جهاد نفس، جهاد اکبر

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

شاید در آیات قرآنی، اصطلاح جهاد نفس به معنای جانفشانی در راه خدا در میادین جنگی به کار رفته باشد، ولی این جانفشانی بدون جهاد نفس به معنای خودسازی و رهایی از شهوات و خواسته ها و هواهای نفسانی شدنی نباشد. از همین روست که خداوند در برخی از آیات قرآنی در کنار جهاد مالی به جهاد نفسانی به دو معنا توجه داده است. نویسنده در این مطلب بر آن است تا جایگاه جهاد نفس در تکامل و دست یابی به مقامات عرفانی و معنوی را بیان کند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

مفهوم شناسی جهاد نفس

جهاد نفس ترکیبی از دو واژه جهاد به معنای به کارگیری تمام توان و نیرو در قول و فعل است.(محمد بن محمد زبیدی‌، تاج‌العروس‌ من‌ جواهر القاموس‌، ذیل‌ «جهد»)

اما درباره مراد از نفس باید گفت که در اصطلاح قرآنی نفس بر ذات حتی ذات خداوندی مانند : وَیُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ ؛ خداوند شما را از نفس و ذاتش بر حذر می دارد(آل عمران، آیات ۲۸ و ۳۰)، روان آدمی(شمس، آیه ۷؛ زمر، آیه ۴۲ ؛ بقره ، آیات ۴۸ و ۷۲ و ۲۸۱) ، هواهای نفسانی(بقره، آیه ۸۷) و مانند آن به کار می رود.

در آیات قرآنی سه گونه تعبیر وجود دارد:

۱. جهاد با نفس همانند جهاد با اموال، مانند آیه ۷۲ سوره انفال که می فرماید: وَجَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ؛ و در راه خدا با اموال و با جانهای خودتان جهاد کنید، و یا در آیه ۲۰ سوره توبه که آمده است: وَجَاهَدُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ ؛ و در راه خدا با اموال و جانهایتان جهاد کنید. در این گونه موارد، واژه باء به معنای سببیت بر سر مال و جان آمده تا بیان کند که این مجاهدت با سرمایه های مالی و جانی انجام می گیرد و شخص مجاهد مال و جان بر سر جهاد می گذارد و جانفشانی می کند. پس همان طوری که در جهاد کبیر علمی با کمک قرآن علیه شبهات به مجاهدت می پردازد و آن را دفع می کند(فرقان، آیه ۵۲)، در جهاد اصغر با کمک مال و جانفشانی این مجاهدت صورت می گیرد؛

  1. جهاد برای نفس: خداوند در آیه ۶ سوره عنکبوت از جهاد برای نفس سخن به میان آورده و فرموده است: وَمَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا یُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ؛ و هر که بکوشد، تنها براى خود مى‏کوشد، زیرا خدا از جهانیان سخت بى‏نیاز است. در این جا هر گونه مجاهدتی به معنای مجاهدت به نفع و سود خود دانسته شده است؛ زیرا خداوند بی نیاز است و مجاهدت انسان سودی برای خدا ندارد؛
  2. جهاد در خدا و فی الله : خداوند در آیه ۷۸ سوره حج می فرماید: وَجَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ ؛ و در خدا چنان که حق جهاد اوست جهاد کنید. هم چنین در آیه ۶۹ سوره عنکبوت نیز می فرماید: وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ؛ و کسانى که در ما کوشیده‏اند، به یقین راههاى خود را بر آنان مى‏نماییم و در حقیقت، خدا با نیکوکاران است.

در این آیات، مساله مجاهدت فی سبیل الله مطرح نیست چنان که در آیات دیگر مطرح شده است؛ بلکه مجاهدت در «فی الله» و «فینا» است. وقتی مجاهدت در خدا باید انجام گیرد، مراد مجاهدت در صفات و اسمای الهی برای شناخت و یا مظهریت از آن صفات با تلاشی است که از راه عبودیت حاصل می شود و انسان متاله و رنگ خدایی می گیرد.(بقره، آیه ۱۳۸) می دانیم که نام الله اسم جامع همه صفات و اسمای حسنانی الهی است و ناظر به مقام کثرت است چنان که هو یا واحد و احد ناظر به مقام وحدت یکتایی و یگانگی است.

هم چنین وقتی در قرآن سخن از ما می رود، سخن از مقام کثرت به جای وحدت است که شامل صفات و مظاهر الهی می شود؛ یعنی یا ناظر به مقام صفات و کثرت صفاتی است و یا آن که ناظر به اسبابی است که به عنوان مظاهر الهی مجرای فیض و افاضه و فعل هستند. بنابراین، شامل فرشتگان و خلفای الهی و در یک سطح حتی همه هستی به عنوان جنود الهی و اسباب و کارگزاران می شود. در این حالت دیگران به عنوان دیگری دیده نمی شوند، بلکه به عنوان آیت، مظهر و جنود و کارگزاران الهی دیده می شوند و به نوعی باید از مقام فنای دیگران در ذات خواسته یا ناخواسته سخن به میان آورد. از این رو، توفی و گرفتن کامل جان از سوی فرشتگان، ملک الموت و عزرائیل(سجده، آیه ۱۱ ؛ محمد، آیه ۲۷) و یا حتی قتل و کشتن و تیرانداختن و مانند آن ها به خدا نسبت داده می شود.(انفال، آیه ۱۷)

پس مراد از «جهاد فی الله» و یا «جهاد فینا» می تواند به کار گیری تمام توان و نیرو برای حرکت در صفات برای شناخت و مظهریت آن صفات باشد و یا می تواند به معنای تلاش در چارچوب هستی باشد که مظاهر الهی هستند. البته برخی آن را به معنای «جهاد فی سبیل الله» و در راه خدا معنا کرده اند که به نظر صحیح نیست؛ زیرا اگر خداوند این موضوع را می خواست مطرح کند همانند جاهای دیگر از عبارت فی سبیل الله سود می برد.

البته یک معنای دیگر نیز مطرح است و آن «جهاد علیه نفس» است. این معنا در قرآن به صراحت مطرح نشده است. اگر اصطلاح جهاد نفس به معنای «جهاد علیه نفس» باشد، این پرسش مطرح می شود که آیا نفس دشمن است که باید علیه آن مجاهدت کرد چنان که علیه دشمنان جهاد انجام می گیرد؟ در پاسخ باید گفت: نفس به معنای روان و یا ذات مقصود در این ترکیب نیست؛ بلکه مراد از نفس همان هواهای نفسانی است؛ به این معنا که هواهای نفسانی دشمن تلقی شده و می بایست علیه این دشمن درونی مجاهدت کرد و او را سر جایش نشاند. پس مراد از جهاد نفس همان جهاد علیه هواهای نفسانی است.

اینک این پرسش مطرح است که مراد از اضافه نفس به جهاد و اصطلاح «جهاد نفس» کدام یک از معانی پیش گفته است؟

به نظر می رسد که از اقسام پیش گفته آن چه از اصطلاح روایی جهاد نفس به دست می آید، مراد همین معنای چهارم یعنی جهاد علیه هواهای نفسانی است. به سخن دیگر، مقصود این است که در خود نفس یک جهادی در حال انجام است. به این معنا که صحنه نفس را میدانگاهی از قوای متضاد و متناقض فرض کرده اند که باید در این میدانگاه به جهاد پرداخت.

به تعبیر دیگر، جهاد نفس یعنی جهاد فی النفس، یعنی جهادی که در درون نفس رخ می دهد. بر این اساس باید آن را معنای پنجمی از جهاد نفس دانست؛ زیرا این تعبیر ناظر به میدان معرکه و جهاد است نه له یا علیه چیزی یا کسی. در این جا فرض بر این است که در نفس انسانی قوایی چون عقل و شهوت و غضب علیه یک دیگر به جنگ و جهاد می پردازند و از آن جایی که لفظ جهاد یک لفظ مقدس با معنای خاص و اصطلاح اسلامی و شرعی است، مراد جهاد در صحنه نفس علیه دو قوه ای است که می کوشد تا عقل را به زیر سلطه خویش در آورد. پس جهاد در صحنه نفس مقدس است؛ زیرا مجاهد عقلی است که می کوشد تا غضب و شهوت را رام و زیر سلطه خود در آورد.

هر یک از دو معنای اخیر یعنی «جهاد علیه هواهای نفسانی» و «جهاد در صحنه نفس به قصد غلبه عقل» همان مراد و مقصود از جهاد نفس در اصطلاح روایاتی است که به جهادنفس اشاره دارد.

جهاد نفس در آیات

چنان که گفته شد، جهاد نفس در آیات قرآنی بی هیچ شک و تردیدی به جانفشانی در صحنه نظامی و جهاد نظامی اشاره دارد. هر گاه واژه جهاد با اموال و انفس مطرح شده به این قصد بوده است که به‌ معنای‌ جنگ‌ با کافران‌ و مشرکان‌ از طریق جانفشانی است.

البته در برخی از آیات قرآنی از جمله ۷۸ سوره حج آمده است: وَجَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ؛ در خدا جهاد کنید و حق جهادش را ادا نمایید. یعنی چنان که بایسته خدایی خداست مجاهدت در خدا کنید. این عبارت می تواند هم جهاد نظامی و اصغر را در بر گیرد و هم جهاد کبیر علمی را با استفاده از قرآن و هم جهاد نفس برای خدایی و متاله شدن مراد و منظور آیه باشد؛ چنان که مفسران معنای اعم به ویژه اعم از جانفشانی و جهاد با هواهای نفسانی را مطرح کرده اند.( طوسی‌، التبیان فی تفسیر القرآن؛ ذیل آیه)

علامه طباطبایی می نویسد: کلمه” جهاد” به معناى بذل جهد و کوشش در دفع دشمن است و بیشتر بر مدافعه به جنگ اطلاق مى‏شود و لیکن گاهى به طور مجاز توسعه داده مى‏شود به طورى که شامل دفع هر چیزى که ممکن است شرى به آدمى برساند مى‏شود. مانند شیطان که آدمى را گمراه مى‏سازد و نفس اماره که آن نیز آدمى را به بدیها امر مى‏کند و امثال اینها. در نتیجه جهاد شامل مخالفت با شیطان در وسوسه‏هایش و مخالفت با نفس در خواسته‏هایش مى‏شود که رسول خدا (ص) این قسم جهاد را” جهاد اکبر” نامید و ظاهرا مراد از جهاد در آیه مورد بحث معناى اعم از آن و از این باشد و همه را شامل شود مخصوصا وقتى مى‏بینیم که آن را مقید به قید (در راه خدا) کرده به خوبى این عمومیت را مى‏فهمیم چون این آیه جهاد را متعلق کرده بر کارى که در راه خدا انجام شود پس جهاد اعم است. باز مؤید این احتمال آیه” وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا” است و بنا بر اینکه آن معناى اعم باشد معناى اینکه فرمود: جهاد کنید حق جهاد این مى‏شود که جهاد شما در معناى جهاد خالص باشد یعنى فقط جهاد باشد (نه هم جهاد و هم تجارت یا سیاحت یا غیر آن) و نیز خالص براى خدا باشد و غیر خدا در آن شرکت نداشته باشد، نظیر آن آیه که مى‏فرماید:” اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ” که حق تقوى آن است که فقط پرهیز از خدا باشد نه چیزهاى دیگر.(المیزان، ذیل آیه)

خداوند در آیه ۶ سوره عنکبوت نیز می فرماید: وَمَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا یُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ . در تفسیر مجمع البیان آمده است: در آیات پیشین، آفریدگار انسان درباره مراقبت از نفس و خویشتن‏دارى در پرتو مقررات و دستورها و هشدارهاى آسمانى روشنگرى فرمود و انسان را در مورد آینده و فرجام کارش میان هاله‏اى از بیم و امید قرار داد، اینک در مورد تلاش و کوشش براى نجات و رستگارى و کامیابى‏اش مى‏فرماید: وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما یُجاهِدُ لِنَفْسِهِ‏؛ و هر کسى که با شیطان و وسوسه‏هاى آن پیکار نموده و در راه مبارزه با دشمنان دین و آزادى خویش تلاش عادلانه و شایسته‏اى نماید، و نیز با هواى دل و خواسته‏هاى ظالمانه نفس که از هر دشمنى سخت‏تر است پیکار کند – چنین کسى در حقیقت به سود خویش اقدام کرده است و پاداش و نتیجه کارش به خود او باز مى‏گردد و نه به هیچ کس دیگر؛ و به خدا نیز باز نمى‏گردد.(مجمع البیان، ذیل آیه )

علامه طباطبایی نیز می نویسد: مجاهده و جهاد مبالغه در جهدند، و جهد به معناى به کار بستن طاقت و قدرت است، پس مجاهده و جهاد، یعنى به کار بستن نهایت درجه قدرت و طاقت، جمله مورد بحث مردم را به این نکته متنبه مى‏کند، که مجاهده آنان در راه خدا، یعنى دست برنداشتن از ایمان، و صبر در برابر شداید، و ناملایمات، چیزى نیست که نفع آن عاید خداى سبحان شود، تا آنکه مردم در باره آن سهل‏انگارى نموده بگویند شد، شد. نشد، نشد. بلکه نفعش عاید خودشان مى‏شود، چون خداى تعالى از همه عالمیان بى نیاز است، پس مردم باید به خاطر سعادت خودشان ایمان خود را محکم نگاه دارند، و به خاطر ناملایمات از آن صرفنظر نکنند.(المیزان، ذیل آیه)

آن گاه در ذیل آیه بعدی می نویسد: این آیه عاقبت ایمان واقعى آنان را که توأم با جهاد است شرح داده و آن نکته را روشن مى‏سازد که فرموده بود نفع ایمان عاید صاحبش مى‏شود، نه عاید خدا، و بیان مى‏کند که ایمان واقعى و لوازم آن خود عطیه‏اى است از خدا، و فضلى است از او. و بنا بر این آیه شریفه خالى از این دلالت نیست که جهاد در راه خدا همان ایمان و عمل صالح است، چون در حقیقت همان آیه را به این لحن آورده، آنجا مى‏فرمود: هر کس‏ جهاد کند براى خود کرده، اینجا مى‏فرماید: هر کس ایمان آورد و عمل صالح کند چنین و چنان مى‏شود، پس معلوم شد ایمان و عمل صالح همان جهاد است.(المیزان، ذیل آیه)

پس به نظر علامه مهم ترین جهاد همان جهاد نفس است که با پذیرش ایمان و عمل صالح انجام می گیرد. در حقیقت این جهاد نفس زمانی رخ خواهد داد که انسان همه شبهات و اما و اگر فکری و تردیدهای رفتاری و عملی را کنار بگذارد و با سلامت نفس و رفتار خوب و معروف و پسندیده در چارچوب شریعت و عبودت رفتار کند. این چیزی جز همان خودسازی واقعی و جهاد نفس چیزی نیست.

هم چنین در آیه‌ ۲۱۸ سوره‌ بقره‌ هم‌ مفهوم‌ جهاد نفس‌ از مصادیق‌ جهاد در راه‌ خدا دانسته‌ شده‌ است.(همان)‌ برخی‌ مفسران‌، جهاد در آیه‌ ۶۹ سوره‌ عنکبوت‌ را هم‌ به‌ معنایی‌ عام‌ و شامل‌ جهاد نفس‌ گرفته‌اند.(محمد بن احمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌القرآن‌، ذیل‌ آیه‌‌؛ طباطبائی، تفسیر المیزان‌، ذیل آیه)

در مجمع البیان ذیل آیه ۶۹ آمده است: و کسانى که در راه ما و به خاطر فرمانبردارى و جلب خشنودى ما جهاد و تلاش نمایند و در برابر کفر و بیداد و نیز هواهاى نفسانى پایدارى ورزند و بایستند، بى‏گمان ما آنان را به راه خویش راه مى‏نمائیم تا به نجات و کامیابى و پاداش پرشکوه ما نایل آیند.(مجمع البیان، ذیل آیه)

در این تفسیر معنای اعم از جهاد نظامی بیان شده و جهاد نفسانی با هواهای نفس نیز مطرح می شود. علامه طباطبایی نیز می نویسد: کلمه” جاهدوا” از ماده” جهد” است، و” جهد” به معناى وسع و طاقت است، و” مجاهده” به معناى به کار بردن آخرین حد وسع و قدرت در دفع دشمن است، و جهاد بر سه قسم است، جهاد با دشمن ظاهرى، و جهاد با شیطان، و جهاد نفس. راغب این طور گفته است؛ و معناى” جاهَدُوا فِینا” این است که جهادشان همواره در راه ما است، و این تعبیر کنایه از این است که: جهادشان در امورى است که متعلق به خداى تعالى است، چه جهاد در راه عقیده باشد، و چه در راه عمل، و چون جهادشان در راه خدا است هیچ عاملى ایشان را از ایمان به خدا و اطاعت اوامر و نواحى او بازنمى‏دارد.(المیزان، ذیل آیه)

در تفسیر نمونه نیز آمده است: در اینکه منظور از «جهاد» در اینجا چیست ؟ و آیا جهاد با دشمن است ، یا جهاد با نفس ، یا جهاد در راه شناخت خدا از طرق علمى و استدلالى ؟ مفسران احتمالات متعددى داده اند.

و همچنین در مورد تعبیر «فینا» که آیا منظور در راه رضاى خدا است ، یا در راه جهاد با نفس ، یا در طریق عبادت ، یا در طریق مبارزه با دشمن ؟ ولى پیدا است که هم تعبیر به «جهاد» تعبیر وسیع و مطلقى است و هم تعبیر «فینا»، بنابراین هرگونه جهاد و تلاشى را که در راه خدا و براى او و به منظور وصول به اهداف الهى صورت گیرد شامل مى شود، خواه در طریق کسب معرفت باشد، یا جهاد با نفس ، یا مبارزه با دشمن یا صبر بر طاعت ، یا شکیبائى در برابر وسوسه معصیت ، یا در مسیر کمک به افراد مستضعف ، و یا انجام هر کار نیک دیگر.

کسانى که در این راه ها به هر شکل و هر صورت براى خدا مجاهده کنند مشمول حمایت و هدایت الهى هستند. ضمنا از آنچه گفتیم روشن شد که منظور از «سبل» در اینجا راه هاى مختلفى است که به سوى خدا منتهى مى شود: راه جهاد با نفس ، راه مبارزه با دشمنان ، راه علم و دانش و فرهنگ ، خلاصه جهاد در هر یک از این راه ها سبب هدایت به مسیرى است که به خدا منتهى مى شود.(تفسیر نمونه، ذیل آیه)

هر چند درباره وجود اصطلاح جهاد نفس به معنای مجاهدت علیه هواهای نفسانی و اوصاف سقیم و مذموم و رذایل اخلاقی و اصلاح آن، در آیات قرآنی تشکیک روا داشته شده است؛ اما شکی نیست که در روایات این اصطلاح به ویژه در روایات شیعی مطرح است.

البته مفهوم جهاد نفس را می توان از آیات قرآنی به دست آورد؛ زیرا همه آیاتی که به مساله تزکیه نفس و پاکسازی آن از رذایل اخلاقی و صفات ناپسند اشاره دارد، به شکل همین مفهوم اصطلاحی را می رساند. به عنوان نمونه در آیه ۹ سوره شمس آمده است: قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا؛ هرآینه رستگار شد کسی که نفس را تزکیه کرد.

اصولا تزکیه نفوس که از سوی شخص یا پیامبران یا خداوند انجام می گیرد، همان چیزی است که از راه جهاد نفس به دست می آید؛ با این تفاوت که در جهاد نفس خود شخص به مجاهدت قیام می کند و نفس خویش را با توکل به خداوند اصلاح می کند، اما در تزکیه ممکن است خدا و پیامبران در این کار نقش داشته باشند. البته نوعی از تزکیه نفس ناپسند دانسته شده و آن تزکیه ای است که در حقیقت شخص خود را از صفات رذیله پاک دانسته و به خودستایی می پردازد. خداوند در این باره می فرماید: فَلَا تُزَکُّوا أَنفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى؛ پس خودتان را پاک مشمارید و خویشتن را بی گناه مدانید اوست که پرهیزگار را بهتر می شناسد.(نجم، آیه ۳۲) در این آیه خداوند نخست فرمان می دهد که از گناهان آشکار و نهان اجتناب کنید و خودتان را با خودستایی پاک و بی گناه مشمارید.

جهاد نفس در روایات و احادیث

اما روایات بسیاری به مساله جهاد نفس به معنای مصطلح وجود دارد که شیخ حر عاملی در کتاب قیم و ارزشمند وسایل الشیعه در بخش “کتاب الجهاد” ۹۱۰ حدیث از میان احادیث انبوهی را درباره تهذیب نفس و درمان بیماری های آن برگزیده و آن ها را در ۱۰۱ باب با عنوان «ابواب جهاد النفس و مایناسبه» مرتب ساخته است.

از جمله این روایات روایتی است که امام صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل می کند. در این روایت جهاد نفس به عنوان جهاد اکبر معرفی شده است.

امام صادق علیه السلام می فرماید :إنَّ النّبیَّ صلى الله علیه و آله بَعثَ بسَرِیّه، فلَمّا رَجَعوا قالَ: مَرْحَبا بقَومٍ قَضَوُا الجِهادَ الأصْغَرَ و بَقِیَ الجِهادُ الأکْبَرُ . قیلَ : یا رسولَ اللّهِ ، و ما الجِهادُ الأکْبَرُ ؟ قالَ: جِهادُ النَّفْسِ؛ پیامبر صلى الله علیه و آله سپاهى را به جنگ گسیل داشت؛ وقتى برگشتند فرمود: خوشامد مى گویم به گروهى که جهاد اصغر را انجام دادند، اما جهاد اکبر همچنان مانده است. عرض شد: اى پیامبر خدا! جهاد اکبر چیست؟ فرمود: جهاد با نفْس.(نگاه کنید: کلینی‌، اصول کافی، ج۱، ص‌ ۱۲)

البته شیخ صدوق، محمد بن علی ابن ‌بابویه‌ در ادامه‌ حدیث‌ این‌ تتمه‌ را نیز نقل‌ کرده‌ است‌: ثُمَّ قالَ: اَفْضَلُ الْجِهادِ مَنْ جاهَدَ نَفْسَهُ الَّتی‌ بَین‌ جَنْبَیهِ؛ برترین‌ جهاد این‌ است‌ که‌ شخص‌ با نفس‌ خود جهاد کند.( ابن‌بابویه‌، الامالی‌، ص)

شیخ صدوق هم چنین در کتاب معانی الاخبار این حدیث را از امام علی(ع) این گونه نقل می کند: معانی الأخبار عن الإمامِ علیٍّ علیه السلام :إنَّ رسولَ اللّهِ صلى الله علیه و آله بَعثَ سَرِیّهً ، فلَمّا رَجَعوا قالَ: مَرْحَبا بقَومٍ قَضَوُا الجِهادَ الأصْغَرَ و بَقِیَ علَیهِمُ الجِهادُ الأکْبَرُ . قیلَ: یا رسولَ اللّهِ ، و ما الجِهادُ الأکْبَرُ ؟ قالَ: جِهادُ النَّفْس . و قالَ علیه السلام : أفْضَلُ الجِهادِ مَن جَاهَدَ نَفْسَهُ الّتی بینَ جَنْبَیهِ ؛ پیامبر خدا صلى الله علیه و آله سپاهى را به جنگ اعزام کرد. وقتى برگشتند فرمود: خوشامد مى گویم به مردمانى که جهاد اصغر را گذراندند ولى جهاد اکبر همچنان بر عهده آنان باقى مانده است. عرض شد: اى رسول خدا! جهاد اکبر چیست؟ فرمود: جهاد با نفس. امام علیه السلام فرمود: برترین جهاد آن است که انسان با نفس نهفته در میان دو پهلوى خود بجنگد.

ابوذر در روایتی تفسیر روشن تری از جهاد نفس می دهد و معلوم می دارد که مراد از جهاد نفس جهاد علیه هواهای نفسانی است. ایشان از پیامبر خدا صلى الله علیه و آله ـ درباره برترین جهاد می پرسد و پیامبر(ص) در پاسخ به سؤال ابوذر از برترین جهاد ـ فرمود: أنْ یُجاهِدَ الرّجُلُ نَفْسَهُ و هَواهُ ؛ مبارزه انسان با نفْس و هواهاى نفسانیش .(میزان الحکمه ، ج ۲، جهاد اکبر)

هم چنین از پیامبر(ص) روایت است: أفْضَلُ الجِهادِ أنْ تُجاهِدَ نَفْسَکَ و هوَاکَ فی ذاتِ اللّهِ تعالى ؛ پیامبر خدا صلى الله علیه و آله :برترین جهاد این است که به خاطر خداوند متعال با نفْس و هواهاى نفسانیت جهاد کنى.(همان)

از این حدیث می توان دریافت که مجاهدت با نفس ایجاد شرایطی است که انسان را به سمت ذات و صفات الهی سوق می دهد و در آن مسیر قرار می دهد تا متاله و خدایی شود.

پیامبر(ص) هم چنین خطاب به اصحاب و یارانش می فرماید: مُخاطِبا أصحابهُ ـ : قَدِمْتُم خَیرَ مَقْدَمٍ ، و قَدِمْتُم مِن الجِهادِ الأصْغَرِ إلى الجهادِ الأکْبَرِ : مُجاهَدَهِ العَبدِ هَواهُ ؛ پیامبر خدا صلى الله علیه و آله ـ خطاب به اصحابش ـ فرمود : خوش آمدید، و از جهاد اصغر پاى به میدان جهاد اکبر گذاشتید: جهاد بنده با هواى نَفْسش.(همان)

هم چنین پیامبر(ص) فرمود: لا فضیله کالجهاد، ولاجهاد کمجاهده الهوی؛ هیچ فضیلتی همانند جهاد نیست و هیچ جهادی همانند مجاهده با هوای نفس نیست.( میزان الحکمه، ج۱، ص ۴۵۳، الجهاد الاکبر، حدیث ۲۷۴۷) نیز فرمود: إعلموا أنّ الجهاد الاکبر، جهاد النّفس، فاشتغلوا بجهاد أنفسکم تسعّدوا؛ بدانید جهاد با نفس، جهاد اکبر است، پس به جهاد با هواهای نفس تان مشغول شوید تا سعادتمند شوید.( همان، حدیث ۲۷۴۸)

در تبیین این که چرا جهاد نفس جهاد اکبر است باید گفت وقتی هواهای نفسانی دشمن ترین دشمنان بشر است، به طور طبیعی مجاهدت با این دشمن سخت تر و دشوارتر است. پیامبر(ص) می فرماید: أَعْدَى‏ عَدُوِّکَ‏ نَفْسُکَ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْکَ‏؛ سرسخت‌ترین دشمنت نفس تو هست که در میان دو پهلویت قرار دارد.(تنبیه الخواطر، ورام بن ابى فراس‏، ج‏ ۱، ص ۵۹؛ بحار الأنوار، علامه مجلسی، ج ‏۶۷، ص ۶۴؛ حکمت نامه پیامبر اعظم صلَّی الله علیه و آله، محمدی ری شهری، ج ۷، ص ۴۱۸)

در آیات قرآنی جهاد علمی علیه شبهه افکنی دشمنان با بهره گیری از قرآن به عنوان جهاد کبیر معرفی شده است(فرقان، آیه ۵۲) و پیامبر(ص) نسبت میان جهاد نظامی حتی با جانفشانی و بذل مال را جهاد اصغر معرفی می کند، اما جهاد علیه هواهای نفسانی و شهوت و غضب و قدرت طلبی و مال طلبی و تفاخر و تکاثر و دیگر صفات رذل و پست را جهاد اکبر معرفی می کند تا این گونه بیان کند که جهاد علیه نفس بسیار سخت تر از هر جهادی است. این جهاد است که انسان را متاله و متخلق به اخلاق الهی می کند و انسان مظهر صفات و اسمای الهی می شود و به عنوان خلیفه از کرامت برتر سود می برد.

از نظر قرآن شکست در عرصه نظامی اگر با مجاهدت همراه باشد، عین پیروزی است(توبه، آیه ۵۲) اما شکست در برابر هواهای نفسانی سقوط از کرامت انسانی به دامن «کالانعام بل هم اضل» یعنی فرودست تر از چارپایان شدن است.(اعراف، آیه ۱۷۹؛ فرقان، آیه ۴۴)

در باره‌ دشواری جهاد نفس‌ گفته‌اند که‌ مردم‌ به‌ طور عادی‌ یک‌بار می‌میرند، ولی‌ کسی‌ که‌ در مسیر جهادنفس‌ و مبارزه‌ با شیطان‌ و هواهای‌ نفسانی‌ خود قرار می‌گیرد، روزی‌ هفتاد بار می‌میرد.( مجلسی‌، بحار الانوار، ج‌ ۷۴، ص‌ ۲۴) بر اساس‌ حدیثی‌ در این‌ باب‌، انسان‌ وقتی‌ می‌تواند مالک‌ نفس‌ خود شود که‌ پیوسته‌ با آن‌ مبارزه‌ کند. (محمد بن حسین‌ آقاجمال‌ خوانساری‌، شرح‌ محقق‌ بارع‌ جمال‌الدین‌ محمد خوانساری‌ بر غررالحکم‌ و دررالکلم‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۴۰) همچنین‌ جهاد با نفس‌ ثمره‌ شناخت‌ آن‌ دانسته‌ شده‌ است‌. (غررالحکم‌ و دررالکلم‌، ج‌ ۴، ص‌ ۵۸۶) در پاره‌ای‌ دیگر از احادیث‌ جهاد نفس‌ به‌ منزله‌ بهای‌ بهشت‌ است‌. (غررالحکم‌ و دررالکلم‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۶۴)

از همین روست که امیرمومنان امام علی(ع) جهاد نفس را برتر و افضل از همه مجاهدت های دانسته و می فرماید: أفْضَلُ الجِهادِ جِهادُ النَّفْسِ عنِ الهَوى ، و فِطامُها عَن لَذّاتِ الدُّنیا ؛ امام على علیه السلام :برترین جهاد، مبارزه کردن با هواى نفْس و باز گرفتن آن از لذّتهاى دنیاست.

آثار جهاد نفس

برای جهاد نفس همانند هر کار خیر و عمل صالح آثاری است که در برخی از روایات به آن ها اشاره شده است. از جمله این آثار و برکات جهاد نفس می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. غلبه و چیرگی بر نفس و هواهای آن: امیرمومنان امام علی(ع) در این باره می فرماید: ثمره المجاهده قهر النّفس؛ میوه مجاهدت غلبه و چیرگی بر نفس و خواسته های آن است.( میزان الحکمه، ج۱، ص ۴۵۳، الجهاد الاکبر، ، ص ۴۵۴، حدیث ۲۷۵۸)
  2. مالکیت بر نفس : پیامبر گرامی اسلام(ص) می فرماید: جاهدوا أهواءکم تملّکوا أنفسکم؛ با هواهای نفس تان مجاهده کنید تا مالک نفس هایتان شوید”. (همان، ص ۴۵۵، حدیث ۲۷۶۶)
  3. چتر فرشتگان و راندن شیطان: پیامبر(ص) در این باره نیز می فرماید: جاهدوا أنفسکم بقلّه الطّعام والشّراب،‌ تظلّکم الملائکه و یفرّ عنکم الشّیطان؛ با هواهای نفس تان با کم خوردن طعام مجاهده کنید تا ملائکه شما را زیر چتر و بالشان بگیرند و شیطان از شما فرار می کند.(همان، حدیث ۲۷۶۸)
  4. اکمال تقوا: تقوا میوه ایمان است و یقین میوه تقوا است. کسی که به کمال تقوای الهی برسد در مراتب سه گانه یقین یعنی علم الیقین و عین الیقین (تکاثر، آیات ۵ و ۷) و حق الیقین (واقعه، آیه ۹۵) در مرتبه اخیر قرار می گیرد. پس مجاهدت نفسانی از چنین برکت و اثری برخوردار خواهد بود. پیامبر(ص) فرموده است: من جاهد نفسه أکمل التّقی؛ هر کسی مجاهدت نفس کند تقوا را اکمال کرده است.( همان، حدیث ۲۷۷۰)

البته آثار و برکاتی دیگر نیز برای جهاد نفس است که می توان از احادیث گوناگون به دست آورد.

محاسبه نفس در جهاد نفس

جهاد نفس نیازمند برنامه ریزی است. از مهم ترین برنامه ریزی های شناخت صفات رذیله خویشتن از طریق بررسی رفتار خود و یا دیدگاه های برادران مومن است که در مقام آینه و مرآت وضعیت شخص را نشان می دهند و عیوب برادران را بدون هیچ تنقیص و تعییری بیان کرده و بدون آن که بخواهند عیب بزنند و یا شخص را خوار و خفیف سازند از باب نصحیت و موعظه آن ها را مطرح کرده و کمک به اصلاح آن می کنند.

محاسبه نفس و سنجش وضعیت قبل و بعد خود در هر روز و هفته و ماه و سال از مهم ترین روش هایی است که می تواند در جهاد نفس کمک کند.

رسول الله می فرماید: لا یَکونُ الرَّجُلُ مِنَ المُتَّقینَ حَتّى یُحاسِبَ نَفسَهُ اَشَدَّ مِن مُحاسَبَهِ الشَّریکِ لِشَریکِهِ فَیَعلَمَ مِن اَینَ مَطعَمُهُ وَ مِن اَینَ مَشرَبُهُ وَ مِن اَینَ مَلبَسُهُ اَ مِن حِلٍّ ذلِکَ اَم مِن حَرامٍ؛ انسان از تقواپیشگان نیست مگر آن که سخت تر از حسابرسى شریک از شریک، از خود حساب بکشد و بداند خوردنى، نوشیدنى و پوشیدنى اش از کجاست آیا از حلال است یا حرام؟ (غررالحکم، ج۶، ص۴۴۱، ح۱۰۹۲۶)