حقیقت مفاهیم کلیدی از زبان امام حسن(ع)

samamosبه مناسبت پانزده رمضان سالروز ولادت مبارک دومین پیشوای معصوم

ما روزانه واژگانی را به کار می بریم که گاه از ژرفای معنایی و حقایق مفهومی آن غافل هستیم. بارها یکدیگر را به صفاتی می ستاییم و یا به ضد آن متهم می کنیم که مفهوم و حقیقت معنایی آن را نمی دانیم و هر کسی از ظن خویش این واژگان و اصطلاحات را معنا می کند.

بسیاری از این واژگان در فرهنگ اسلامی و قرآنی به کار رفته و ما وارثان این میراث هستیم، اما کمتر دقیق می شویم تا بدانیم که هر واژه ای چه بار معنایی دارد و حقیقت آن چیست؟ درک این واژگان و اصطلاحات به ما کمک می کند تا مسیر درستی را در پیش گیریم. برخی از این اصطلاحات و واژگان، مسیر و سبک زندگی درست و راستین را توصیف می کند. از این رو شناخت آنها بسیار مهم و حیاتی است.

نویسنده در این مطلب بر آن است تا از زاویه تفسیر و تحلیل امام حسن مجتبی(ع) این الگوی حسن الهی، برخی از اصطلاحات و واژگان تأثیرگذار در زندگی و سرنوشت انسان را بیان کند و حقیقت مفاهیم بلندی را روشن سازد تا با بهره گیری از آن، سبک درست زندگی را بشناسیم و در آن مسیر حرکت نماییم. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

مفاهیم کلیدی، مسیرشناسی انسانیت

در هر چیزی می توان اموری را یافت که عناصر کلیدی و اصلی آن را تشکیل می دهند. این عناصر کلیدی قوام و اساس آن چیز بشمار می رود. در فرهنگ اسلامی با عناوینی چون اصول دین، ارکان و مانند آن بارها روبه رو می شویم. به عنوان نمونه اصول دین اسلام را توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد دانسته اند. از ارکان نماز، قنترس یعنی قیام متصل به رکوع، نیت، تکبیره الاحرام، رکوع و سجود دانسته اند، به گونه ای که هر گونه خلل عمدی و سهوی در این ارکان موجب ابطال نماز می شود.

در اسلام برخی از مفاهیم به عنوان مفاهیم کلیدی معرفی شده است. شناخت این مفاهیم کمک می کند تا شخص مسیر درست حرکت زندگی خود را براساس آموزه های اسلامی بشناسد و سبک زندگی خویش را براساس این مدل و الگو سامان دهد.

از آن جایی که مأموریت پیامبر اسلام براساس آموزه های وحیانی قرآن، تزکیه و تعلیم بود (آل عمران، آیه۱۶۴؛ جمعه، آیه۲) و پیامبر گرامی خود در این باره می فرماید: انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق؛ من برای اتمام مکارم اخلاقی برانگیخته شده ام. براین اساس، محور آموزه های اسلامی را می بایست در اتمام کمالات اخلاقی جست. هرگونه تعلیم و تزکیه ای باید در راستای این هدف اصلی انجام گیرد. بنابراین، لازم است تا کمالات اخلاقی و تمامیت این کمالات شناخته شود تا انسان براساس آن، سبک زندگی خویش را سامان دهد.

مفاهیم اخلاقی و فهم و درک آنها از مهم ترین بخش های آموزشی و تربیتی اسلام به شمار می رود و موضوعاتی چون حقوق و فقه و مانند آن در حقیقت فضاسازی برای این مقصد و مقصود می باشد.

از این رو، لازم است تا هرکسی که می خواهد مسیر درست انسانیت را براساس آموزه های اسلامی بشناسد و آن را سبک زندگی خویش قرار دهد، این مفاهیم را براساس تفسیر رهبران آن بداند و بشناسد.

امام حسن(ع) پیشوای کامل

از جمله رهبرانی که به سبب دارندگی عصمت، قابلیت و شانیت پیشوایی کامل را به عهده دارد، امام حسن مجتبی(ع) است. پیامبر(ص) درباره پیشوایی ایشان و برادر بزرگوارش امام حسین(ع) می فرماید: الحسن و الحسین امامان قاما او قعدا؛ حسن و حسین در همه احوال، امام و پیشوایند؛ چه بایستند و چه بنشینند. (بحارالانوار، ج۴۳، ص۲۹۱؛ و نیز ج۴۴، ص۲)

انسانهای کامل به سبب عصمت در همه ابعاد شخصیتی خود، از هرگونه خطا و اشتباه عمدی و سهوی در امان هستند و در مقام عمل نیز از هرگونه پلیدی و زشتی مصون می باشند. این امر موجب می شود تا بتوان آنان را به عنوان الگوهای شایسته پیروی انتخاب کرد.

امام حسن مجتبی(ع) به سبب عصمت کامل، پیشوای راستین بشریت است و به حکم نفس پیامبر بودن (آل عمران، آیه۶۱) و عصمت الهی (احزاب، آیه۳۳) اسوه حسنه (احزاب، آیه۲۱) از سوی خداوند معرفی شده و بر همگان فرض است تا از ایشان در همه زندگی خویش پیروی کرده و مسایل خویش را به آن حضرت عرضه نمایند. (انبیاء، آیه۷)

بر این اساس، بر ماست که پرسش های اساسی را با ایشان در میان نهیم و راه درست انسانیت و سبک زندگی را بشناسیم. برخی از کسانی که معاصر امام حسن مجتبی(ع) بودند، از این فرصت استثنایی حضور، بهره برده و پرسش های خویش را با ایشان در میان گذاشتند. از جمله این پرسش ها، پرسش هایی است که برای فهم اصطلاحات قرآنی مطرح شده است.

پرسش های اساسی

امام حسن مجتبی(ع) در پاسخ به پرسش های مطرح شده، پاسخ هایی داده اند که بسیاری از حقایق را روشن می کند و راه روشنی را در برابر ما قرار می دهد. در کتاب شریف تحف العقول نوشته حسن بن علی(ابن شعبه) آمده است:

از امام پرسیده شد و امام پاسخ فرمودند.

۱- پرسیدند: زهد چیست؟ فرمود: رغبت به تقوی و بی رغبتی در دنیا

۲- حلم چیست؟ خشم فرو خوردن و اختیار خود داشتن، ۳- سداد چیست؟ دفع زشتی به خوبی، ۴- شرف چیست؟ احسان به قبیله و تبار و تحمل خسارت و جرم آنها، ۵- نیرومندی چیست؟ دفاع از پناهنده و صبر در نبردها و اقدام هنگام سختی، ۶- بزرگواری چیست؟ این است که در غرامت عطا بخشی و از جرم بگذری، ۷- مروت چیست؟ حفظ دین، عزت نفس، نرمش، وارسی کارکرد خود، پرداخت حقوق و دوست یابی ۸- کرم چیست؟ بخشش پیش از درخواست، اطعام در قحطی، ۹- دناءت چیست؟ توجه به امور جزئی و کوچک (جزئی نگری) و دریغ از اندک ۱۰- ناکسی چیست؟ کم بخشیدن و گفتار ناهنجار۱۱- جوانمردی چیست؟ بخشش در خوشی و سختی ۱۲- بخل چیست؟ آنچه در کف داری شریف بدانی و آنچه انفاق کنی تلف شماری ۱۳- برادری چیست؟ همراهی در سختی و خوشی ۱۴- ترس چیست؟ دلیری بر دوست و گریز از دشمن ۱۵- ثروتمندی چیست؟ رضای به قسمت (الهی) هرچند کم باشد ۱۶- فقر چیست؟ آزمندی به هر چیز ۱۷- جود چیست؟ بخشش دسترنج ۱۸- بزرگی چیست؟ آوردن خوب و ترک زشتی ۱۹- سفاهت چیست؟ به پستی گراییدن و با گمراهان نشستن۲۰- سفاه چیست؟ نابخردی در مال و بی اعتنائی به آبروی خود. (تحف العقول، صفحات ۲۲۷و ۲۲۸)

با نگاهی به پاسخ های آن حضرت(ع) به پرسش های مطرح شده، به خوبی می توان تفسیر درست مفاهیم را به دست آورد. این درحالی است که مردم در بسیاری از موارد، فهم دیگری از حقیقت این اصطلاحات دارند و همین تفسیر غلط موجب می شود تا در زندگی خویش راه نادرستی را بپیمایند.

اگر مفاهیمی که امام حسن(ع) در این پاسخ ها بیان می کند به درستی دانسته شود می توان امید داشت که همان اتمام مکارم اخلاقی تحقق خواهد یافت؛ زیرا گاه، تفسیری که از کمالات اخلاقی و فضایل داده می شود، تفسیری ناتمام است.

به عنوان نمونه برخی ها جود را تنها بخشش می دانند، ولی ازنظر امام حسن مجتبی(ع) جود همان بخشش از دسترنج است. انسان اگر مالی و پولی را به سختی به دست آورد و آن را ببخشد این هنر است، نه اینکه شخص از دسترنج دیگران و از ارث و مانند آن ببخشد. این بخشش هرچند که خوب و کمالی است، ولی تمام کمال جود نیست.

ازنظر امام حسن(ع) فقر، تهیدستی و بینوایی نیست، بلکه فقیر واقعی کسی است که حریص و آزمند است. همچنین شما می توانید با عرضه فهم و برداشتی که از اصطلاحات و مفاهیم یاد شده دارید، بر آنچه امام حسن(ع) بیان می کند، سبک زندگی خویش را نیز تحلیل کنید؛ زیرا آنچه شما از این واژگان می فهمید در حقیقت درک شما از کمالات انسانی و حد و مرز اندیشه و افکار شماست. با عرضه کردن این واژگان و فهم خود بر مفاهیم و فهم امام(ع) می توانید، هم سطح فکری و اندیشه ای خویش را بدانید و هم سبک زندگی خود را نقد و ارزیابی کنید.