حسد و حسادت، عوامل و آثار

somamusبسم الله الرحمن الرحیم

یکی از زشت ترین رذایل اخلاقی، حسد و حسادت است. حسود پیش از آن که به دیگری ضربه و ضرر برساند به خودش ضرر می زند و موجبات ناکامی و سرخوردگی و فروپاشی درونی و روانی خود را فراهم می آورد. اگر حسادت به شکل رفتار و فعل بروز کند بسیار خطرناک است و حتی ممکن است قتل و جنایت شود. از این روست که در آیات و روایات به علل و عوامل و نیز آثار و راه های درمان و تزکیه نفس از این صفت و منش پست اخلاقی توجه داده شده است. نویسنده در این مطلب به برخی از علل و عوامل و آثار آن بر اساس آموزه های وحیانی اسلام پرداخته است. این مطلب را با هم از نظر می گذرانیم.

معنا و مفهوم شناسی حسد

در کاربرد هر واژه ای دو حالت متصور است: ۱. کاربرد معنای موضوع له ؛ ۲. کاربرد معنای غیر موضوع له، مثلا معنای مجازی و مانند آن.

بنابراین، پیش از آن که بحثی آغاز و مطلبی گفته و استدلالی بیان شود، باید محل نزاع به شکل کامل و درستی منقح و روشن شود تا معلوم شود که به اصطلاح «سر چه کسی را داریم می تراشیم». وقتی کسی از حریت و آزادی سخن می گوید، مراد کدام معنا از حریت و آزادی است؟ آیا مراد از آن رهایی از هر قید و بند و قانون است که در نهایت بردگی هواهای نفسانی نتیجه آن خواهد بود، یا آزادی از قید و بندهای هواهای نفسانی و بندگی خداوند متعال که در نهایت آزادی حقیقی نتیجه آن خواهد بود؛ چنان که حضرت مریم(س) خود را بنده خدا کرد و از دست بردگی خدایان متعدد درون و بیرون رها شد (آل عمران، آیه ۳۵)؛ زیرا بندگی خداوند بندگی از یکی است در حالی که بندگی هواهای نفسانی به معنای بردگی برای اربابان متفرق و متعددی است که هر کسی خواسته ای دارد و انسان را به سرگردانی و حیرت و خستگی و عذاب دچار می کنند. خداوند می فرماید: یَا صَاحِبَیِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ؛ اى دو یار زندانى من، آیا خدایان پراکنده بهترند یا آن خداى یگانه مقتدر و چیره‏شونده بر همگان؟(یوسف، آیه ۳۹)

برای واژه حسد و حسادت یک معنای موضوع له و نیز یک معنای اصطلاحی در علم اخلاق است. گاه مفهومی که مراد و منظور در مساله است مطابق معنای موضوع له است ؛ گاه این گونه نیست بلکه مفهوم دیگری مراد است. بنابراین، دانستن مفهوم هر واژه و اصطلاح لازم و ضروری است.

واژه حسد و حسادت در عربی به معنای « کره و غار» به کار رفته است که دلالت بر غیرت و کراهت می کند. شخص حسود به نوعی دچار کراهت و ناخشنودی از چیزی است و نسبت به چیزی یا کسی غیرت می ورزد. غیرت به معنای غیرزدایی است یعنی نمی خواهد در آن چیز یا کس، دیگری نیز مشارکت داشته باشد. از این رو، برای آن کس یا چیز حریمی قرار می دهد و دوست ندارد کسی به آن محدود نزدیک شود. البته از آن جایی که این کراهت و ناخشنودی در درون و باطنی است کم تر خودش را به شکل عمل نشان می دهد و زمانی غیرت ورزی آغاز می شد که توانایی کاری را داشته باشد.

به سخن دیگر، حسادت نوعی کراهت درونی همراه با ناتوانی در کنش و واکنش است؛ زیرا شخص به دلایلی نمی تواند آن کراهت خویش را ابراز و اظهار کند و به شکل یک کراهت درونی باقی می ماند. البته وقتی حسادت و این کراهت شدت یابد به شکل غیرت منفی خودنمایی می کند و شخص به هر شکلی می کوشد تا دیگری را از آن محدوده دور سازد.

در ادبیات عربی ضد حسد و حسادت ، محبت و مودت و عشق است. در همین رابطه امام صادق(ع) فقدان حسادت را عامل جبل محبت می داند و می فرماید: اِنَّ صاحِبَ الدّینِ فَکَّرَ فَـعَـلَـتهُ السَّکینَهُ وَ استَـکانَ فَـتَواضَعَ وَ قَنِعَ فَاستَغنى وَ رَضىَ بِما اُعطىَ وَ انفَرَدَ فَکُفىَ الخوانَ وَ رَفَضَ الشَّهَواتِ فَصارَ حُرّا وَ خَلَعَ الدُّنیا فَتَحامَى الشُّرورَ وَ اطَّرَحَ الحَسَدَ فَظَهَرتِ المَحَبَّهُ وَ لَم یُخِفِ النّاسَ فَـلَـم یَخَفهُم وَ لَم یُذنِب اِلَیهِم فَسَلِمَ مِنهُم وَ سَخَت نَفسُهُ عَن کُلِّ شَى‏ءٍ ففازَ وَ استَکمَلَ الفَضلَ وَ اَبصَرَ العافیَهَ فَاَمِنَ النَّدامَهَ؛ آدم دین‏دار چون مى ‏اندیشد، آرامش بر جان او حاکم است. چون خضوع مى‏ کند متواضع است. چون قناعت مى‏ کند، بى‏ نیاز است. به آنچه داده شده خشنود است. چون تنهایى را برگزیده از دوستان بى ‏نیاز است. چون هوا و هوس را رها کرده آزاد است. چون دنیا را فرو گذارده از بدى‏ ها و گزندهاى آن در امان است. چون حسادت را دور افکنده محبتش آشکار است. مردم را نمى ‏ترساند پس از آنان نمى‏ هراسد و به آنان تجاوز نمى‏ کند پس از گزندشان در امان است. به هیچ چیز دل نمى‏ بندد پس به رستگارى و کمال فضیلت دست مى ‏یابد و عافیت را به دیده بصیرت مى‏ نگرد پس کارش به پشیمانى نمى‏ کشد.(امالى ، مفید، ص ۵۲، ح ۱۴)

پس اگر حسادت نباشد محبت جایگزین آن می شود. از همین رو، باید گفت که حسادت و محبت جزو اضداد هستند. آن چه بیان شد معنای حقیقی و موضوع له، لفظ حسد و حسادت است؛ اما درباره معنای اصطلاحی آن باید گفت: در علم اخلاق، حسادت به معنای آرزو کردن زوال نعمت از کسى است که استحقاق آن را دارد.(مفردات، ص‌۲۳۴، «حسد») البته برخی آرزوى ادامه یافتن فقدان نعمت، نقص، فقر و مانند آن، براى دیگران را نیز به عنوان بخشی از مفهوم اصطلاحی حسد دانسته اند.(روح‌المعانى، ج‌۱۶، جزء‌۳۰، ص‌۵۰۷) پس به نظر این گروه آرزوی زوال نعمتی یا بقای حالت فقر و نقص و نداری کسی به معنای حسادت است.

این اصطلاح نزدیک به معنای لغوی آن یعنی کراهت و ناخوش داشتن است. البته از آیه ۵ سوره ناس به دست می آید که این معنا یک معنای کامل برای اصطلاح قرآنی حسادت نیست؛ زیرا خداوند می فرماید: وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ؛ و از شرّ [هر] حسود، آن گاه که حَسَد ورزد.»

در این آیه از حسادتی سخن به میان آمده که موجب شرّ می شود. اگر حسادت تنها آرزوی زوال نعمت یا بقای نقص و فقدان نعمت برای دیگری باشد، این آرزو صرف و خالی ، هیچ شری را به دنبال نخواهد داشت؛ اما وقتی سخن از شرّ است باید از حسادتی ترسید که به فعل و عمل در آید و شرّ یا شروری را به دنبال داشته باشد که در آیات قرآنی به آن اشاره شده است. از جمله در آیات ۲۷ تا ۳۱ سوره مائده از حسادت فعلی و عملی سخن به میان آمده که فراتر از آرزوی زوال نعمتی است؛ زیرا حسادت به شکل عمل قتل خودش را نشان داده و در حقیقت غیرزدایی صورت گرفته است. به این معنا که کراهت شدید درونی به عمل زشت تبدیل شده و با قالب غیرت منفی ، غیرت زدایی صورت گرفته است.

هم چنین در داستان حضرت یوسف(ع) و برادرانش، این حسادت درونی به شکل توطئه برای قتل و در نهایت انداختن در چاه و دیگر دسیسه های زشت و رفتاری و عملی تبدیل شده است.(یوسف، آیات ۸ تا ۱۷)

پس باید در معنای اصطلاح قرآنی حسادت گفت: «حسادت هر گونه آرزو، کراهت و ناخوشی درونی و نیز غیرت منفی برونی همراه با رفتاری شرورانه برای زوال نعمت یا بقای نقص و فقدان نعمتی در دیگری است.»

آثار و کارکردهای حسد و حسادت

در آیات و روایات برای حسد و حسادت آثاری مادی و معنوی، دنیوی و اخروی و نیز کارکردهایی بیان شده که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود.

  1. رفتار شرارت آمیز: یکی از کارکردهایی که برای حسادت به ویژه حسد فعلی و رفتاری در آیات قرآنی بیان شده همان رفتارهای شرارت آمیزی است که قابیل علیه هابیل و برادران یوسف(ع) علیه آن حضرت انجام دادند. خداوند در آیه ۵ سوره ناس نسبت به شرارت آفرینی و رفتارهای شرارت آمیز حسود هشدار داده است.
  2. زیان به خود: همان طوری که حسادت فعلی و رفتاری موجب می شود تا به دیگری شرّ و بدی برساند؛ شخص به خودش پیش از دیگری زیان می رساند. این زیان می تواند شامل اندوه و ناراحتی درونی و بلکه دشمنی و کینه دیگران نسبت به خود و هم چنین لعن و نفرین دیگران باشد؛ چنان که حسادت ابلیس که یک حسادت فعلی و رفتاری بود ، موجب شد تا نفرین و لعن الهی را به جان بخرد و خود از این حسادت ضربه بخورد. امام صادق (ع) می فرماید: اَلْحاسِدُ مُضِرٌّ بِنَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ یُضِرَّ بِالْمحسُودِ، کَإِبْلیسَ أَوْرَثَ بِحَسَدِهِ لِنَفْسِهِ اللَّعْنَهَ وَ لآدَمَ – علیه السّلام – اَلاِجتِباءَ. حسود پیش از آنکه به محسود(مورد حسادت قرار گرفته) زیان رساند به خود زیان می زند مانند ابلیس که با حسد ورزی برای خود نفرین خرید و برای آدم (ع) برگزیدگی.(تحف العقول، ص ۲۱۶)
  3. دشمنی : از دیگر آثار و کارکردهایی که برای حسادت بیان شده، دشمنی و عداوت نسبت به محسود علیه است. یعنی شخص حسود علیه کسی که نعمتی دارد دشمنی می ورزد؛ چنان که ابلیس این گونه عمل کرد؛ یعنی حسادت، زمینه‌اى مناسب براى بروز دشمنى شیطان با انسان شد.(یوسف، آیات ۵ و ۸)
  4. توطئه و دسیسه: حسادت هم چنین موجب می شود تا شخص حسود به توطئه و دسیسه چینی رو آورد. برادران یوسف(ع) نمونه بارز این دسیسه چینی هستند.(یوسف، آیات ۸ تا ۱۷) هم چنین حسادت ابلیس نسبت به انسان زمینه توطئه برای اخراج آدم(ع) از بهشت و نیز دوری بنی بشر از بندگی خدا و هموار کردن راه سقوط آنان در دوزخ شده و می شود.(بقره، آیات ۳۳ تا ۳۷ و آیات دیگر) هم چنین حسادت اهل کتاب، وادارکننده آنها به توطئه بر ضدّ مؤمنان شده و می شود.(آل عمران، آیات ۷۲ و۷۳)
  5. دروغ و اتهام زنی: هم چنین حسود رفتارهای شرارت آمیزی دیگر از خود بروز می دهد که دروغ و اتهام زنی از موارد دیگر آن است. به عنوان نمونه حسادت یهود به پیامبر(صلى الله علیه وآله)، موجب دروغ‌گویى آنان و ادّعاى هدایت‌یافته‌تر بودن مشرکان مکّه نسبت به مسلمانان شد.(نساء، آیات ۵۱ و ۵۴؛ صف، آیات ۲ و۳)
  6. سرزنش و نکوهش خداوند: صفت حسادت بسیار زشت است. کسی که گرفتار این صفت می شود، از سوی خداوند مورد نکوهش و سرزنش قرار می گیرد. (بقره، آیات ۱۰۹ و ۲۱۳؛ آل عمران، آیه ۱۹؛ نساء، آیه ۵۴)
  7. ظلم و ستم: حسادت در قالب فعلی و عملی و رفتاری به ظلم و ستم نیز منجر می شود.(یوسف، ایات ۸ و ۸۹)
  8. گمراهی و ضلالت: حسادت انسان را به گمراهی و ضلالت سوق می دهد.(همان)
  9. قتل و کشتن: حسادت اگر شدت یابد حسود را به قتل محسود علیه وادار می کند.(مائده، آیات ۲۷ تا ۳۱؛ یوسف، آیات ۵ تا ۹)
  10. کفر : حسادت، عاملى براى گرایش به کفر است.(بقره، آیه ۹۰؛ آل عمران، آیه ۱۹؛ نساء، آیات ۵۱ و ۵۴) همین حسادت اهل کتاب به پیامبر(ص) موجب شده تا آنان کفرورزیده و ایمان نیاورند.(بقره، آیات ۸۹ و ۹۰) امام صادق علیه السلام می فرماید: إِیَّاکُمْ أَنْ یَحْسُدَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَإِنَّ الْکُفْرَ أَصْلُهُ الْحَسَد؛ از حسـد ورزى به یکـدیگـر بپـرهیزیـد، زیـرا ریشه کفـر، حسـد است.(کافی، ط-الاسلامیه، ج ۸، ص ۸ ؛ تحف العقول ص ۳۱۵) هم چنین امام صادق علیه السلام می فرماید: اصولُ الکُفرِ ثَلاثَهٌ الحِرصُ وَ الاِستِکبارُ وَ الحَسَدُ؛ ریشه های کفر سه چیز است:حرص و بزرگ منشی نمودن و حسد ورزیدن.(کافی، ط-الاسلامیه، ج ۲ ، ص ۲۸۹ ، ح ۱؛ امالی، صدوق، ص ۴۱۹ ، ح ۷ ؛ خصال ص ۹۰ ، ح ۲۸ )
  11. مبارزه با دین: حسادت، موجب تلاش دشمنان دین، براى بازگرداندن اهل ایمان از اسلام شد.(بقره، آیه ۱۰۹)
  12. ندامت و پشیمانی: حسادت موجب می شود تا انسان کاری کند که جز پیشمانی میوه و ثمره ای نداشته باشد. بر اساس آیات قرآنی اقدام برخاسته از حسد، درپى‌دارنده ندامت و پشیمانى است.( مائده‌، آیات ‌۲۷‌تا‌۳۱)
  13. انکار حق: انسان حسود گرفتار انکار حق می شود و علیه حق و حقانیت موضع گیری منفی خواهد داشت.(بقره، آیه ۱۰۹)
  14. اختلاف افکنی: یکی از آثار و کارکردهای زشت حسادت آن است که شخص را به سمت و سوی اختلاف افکنی سوق می دهد تا این گونه زوال نعمتی را ببیند و اجازه ندهد دیگری به آن چیز برسد یا از آن نعمت بهره مند شود. از همین روست که اختلاف افکنی میان مومنان به شیوه ای برای اهل کتابی شد که حسود بودند. خداوند در آیات قرآنی بیان می کند که اختلاف آگاهانه در دین، از آثار حسادت عالمان است.(بقره، آیه ۲۱۳؛ آل عمران، آیه ۱۹؛ شوری، آیات ۱۳ و ۱۴؛ جاثیه، آیات ۱۶ و ۱۷)
  15. اندوه و حزن: حسود هماره در حزن و اندوه است؛ زیرا نعمتی را می بیند که ناخوش دارد و این نخست بر روان و روحیه خودش اثر منفی می گذارد. از این روست که امیرمومنان امام علی (ع) می فرماید: از حسود تو را همین بس که وقتی تو شادی او غمگین و ناراحت است. ( مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۷)
  16. معادل شرک : کسی که حسادت می ورزد باید بداند گویی شرک می ورزد و آثار شرک بر رفتارش بار می شود. امام صادق (ع) می فرماید: یَقُولُ إِبْلِیسُ لِجُنُودِهِ أَلْقُوا بَیْنَهُمُ الْحَسَدَ وَ الْبَغْیَ فَإِنَّهُمَا یَعْدِلَانِ عِنْدَ اللَّهِ الشِّرْک‏؛ ابلیس به سپاه خود می گوید : میان انسانها حسادت و تجاوز گری افکنید که این دو خصلت نزد خدا برابر شرک است.(کافی، ج ۲ ، ص ۳۲۷)
  17. رفتارهای زشت و ضد اخلاقی: از کارکردهای دیگر حسادت آن است که انسان حسود رفتارهای منافقانه و زشتی دارد که کسی از آن خوشش نمی آید. امام صادق (ع) می فرماید: قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ: وَ لِلْحَاسِد ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ یَغْتَابُ إِذَا غَابَ وَ یَتَمَلَّقُ إِذَا شَهِدَ وَ یَشْمَتُ بِالْمُصِیبَه ؛ لقمان به فرزندش گفت : حسود را سه نشانه است : ۱. پشت سر غیبت می کند.۲.روبرو تملق می گوید۳.و از گرفتاری دیگران شاد می شود. ( خصال، ص ۱۲۱ )
  18. دشمن نعمت های الهی: حسود دشمن نعمت های الهی است؛ زیرا کسی که نعمتی را به کسی داده ، تنها خداوند است.(نحل، ایه ۵۳) پس حسود در حقیقت دشمن خدا و نعمت های اوست. حضرت محمد (ص) می فرماید : برای نعمت های خداوند دشمنانی است . عرض کردند : ای رسول خدا ! آنها چه اشخاصی هستند ؟ فرمود : کسانی که حسد می برند بر مردمانی که خداوند از فضل و رحمت خود نعمت هایی به آنها عطا فرموده است. ( بحارالانوار ، ج ۷۳ ، ص ۲۵۶ )
  19. کوری دل و انکار فضل الهی: در همین ارتباط امام صادق (ع) نیز می فرماید : اصل و ریشه حسد، کوری دل و انکار کردن فضل الهی است. که کوری دل و انکار کردن فضل الهی دو بال کفر هستند.پس حسد حاصل نمی شود مگر از راه کفران نعمت الهی. ( مصباح الشریعه ، ص ۳۲۲ )
  20. هلاکت ابدی : انسان حسود وقتی گرفتار حسادت عملی شرارت آمیز شود، کاری می کند که موجب هلاکت ابدی خود را فراهم می آورد. امام صادق (ع) می فرماید: قابیل پسر آدم به سبب حسد و از راه حسد در حسرت همیشگی افتاد و هلاک شد . هلاک شدنی که هرگز نجات ندارد.   (مصباح الشریعه ، ص ۳۲۲)
  21. اضطراب و ناآرامی: انسان حسود موجودی ناآرام است و از درون در حالت اضطراب و پریشانی و تشویش است و رنگ رامش را به خود نمی بیند. امام على علیه السلام می فرماید: اَلحَسَدُ عَیبٌ فاضِحٌ وَشُحٌّ فادِحٌ لایَشفى صاحِبَهُ إِلاّ بُلوغُ آمالِهِ فیمَن یَحسِدُهُ؛ حسادت عیبى رسوا و بخلى سهمگین است و حسود تا به آرزوى خود درباره محسودش نرسد آرام نمى گیرد.(غررالحکم و دررالکلم ، ص ۱۲۸ ، ح ۲۲۲۹)
  22. کینه توز: حسود هم چنین کینه توز است و کینه دیر از دلش بیرون می رود. امام على علیه السلام می فرماید: اَلحَسودُ سَریعُ الوَثبَهِ، بَطى ءُ العَطفَهِ؛ حسود زود خشمگین مى شود و دیر کینه از دلش مى رود.(بحارالأنوار، ط-بیروت ج ۷۰، ص۲۵۶، ح۲۹)
  23. زیانکار روحی و بدنی: حسود از همه لحاظ در رنج و عذاب است. از نظر بدنی و روانی و روحی بیمار و سست و ناتوان است. امام على علیه السلام می فرماید: الْحَسَدُ لَا یَجْلِبُ إِلَّا مَضَرَّهً وَ غَیْظاً یُوهِنُ قَلْبَکَ وَ یُمْرِضُ جِسْمَک‏؛ حسادت نتیجه اى جز زیان و ناراحتى که دلت را سست و تنت را بیمار مى گرداند به بار نمى آورد.(بحارالأنوار،ط-بیروت، ج ۷۰، ص۲۵۶، ح۲۹)
  24. نصحیت ناپذیر: کسی که گرفتار حسادت است پند و اندرز و نصحیت نمی پذیرد و هر چه بگویید در قلب تیره و تارش تاثیری ندارد. امام صادق علیه السلام می فرماید: اَلنَّصیحَهُ مِنَ الحاسِدِ مُحالٌ؛ نصیحت و خیرخواهى از حسود محال است.(من لا یحضره الفقیه ج ۴ ، ص ۵۸ ، ح ۵۰۹۲ ؛ خصال ص ۲۶۹)
  25. از میان رفتن حسنات : احباط و از میان رفتن کارهای نیک و حسنات از دیگر آثار حسادت است. پیامبر صلى الله علیه و آله می فرماید: إِیَّاکُمْ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ یَأْکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَب‏؛ از حسادت بپرهیزید، زیرا حسد نیکى ها را مى خورد چنان که آتش هیزم را مى خورد.(جامع الأخبار، شعیری، ص ۱۵۹)
  26. دق کردن: حسادت وقتی شدت یابد، خود حسود را هلاک و نابود کرده و موجب دق کردنش می شود. امام على علیه السلام می فرماید: لِلّهِ دَرُّ الحَسَدِ ما اَعدَلَهُ ! بَداَ بِصاحِبِهِ فَقَتلَهُ؛ آفرین بر حسادت ! چه عدالت پیشه است ! پیش از همه صاحب خود را مى کشد.(شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۱ ، ص ۳۱۶ ؛ ارشاد القلوب، دیلمی، ج ۱ ، ص ۱۲۹) در زبان مردم است که فلانی از حسادت دق کرد و مرد.
  27. نشان بی ایمانی: برای هر چیزی نشانه ای است. نشانه بی ایمان نیز چند چیز است که از جمله آن ها حسادت است. امام صادق علیه السلام می فرماید: سِتَّهٌ لا تَکونُ فِى مُؤمِنِ : اَلعُسرُ وَ النَّکَدُ وَ الحَسَدُ وَ اللَّجاجَهُ وَ الکَذِبُ وَ البَغىُ؛ شش (صفت) در مؤمن نیست: سخت گیرى، بى خیرى، حسادت، لجاجت، دروغگویى و تجاوز. (تحف العقول، ص ۳۷۷)
  28. زوال بدن: حسادت همان طوری که روی روح و روان تاثیر منفی می گذارد در بدن نیز تاثیر منفی دارد؛ زیرا میان تن و روان ارتباط تنگاتنگی است. امام على علیه السلام می فرماید: اَلحَسَدُ یُضنِى الجَسَدَ ؛ حسد، بدن را فرسوده و علیل مى کند.(تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۳۰۱ ، ح ۶۸۳۳)
  29. بیماری تن : صحت بدن و تن به دوری از حسادت نیز شدنی است؛ چنان که بیماری تن نیز به حسادت اتفاق می افتد. امام علی – علیه السّلام – فرمود: صِحَّهُ الْجَسَدِ مِنْ قِلَّهِ الْحَسَدِ؛ سلامتی بدن، از کمی حسادت است.(نهج البلاغه، حکمت ۲۵۶)
  30. کاستن از ارزش نعمتی : از نشانه های حسادت کاستن از ارزش نعمتی است. در حقیقت کسی که حسود است این رویه و روش اوست که نسبت به نعمتی دیگران ارزش گذاری کم تر از استحقاق آن نعمت می گذارد و به اصطلاح سر مال مردم می زند. امام على علیه السلام می فرماید: الثَّنَاءُ بِأَکْثَرَ مِنَ الِاسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ وَ التَّقْصِیرُ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ عِیٌّ أَوْ حَسَد؛ تعریف بیش از استحقاق، چاپلوسى و کمتر از استحقاق، از ناتوانى در سخن و یا حسد است.(نهج البلاغه، صبحی صالح، ص ۵۳۵ ، ح ۳۴۷)
  31. نفاق: از دیگر آثار و کارکردهایی که برای حسادت است، گرایش به نفاق است؛ زیرا حسادت از نشانه منافق است. امام صادق علیه السلام می فرماید: إِنَّ المُؤمِنَ یَغبِطُ وَ لا یَحسُدُ وَ المُنافِقُ یَحسُدُ وَ لا یَغبِطُ؛ مؤمن غبطه مى خورد و حسادت نمى ورزد، منافق حسادت مى ورزد و غبطه نمى خورد. (کافى، الاسلامیه، ج ۲ ، ص ۳۰۷، ح ۷ ) گفتنی غبطه آن است که آرزو کنى آنچه دیگرى دارد، داشته باشى بدون اینکه آرزوى نابودى نعمت دیگرى را داشته باشى و حسد آن است که بخواهى نعمتى را که دیگرى دارد، نداشته باشد و برای سلب آن تلاش کنی.
  32. محرومیت از مراتب عالی: کسی که حسادت نورزد به مراتب عالی می رسد ولی کسی که حسادت کند از آن درجات محروم می ماند. پیامبر صلى الله علیه و آله می فرماید: رَأَى مُوسَى علیه السلام رَجُلًا عِنْدَ الْعَرْشِ فَغَبَطَهُ بِمَکَانِهِ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقَالَ کَانَ لَا یَحْسُدُ النَّاسَ عَلى‏ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه‏؛ حضرت موسى علیه السلام مردى را نزد عرش دید و به جایگاه او غبطه خورد و در مورد او سؤال کرد. به او گفته شد که او به آنچه خداوند از فضل خود به مردم داده است حسد نمى برد.(روضه الواعظین، ط-القدیمه، ص ۴۲۴)
  33. انگیزه ورود به گناه: برخی از صفات انسانی موجب می شود تا انسان از گناه دور شود، ولی برخی دیگر انسان را به سمت و سوی گناه سوق می دهد. حسادت این گونه عمل می کند. امام على علیه السلام درباره این کارکرد زیانبار حسادت می فرماید: الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوب‏؛ حرص و تکبّر و حسادت، انگیزه هاى فرورفتن در گناهانند.(نهج البلاغه،صبحی صالح، ص ۵۴۱ ، ح ۳۷۷)
  34. دور از صفت پیامبران: حسود از صفت پیامبران به ویژه پیامبر اسلام(ص) بهره ای نبرده است. پیامبر صلى الله علیه و آله می فرماید: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِأَبْعَدِکُمْ مِنِّی شَبَهاً قَالُوا بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْفَاحِشُ الْمُتَفَحِّشُ الْبَذِی‏ءُ الْبَخِیلُ الْمُخْتَالُ الْحَقُودُ الْحَسُودُ الْقَاسِی الْقَلْبِ الْبَعِیدُ مِنْ کُلِّ خَیْرٍ یُرْجَى غَیْرُ الْمَأْمُونِ مِنْ کُلِّ شَرٍّ یُتَّقَى؛ آیا شما را از کم شباهت‏ترینتان به خودم آگاه نسازم؟ عرض کردند: چرا، اى رسول خدا! فرمودند: زشتگوىِ بى آبروىِ بى شرم، بخیل، متکبر، کینه توز، حسود، سنگدل، کسى که هیچ امیدى به خیرش و امانى از شرش نیست. (کافى، ج ۲، ص ۲۹۱، ح ۹)
  35. آفت دین: حسادت آفت دین است که اگر در آن افتاد آن را نابود می کند. امام صادق علیه السلام می فرماید: آفَهُ الدِّینِ الحَسَدُ وَ العُجبُ وَ الفَخرُ؛ آفت دینداری حسد و خودبینی و فخر فروشی است. (کافی، ط-الاسلامیه، ج۲ ، ص ۳۰۷ ، ح ۵)
  36. بدترین بیماری: یکی از بدترین بیماری های قلبی و صفات زشت انسانی حسادت است. امام علی(ع) می فرماید: اَلحَسَدُ شَرُّ الأَمْراضِ؛ حسادت، بدترین مرضهاست. (غرر الحکم، ح ۶۸۱۵)
  37. سرآمد و خاستگاه پستی ها: در رذایل اخلاقی برخی خودشان خاستگاه رذیلت های دیگر هستند. حسادت از جمله این امور است که خاستگاه بسیاری از زشتی ها و پستی های اخلاقی است. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: رَأسُ الرَّذائِلِ اَلحَسَدُ؛ سرآمد همه زشتی ها، حسادت است.(غرر الحکم، ح ۶۸۰۳)
  38. نشانه بی ایمانی : حسادت نشانه بی ایمانی است. امام صادق – علیه السّلام – فرموده است: تَحْتَاجُ اِلإخوَهُ فیما بَیْنَهُمْ إِلی ثَلاثَهِ أَشیاء، فَإن استَعمَلوُها و إلا تبایَنُوا و تَباغَضُوا و هی التناَصُفُ و التراحُمُ و نَفیُ الحسدِ؛ برادران (ایمانی) در بین خود به سه چیز نیازمندند که اگر آنها را به کار نگیرند از همدیگر جدا شده و بر یکدیگر غضب می کنند: ۱ – انصاف داشتن ۲ – دلسوزی و مهربانی ۳ – حسادت نداشتن.(تحف العقول، ص۳۲۲، ح )
  39. درد بی درمان: حسادت بدترین بیمارهای روحی و روانی انسان است که از آن به درد بی درمان یاد می شود؛ زیرا سخت درمان است و به سادگی درمان پذیر نیست. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلحَسَدُ مَرضٌ لا یُؤسَی؛ حسادت، مرضی است که دوا و علاجی ندارد. (غرر الحکم، ح ۶۸۱۸) هم چنین امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلْحَسُودُ لا یَبْرَأُ ؛ حسود، شفا و بهبودی نمی یابد.(غرر الحکم، ح ۶۷۹۴)
  40. دشمن دولت ها: امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلحَسَدُ دَأْبُ السُّفَلِ وِ أعداءُ الدُّوَلِ؛ حسادت، منش انسان های پست و دشمنان حکومتها و دولت ها است. (غرر الحکم، ح ۶۷۹۷)
  41. بزرگ ترین دام ابلیس: امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلحَسَدُ مِقْنَصَهُ إبلیسَ الکبری؛ بزرگ ترین وسیله ای که شیطان با آن شکار می کند یعنی بزرگ ترین دام شیطان، حسادت است.(غرر الحکم، ح ۶۷۹۶)
  42. یکی از دو عذاب بزرگ : امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلحَسَدُ أَحَدُ الْعَذابَینِ؛ حسادت، یکی از دو عذاب بزرگ است.(غرر الحکم، ح ۶۸۵۳)
  43. رسواساز: امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلحَسَدُ عَیْبٌ فاضِحٌ وَ شُحٌّ قادِحٌ لا یَشْفی صاحِبَهُ إِلاّ بُلُوغُ أملِهِ فیمَنْ یَحْسُدُهُ؛ حسادت، عیبی است که انسان را رسوا می سازد و حرصی است شکننده و حسود را جز رسیدن به آرزویی که در مورد شخصی که به او حسد می ورزد دارد، شفا نمی دهد.(مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۲۲)
  44. فساد و تباهی : امام علی – علیه السّلام – فرموده است : إِذا أَمْطَرَ التَّحاسُدُ نَبَتَ التَّفاسد؛ آنگاه که حسادت ببارد، فساد می روید. (غرر الحکم، ح ۶۸۰۱)
  45. بدبختی و شومی : امام علی – علیه السّلام – فرموده است: مَنْ وَلِعَ بِالْحَسَدِ وَلِعَ بِهِ الشُّؤمُ؛ کسی که شیفته حسادت باشد، نامبارکی و بدبختی شیفته اوست.(بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۱۲)
  46. مرکب سختی ها: امام علی – علیه السّلام – فرمود: اَلْحَسَدُ مَطِیَّهُ التَعَبِ؛ حسادت، مرکب سختی هاست.(بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۱۳)
  47. شقاوت و بدبختی دو سرا: امام علی – علیه السّلام – فرموده است: ثَمَرَهُ اَلْحَسَدِ شقاءُ الدُّنْیا وَ الآخِرَهِ؛ ثمره حسادت، بدبختی دنیا و آخرت است.(غرر الحکم، ح ۶۸۵۷)
  48. محرومیت از محبت : کسی که حسادت را ترک کند به محبت دست می یابد که ضد حسد است ؛ زیرا به دیگران محبت می کند و دیگران نیز او را محبوب خود قرار می دهند ولی اگر حسادت ورزد به طور طبیعی محروم از محبت هم نسبت به خود و هم نسبت به دیگران می شود. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: مَنْ تَرَکَ اَلْحَسَدَ کانَتْ لَهُ الْمَحَبَّهُ عِنْدَ النّاسِ ؛هر کس حسادت را کنار بگذارد، مردم او را دوست خواهند داشت.( بحار الانوار، ج ۷۴، ص ۲۳۸)
  49. نابودگری: اصولا حسادت آرزی زوال نعمت را دارد و برای آن تلاش می کند. از این روست که جز نابودی نعمت کاری نمی کند. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلْحاسِدُ لا یَشْفیهِ إِلاّ زوالُ النِّعْمَهِ؛ حسود را شفا نمی دهد مگر از دست رفتن نعمت.(غرر الحکم، ح ۶۸۳۷)
  50. گرایش به شرور: انسان حسود گرایش به شرور دارد و از سرور اندوهگین است. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلْحاسِدُ یَفْرَحُ بِالشُّرورِ وَ یَغْتَمُّ بِالسُّرُورِ؛ حسود، از بدیها و شرور خوشحال می شود و از شادمانی ها غمگین می گردد.(غرر الحکم، ح ۶۸۳۸)
  51. گرفتار توهم: حسود گرفتار توهمات است؛ زیرا چنان که امام علی(ع) فرموده است، خیال موهومی دارد. ایشان می فرماید: اَلْحاسِدُ یَری أَنَّ زَوالَ النِّعْمَهِ عَمَّنْ یَحْسُدُهُ نِعْمَهٌ عَلَیْهِ؛ حسود، زایل شدن نعمت از کسی که به او حسادت می ورزد را، نعمتی برای خود می پندارد.(غرر الحکم، ح ۶۸۴۰)
  52. تضاد رفتاری و گفتاری: چنان که گفته شد حسود منافق است و از همین روست که انواع تضادهای رفتاری و گفتاری را می توان در حسود و حسادت یافت. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلْحاسِدُ یُظْهِرُ وُدَّهُ فی أَقْوالِهِ وَ یُخْفی بُغْضَهُ فی أَفْعالِهِ، فَلَهُ اِسْمُ الصَّدیقِ وَ صِفَهُ الْعَدُوِّ ؛ حسود، محبتش را در گفتارش اظهار می کند و بغض و کینه اش را در کارهایش پنهان می سازد، پس او (در ظاهر) دوست نامیده می شود ولی (در باطن) صفت دشمن را داراست.(غرر الحکم، ح ۶۸۴۱)
  53. مظلوم نمایی: هم چنین حسود بازیگری دروغین است. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: ما رَأَیْتُ ظالِماً أَشْبَهَ بِمَظْلُومٍ مِنَ الْحاسِدِ؛ هیچ ظالمی را از حسود، شبیه تر به مظلوم ندیدم. (تحف العقول، ص ۲۱۶)
  54. سرگشتگی قلبی: حسود آرامش ندارد و هماره در سرگردانی و سرگشتگی درونی و روانی به سر می برد. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: ما رَأَیْتُ ظالِماً أَشْبَهَ بِمَظْلُومٍ مِنَ الْحاسِدِ، نَفْسٌ دائِمٌ، وَ قَلْبٌ هائِمٌ، وَ حُزْنٌ لازِمٌ؛ هیچ ظالمی را از حسود، شبیه تر به مظلوم ندیدم که دارای حسادتی دائمی و قلبی سرگشته و اندوهی جدا نشدنی است.(بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۲۵۶)
  55. عذاب روانی دایمی: حسود هماره در شادی دیگران در رنج است و از آن جایی که بسیاری از مردم در بیش تر موارد در یسر و سرور و شادی و آسانی و بهره مند از نعمت هستند، حسود دایم در عذاب روحی و روانی است. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: یَکْفیکَ مِنَ الْحاسِدِ أَنَّهُ یَغْتَمُّ وَقْتَ سُرُورِکَ؛ (در جزای حسود) تو را همین بس که در هنگام شادی تو، او اندوهگین می گردد.(مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۷)
  56. گرفتار بلا: امام علی – علیه السّلام – فرموده است: حَسبُ الْحاسِد ما یُلْقی؛ برای حسود، هر آنچه بر سرش می آید، کافی است.(مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۷)
  57. گرفتار حسرات: حسود گرفتار انواع حسرت ها و تاسفات می شود. امام علی – علیه السّلام – فرمود: اَلْحَسُودُ کَثْیرُ الْحَسَراتِ مُتَضاعِفُ السَّیِّئاتِ؛ حسود، بسیار حسرت و تأسف می خورد و بر گناهان خود می افزاید.(غرر الحکم، ح ۶۸۵۰)
  58. فاقد دوست: حسود در شرایطی قرار می گیرد که محبت هیچ کس را در دل نداشته و کسی هم گرایش به او پیدا نمی کند. از این روست که فاقد دوستی است که بتواند با او خلوت کند و دوست گرمابه و گلستانش شود. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: اَلْحَسُودُ لا خلال لَهُ؛ حسود، دوستی ندارد.(غرر الحکم، ح ۶۸۴۸)
  59. فاقد آسایش و راحتی و آرامش : همان طوری که حسود از آرامش برخوردار نیست از آسایش نیز بهره ای نمی برد. امام علی – علیه السّلام – فرمود: اَلْحَسُودُ لا یَسُودُ؛ حسود، آسایش ندارد.(غرر الحکم، ح ۶۷۹۵) امام صادق – علیه السّلام – نیز فرموده است: لا راحَهَ لِحَسُودٍ؛ هیچ آسایشی برای حسود نیست.(بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۲۵۲) هم چنین امام صادق – علیه السّلام – فرموده است: لا یَطْمِعَنَّ … اَلْحَسُودُ فی راحَهِ الْقَلْبِ؛ حسود، انتظار آرامش قلب و آسایش دل را نداشته باشد.(بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۲۵۲)
  60. خشم بر مقدرات الهی: حسود وقتی چشم دیدن نعمتی را در دست دیگری ندارد، در حقیقت خشمگین بر مقدرات الهی است که نتیجه آن کفر گرایی و کفر گویی می شود. امام علی – علیه السّلام – به حسود هشدار می دهد و می فرماید: اَلْحَسُودُ غَضبانُ عَلَی الْقَدَرِ؛ حسود، بر تقدیر (الهی) غضبناک و خشمگین است.(غرر الحکم، ح ۶۸۳۷)
  61. فاقد لذت: حسود از زندگی و نعمت هایش بهره ای نمی برد. امام صادق – علیه السّلام – فرمود: لَیْسَتْ لِبَخیلٍ راحَهٌ، وَ لا لِحَسُودٍ لَذَّهٌ؛ هیچ بخیلی آسایش ندارد و هیچ حسودی (از زندگی) لذت نمی برد.(الخصال، ج ۱، ص ۲۷۱، ح ۱۰)
  62. احباط عمل و کارهای نیک: پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – فرمود: إِیاکُمْ وَ الْحَسَدَ، فَإِنَّهُ یَأْکُلُ الْحَسَناتِ کَما تَأکُلُ النّارُ اَلْحَطَبَ؛ از حسادت بر حذر باشید که حسادت نیکی ها و ثواب ها را می خورد، همان گونه که آتش، چوب را می خورد.(جامع الأخبار، ص ۱۵۹)
  63. بدترین رفیق: بدترین صفت همراه آدمی حسادت است. هم چنین حسود بدترین رفیقی است که انسان در میان افراد جامعه برای خود انتخاب می کند؛ زیرا بیشترین ضربه و ضرر و زیان را از همین رفیق حسودش خواهد خورد. امام علی – علیه السّلام – فرموده است: بِئْسَ الرَّفیقُ اَلْحَسُودُ؛ چه بد رفیقی است حسود؛ (غرر الحکم، ح ۶۶۰۷)
  64. زندان روح: روح انسان در بند و حبس حسادت گرفتار شود دیگر خلاصی ندارد. انسان نباید اجازه دهد که روحش از آزادی گرفتار زندان شود که همان زندان حسادت است. امام علی – علیه السّلام – فرمود: اَلحَسَدُ حَبْسُ الرُّوحِ؛ حسادت، زندان روح است.(غرر الحکم، ح ۶۷۹۶)

راه در امان ماندن از حسادت حسود

چنان که گفته شد از میان بردن حسادت در خود خیلی سخت و حتی جزو دردهای بی درمان یا سخت درمان است. اما باید تلاش کرد که درمان کرد؛ اما اگر گرفتار حسادت دیگر هستیم راهکارهایی برای در امام ماندن از حسادت دیگران بیان شده است. برای این که از حسادت حسود در امان بمانیم باید کارهایی را انجام دهیم که از جمله آن ها عبارتند از:

  1. گفتن ماشاء الله ؛
  2. خواندن چهار قل به ویژه معوذتین؛
  3. کتمان کاری: پیامبر صلى الله علیه و آله می فرماید: اِستَعینوا عَلى قَضاءِ حَوائِجِکُم بِالکِتمانِ، فَإِنَّ کُلَّ ذى نِعمَهٍ مَحسودٌ؛ در برآوردن نیازهاى خود از پنهان کارى کمک بگیرید، زیرا هر صاحب نعمتى مورد حسد واقع مى شود.(شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۱ ، ص ۳۱۶ )
  4. تواضع: انسان با تواضع می تواند از شرور حسادت و حسود در امان ماند؛ زیرا امام حسن عسکری علیه السلام می فرماید: التَّواضُعُ نِعمَهٌ لا یُحسَدُ عَلیها؛ تواضع و فروتنی نعمتی است که بر آن حسد نبرند.(تحف العقول ص۴۸۹)