) و بهترین شما خوش خوترین شما با همسرانشان است.( الأمالی، ص۳۹۲)

از نظر پیامبر(ص) بهشت جای خوشخوها است و بدخلق به بهشت نمی رود. این خوشخویی در خانواده خیلی مهم تر و اساسی تر است؛ زیرا بنیاد اجتماع ملت و امت و بشریت را همین خانواده تشکیل می دهد تا جایی که اگر خانواده درست شود اجتماع و جهان نیز درست می شود. از همین روست که پیامبر(ص) به تبیین مصادیق رفتار مبتنی بر خوشخویی اشاره می کند تا بهشت را در خانواده ایجاد کند و سعادت را در دنیا و به تبع آن آخرت رقم زند. در روایت است: روزی پیامبر شاهدِ پاک کردن عدس توسط امام علی(ع) در منزل بودند، به ایشان فرمودند: یا علی! هر مردی که درخانه به همسرش کمک کند به اندازه هر مویی که در بدن اوست عبادت یک سال را که روزها روزه و شب‌ها نماز شب بخواند خداوند به او عطا می‌کند و ثوابِ صبر انبیاءِ صابر که داوود و یعقوب و عیسی باشد به او داده می‌شود و نام او در دفتر شهدا ثبت می‌شود و در هر روز و شبی ثواب هزار شهید برای او ثبت می‌شود، به ازای هر قدمی ثواب حج و عمره مقبوله به او می‌دهند، خداوند به عدد هر رگی که در بدن اوست شهری در بهشت به او عطا می‌کند. یا علی ! یک ساعت خدمت به همسر بهتر است از: هزارسال عبادت، هزارحج، هزارعمره، هزار مرتبه جهاد در رکابِ پیامبران اولواالعزم، هزار نمازجمعه، هزار عیادت مریض، هزار تشییع جنازه، هزار دینار صدقه، سیر کردن هزار گرسنه، آزادی هزار بنده، پوشانیدن هزار برهنه، عطای هزار اسب جنگی، صدقه هزار شتر سرخ مو، بهتراست از قرائت تورات و انجیل و زبور و قرآن. یا علی ! خدمت به عیال در خانه کفاره گناهان کبیره و خاموشی غضب خداست. یا علی! خدمت عیال نمی‌کند مگر صدیق یا شهید یا مردی که خداوند خیر دنیا و آخرت را برای او کنار گذاشته است.(مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۴۸، حدیث۲)

امام علی(ع) نیز درباره ارزش و اهمیت حسن خلق در خوشبختی و رضایت الهی می فرماید: خداوند اخلاق نیکو را وسیله اتصالی بین خود و بندگانش قرار داده است پس لازم است بر هر یک از شما که به خلقی از اخلاق نیکو چنگ زند.( نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، ص۵۲)؛ چرا که عنوان معرّف نامۀ عمل مؤمن، حسن خلق اوست.( تحف العقول، ص۲۰۰)

امام باقر(ع) نیز به تاثیر اجتماعی آن به ویژه در معرفی اسلام حقیقی می فرماید: همین اخلاق نیکویی که بین مردم است، زینت برای اسلام یک انسان است.( مشکاه الأنوار، ص۲۴۰)