جهاد اقتصادی و آسیب شناسی پیشرفت اقتصادی

samamosجهاد اقتصادی مستلزم شناخت عوامل رشد و توسعه از سویی و آسیب شناسی مشکلات و موانع رشد از سوی دیگر است؛ زیرا بی شناخت درست و کامل نمی توان گام های بلندی در راه توسعه و رشد اقتصادی برداشت و جهاد اقتصادی را تحقق بخشید. از این رو، نویسنده به عنوان یک پیش نیاز برای جهاد اقتصادی به سراغ آموزه های وحیانی قرآن رفته تا مشکلات و موانع پیش روی رشد و توسعه اقتصادی را تبیین کند؛ چرا که تحلیل قرآن در این باره، حجت و برهان کامل و تمامی است که نمی توان بی آن، درک درست و کاملی از حقیقت مشکلات و موانع داشت.
احاطه علمی کامل خداوند به هستی و مسائل آن به انسان این امکان را می بخشد تا حقیقت را چنان که هست بشناسد و از آن برای شناخت مسائل و حل مشکلات آن یاری جوید. آن چه در این مطلب می آید، تبیین مشکلات و موانع رشد و توسعه اقتصادی در تبیین و تحلیل قرآنی است.

عوامل و اصول رشد اقتصادی
برای اینکه آسیب شناسی دقیقی از مشکلات و موانع رشد و توسعه اقتصادی داشته باشیم، لازم است نگاهی گذرا به عوامل مادی و معنوی رشد نیز بیفکنیم.
براساس آموزه های قرآنی عوامل مادی رشد، اموری چون زمین مرغوب و مناسب (اعراف، آیه ۵۸؛ و سباء، آیه ۱۵)، آب فراوان و مناسب (هود، آیه ۵۲؛ نوح، آیات ۱۰ تا ۱۲)، کار و تلاش انسانی (ملک، آیه ۱۵) است.
در کنار این عوامل مادی، لازم است عوامل معنوی نیز چون ایمان به خدا و معارف و حقایق هستی (اعراف، آیه ۹۶)، قانون عادلانه و پایبندی به آن (مائده، آیه ۶۶)، ایجاد امنیت کامل و آرامش اجتماعی (بقره، آیه ۱۲۶)، توزیع عادلانه منابع تولید و ثروت و انفاق ثروت به نیازمندان (بقره، آیه ۲۷۶؛ روم، آیه ۳۹؛ و طلاق، آیه ۷)، رعایت عدالت و انصاف در تجارت و معاملات (اعراف، آیه ۸۵) و مانند آن مدنظر قرار گیرد.
براین اساس، هرگونه فقدان یا نقصان عوامل مادی و معنوی یاد شده می تواند تاثیرات منفی در رشد و توسعه اقتصادی به جا گذارد. به این معنا که عدم رعایت عدالت و انصاف یا عدم گردش سالم اقتصاد در همه سطوح و اقشار جامعه (حشر، آیه ۷) می تواند آسیب جدی به رشد و توسعه اقتصادی جامعه ای وارد سازد. بنابراین، لازم است تا اولیای امور و مسئولان و شهروندان هرجامعه ای برای دست یابی به رشد و توسعه متوازن و متعادل و شکوفایی اقتصادی، به عوامل و اصول اقتصاد سالم توجه داشته باشند.
به عنوان نمونه، مدیریت علمی همراه با امانت در مدیریت از اصول اساسی دست یابی به اقتصاد سالم و شکوفاست. پس اگر جامعه ای از مدیریت علمی و مدیران امین برخوردار نباشد، نمی تواند امیدوار باشد که به رشد و توسعه اقتصادی دست می یابد؛ چنانکه نظارت دقیق و کامل دولت و ملت بر گردش اقتصادی از تولید تا مصرف و امر به هنجارها و پسندیده های اقتصادی و نهی از ناهنجاری های اقتصادی و بازداشتن از اسراف و اتراف، از عوامل مهم دست یابی به شکوفایی اقتصادی است؛ چرا که هرگونه اختلال در ساحتی از این ساحات به معنای اختلال در روند توسعه و رشد است.
اگر جامعه ای در همه مراحل از تولید تا توزیع به درستی عمل کند و به همه آنچه که عامل توسعه و رشد و اصول اقتصاد سالم است، پایبند باشد، ولی در مرحله مصرف، راه اسراف، اتراف و تبذیر را بپیماید، نمی تواند از پیشرفت اقتصادی متعادل و متوازن برخوردار باشد. از این رو نظارت بیرونی از سوی دولت و ملت و نظارت درونی از طریق تقوا (اعراف، آیه ۹۶ و نیز طلاق، آیات ۲ و ۳) ضروری می باشد.
خداوند در آیاتی بسیار مهم ترین علل و عوامل بحران های اقتصادی ومشکلات را در نحوه مصرف نادرست ثروت و نعمت های الهی برمی شمارد و از جامعه ایمانی می خواهد تا اعتدال را در مصرف مراعات کنند و از هرگونه اسراف و تبذیر پرهیز نمایند؛ زیرا مصرف نادرست و بیرون از دایره اعتدال، به معنای نابود کردن منابع تولید ثروت و کاهش سرمایه و افزایش هزینه هاست. این عمل همانند تقاضای بیش از عرضه موجب بحران های اقتصادی و بروز اختلال در روند گردش سالم اقتصادی می شود. از این رو خداوند در آیاتی از جمله ۱۴۱ سوره انعام، ۳۱ سوره اعراف، ۲۶ سوره اسراء و ۶۷ سوره فرقان بر اصل مهم اعتدال در هزینه کردن اموال و پرهیز از هرگونه اسراف و تبذیر در استفاده از آنها تأکید می کند و آن را آسیب جدی در روند اقتصاد جامعه برمی شمارد.
موانع پیشرفت و مشکلات اقتصادی
موانع پیشرفت اقتصادی را می توان به چند دسته تقسیم کرد. برخی از موانع به حوزه تولید و منابع آن باز می گردد، برخی دیگر با حوزه توزیع مرتبط می باشد و برخی دیگر از این موانع و مشکلات مرتبط به حوزه مصرف است. از این رو در آموزه های قرآنی به هر سه دسته از موانع و مشکلات بر سر راه توسعه و رشد اقتصادی اشاره شده است.
همچنین خداوند در تبیین و تحلیل موانع و مشکلات اقتصادی و رشد آن، به دو دسته عوامل درونی جامعه و بیرونی اشاره کرده است. به این معنا که گاه مشکلات و موانع در خود جامعه وجود دارد یا پدید می آید؛ و گاه دیگر عوامل بیگانه و دشمن یک جامعه، موانع و مشکلاتی را پدید می آورد که باید به آنها توجه داشت.
موانع و مشکلات در حوزه تولید و منابع
از مهم ترین موانع پیشرفت اقتصادی در این حوزه می توان به تسلط سرمایه داران و اصحاب قدرت بر منابع تولید اشاره کرد. اصحاب قدرت و ثروت، اجازه نمی دهند تا همه اقشار جامعه از منابع تولید و ثروت از زمین و آب و کانی ها و معادن و جنگل ها و مانند آن بهره مند شوند.
در جوامع سرمایه داری، زمین در تیول قشر ممتاز و قدرتمند جامعه است و منابع و کانی ها از نفت و طلا و الماس و مس و مانند آن را با ثروت و قدرت خویش استخراج کرده و روز به روز غنی تر می شوند. توزیع ناعادلانه منابع تولید در این جوامع روزبه روز بر فقر مردم هم می افزاید.
اسلام برای ایجاد توزیع عادلانه منابع تولید راه حلی به نام «انفال» و «فی» در نظر گرفته است. این قانون به دولت اسلامی اجازه می دهد تا منابع طبیعی و خداداد از جنگل ها و آب ها و رودها و معادن و کانی ها را در اختیار گیرد و آن را در میان اقشار فقیر و ناتوان تقسیم و توزیع کند.(حشر، آیه ۷)
از نظر اسلام، ایجاد نظام عادلانه اقتصادی در همه حوزه ها، ماموریت پیامبران و مؤمنان است. این ماموریت در بخش توزیع منابع تولید به عهده دولت اسلامی گذاشته شده تا با در دست گرفتن انفال، آن را به صورت مناسب توزیع نماید و دسترسی همگانی به منابع تولید را فراهم سازد. (حدید، آیه ۲۵ و حشر، آیه ۷)
موانع و مشکلات در حوزه توزیع ثروت
خرید و فروش و توزیع نادرست ثروت از دیگر مشکلات عمده است که جوامع بشری بدان مبتلا هستند. بیشترین مشکلاتی که در حوزه اقتصادی به چشم می آید مرتبط به این حوزه است.
از جمله مشکلات در این حوزه می توان به معاملات و داد و ستدهای ربوی اشاره کرد. این گونه داد و ستدها موجب می شود تا جریان اقتصادی از سلامت خود خارج شود. (بقره، آیات ۲۷۵ تا ۲۷۹)
این رفتار نادرست اقتصادی موجب انحراف و نابسامانی در حوزه عملکرد صحیح اقتصادی در جامعه می شود. (بقره، آیه ۲۷۵) و زمینه بی برکتی (روم، آیه ۳۹) و نابودی جامعه و اقتصاد آن را فراهم می آورد. (همان آیات)
از دیگر مشکلات و موانع در این حوزه می توان به سلطه سفیهان و نااهلان بر ثروت و امور مالی اشاره کرد. سفیهان به سبب ناتوانی در مدیریت امور اقتصادی، ثروت را تباه و جامعه را با بحران اقتصادی مواجه می سازند. بر این اساس گذاشتن ثروت و اموال در اختیار اینگونه افراد از نظر اسلام ممنوع شده است. (نساء، آیه ۵)
از دیگر مشکلات این حوزه می توان به داد و ستدهای ناعادلانه با کاهش وزن و کیل، کم فروشی و خیانت در معاملات (اعراف، آیه ۸۵ و نیز هود، آیات ۸۴ تا ۸۸ و نیز شعراء، آیه ۱۸۳) اشاره کرد.
روابط نادرست اقتصادی در این حوزه می تواند موجبات سلب اعتماد عمومی و از دست رفتن این سرمایه اجتماعی شود. از این رو یکی از ماموریت های اصلی پیامبران و دولت اسلامی، جلوگیری از هرگونه کم فروشی و گران فروشی و خیانت در معاملات است؛ زیرا چنین رفتاری می تواند مانع جدی در سر راه توسعه و رشد اقتصادی جامعه شود.(همان آیات)
موانع و مشکلات حوزه مصرف ثروت
از دیگر موانع جدی در سر راه توسعه و رشد اقتصادی می توان به مصرف بی رویه و نادرست ثروت اشاره کرد. به این معنا که جامعه اگر تولید مناسب و توزیع صحیحی داشته باشد، ولی در مصرف این ثروت به دست آمده، رویه نادرست و نامناسبی را در پیش گیرد، خود به مهم ترین عامل بازدارنده رشد و توسعه اقتصادی تبدیل خواهد شد.
خداوند ریشه تباهی جوامع را در اسراف و تبذیر ثروت برمی شمارد و نسبت به این رویه نادرست هشدار می دهد و اسراف کنندگان و تبذیرگران را برادران و دوستان و یاران شیاطین می شمارد و عدم محبوبیت مسرفان و اهل تبذیر در نزد خود را بیان می کند. (انعام، آیه۱۴۱ و اعراف، آیه۳۱و اسراء، آیه۲۶ و آیات دیگر)
قرآن و مقابله با تحریمهای اقتصادی
بسیاری از موانع و مشکلاتی که در سر راه پیشرفت اقتصادی در جوامع وجود دارد، موانع درونی است، اما گاه موانع بیرونی چون تحریم ها و فشارهای اقتصادی تحمیل شده از سوی دشمنان جامعه و رقیبان موجب می شود تا اقتصاد از توسعه و رشد باز ماند.
جوامع رقیب و دشمن برای مقاصد مشروع و غیرمشروع خود اقدام به تحریم می کنند. خداوند در آیات۵۸ تا ۶۰ سوره یوسف تبیین می کند که چگونه حضرت یوسف(ع) برای رسیدن به مقاصدی مشروع از تحریم اقتصادی سود برد.
دولت اسلامی در مبارزه با مخالفان و دشمنان می تواند از تحریم و فشارهای اقتصادی بهره برد تا جلوی رشد و توسعه اقتصادی مخالفان گرفته شود. دشمنان اسلام و دولت اسلامی نیز بارها از این حربه برای رسیدن به مقاصد نامشروع خود بهره برده اند. از جمله خداوند در آیه۷ سوره منافقون گزارش می کند که منافقان مدینه برای ایجاد محدودیت بر دولت اسلامی و امت اسلام، از حربه تحریم و فشار اقتصادی استفاده کردند.
البته گاه مشکلات بیرونی که از سوی دشمنان و مخالفان ایجاد می شود، هرچند که یک تهدید مقطعی است ولی یک فرصت استثنایی برای جامعه اسلامی بشمار می رود که متکی به امدادهای الهی و غیبی است. جامعه ایمانی اگر از سوی دشمنان تحریم شود و مشکلاتی از سوی آنان ایجاد شود، می تواند با کار و تلاش به خودکفایی و استقلال اقتصادی دست یابد. خداوند در آیه ۲۸ سوره توبه وعده جبران تنگناها و مشکلات اقتصادی مسلمانان در صورت قطع رابطه با مشرکان و کافران را می دهد. به این معنا که اگر قطع رابطه اقتصادی با مشرکان و کافران و دشمنان از سوی جامعه ایمانی صورت گیرد، خداوند به امت اسلام کمک می کند تا از این تنگناها به سلامت بیرون آید و به خودکفایی و استقلال اقتصادی برسد و زمینه برای رشد و توسعه اقتصادی فراهم آید.
جامعه ایمانی به سبب باور به امدادهای غیبی و اینکه خداوند صاحب مشیت در رشد و نقصان اقتصادی جوامع است و توسعه و تنگناها را مرتبط به خداوند و اراده الهی می داند، می تواند با تکیه به خداوند به جبران این مهم بپردازد و مسیر توسعه و رشد را با عنایات الهی بپیماید. (بقره، آیه۲۴۵و ۱۵۵ و آیات دیگر)
جوامع انسانی به علل گوناگون نیازمند یکدیگر هستند و هر جامعه ای برخی از نیازمندی های خود را از طریق جوامع دیگر برطرف می سازد؛ ولی جامعه ایمانی می بایست هوشیار باشد که این نیازمندی و پاسخ به آن موجب وابستگی اقتصادی و سرسپردگی به دشمنان و سلطه جوامع دشمن و بیگانه بر آنان نشود. از این رو خداوند در آیه ۲۸ سوره توبه قطع روابط اقتصادی با دشمنان را برای جلوگیری از سلطه آنان و دست یابی به خودکفایی اقتصادی تشویق و ترغیب می کند.
دراین آیه خداوند به مؤمنان و جامعه ایمانی وعده و امیدواری می بخشد که در صورت قطع رابطه اقتصادی و وابستگی به بیگانگان و دشمنان می توانند به خودکفایی برسند و این قطع رابطه نه تنها اختلالی در اقتصاد و رشد و توسعه آن ایجاد نمی کند؛ بلکه فرصت استثنایی برای خودکفایی و رسیدن به استقلال اقتصادی است.
البته قطع رابطه اقتصادی ممکن است بحران هایی را ایجاد کند. دراین حالت نظارت دقیق دولت اسلامی و برنامه ریزی درست و مناسب برای عبور از بحران ها می بایست مورد توجه قرارگیرد. (یوسف، آیات ۴۷ تا ۵۵؛ کهف، آیات ۹۳ تا ۹۷ و سبا؛ آیات ۱۲ و ۱۳)
موانع درونی رشد اقتصادی
اما موانع درونی که باید مورد توجه باشد و به سادگی از کنار آ ن نگذشت، فساد و افساد اقتصادی ازسوی برخی از اقشار جامعه و طبقات اجتماعی است. بسیاری از مشکلات اقتصادی در سر راه پیشرفت اقتصادی را می بایست درفساد اقتصادی و سوءاستفاده از قوانین و عبور از آن دانست. از این رو خداوند همواره خواهان اصلاحات دایمی در همه عرصه ها به ویژه اقتصادی است و مبارزه با فساد و افساد را در دستور کار پیامبران، امت و امام قرار داده است. (بقره، آیات ۱۸۸ و ۲۷۸ و ۲۷۹ و نیز آل عمران، آیه ۳۰؛ نساء آیه۲۹؛ انعام، آیه ۱۵۲ و نیز اعراف، آیه ۸۵ و آیات دیگر)
یکی از مفاسد بزرگ در سر راه پیشرفت اقتصادی را می توان در ثروت اندوزی های بی مورد و تکاثر و خروج ثروت از جریان اقتصادی جامعه برشمرد. تکاثر و کنزاندوزی می تواند جامعه را از مسیر درست پیشرفت اقتصادی بازدارد. از این رو در آیات قرآنی بر لزوم جلوگیری از ثروت اندوزی های نابجا تأکید شده است. (توبه، آیات ۳۴ و ۳۵؛ و حشر، آیه۷)
از دیگر مشکلات درونی می توان به تجاوزگری و ظلم و ستم (بقره آیه۶۱)، ترک انفاق به نیازمندان (قلم، آیات ۱۷ تا ۳۷)، بی عدالتی (ابراهیم، آیه ۳۴) و مانند آن اشاره کرد.
آنچه بیان شد تنها گوشه ای از موانع و مشکلاتی است که در سر راه پیشرفت اقتصادی در جوامع وجود دارد. با شناخت این موانع و مشکلات و عبور از آنها می توان به جهاد اقتصادی در مسیر توسعه دست یافت و اهداف عالی و متعالی جامعه ایمانی را تحقق بخشید.
عبور از بحران های اقتصادی نیازمند همدلی و هماهنگی امت و امام و دولت و ملت و بسیج همه امکانات است. بنابراین، جهاد اقتصادی می بایست ملت و دولت را متحد کند و سرمایه ها و ثروت را به درستی در چرخه تولید ثروت قرار دهد و اجازه ندهد تا کمترین انحرافی در حوزه های تولید تا مصرف به وجود آید. هرگونه اختلال و خلل و فساد و افساد در این حوزه ها به معنای دوری از مسیر پیشرفت و فقدان و یا کاهش رشد اقتصادی است. اصلاحات دایمی و نظارت همیشگی برای دوری از فساد لازم و ضروری است و نمی توان با دور زدن قانون و سلب اعتماد اجتماعی به رشد و توسعه پایدار دست یافت.