جنگ فرهنگی واقعیت یا توهم

samamosتحلیل قرآن از جنگ فرهنگ ها و برخورد تمدن ها

برخی از اندیشمندان واقع بین و واقع نگار با توجه به وضعیت موجود و توصیف و تبیین آن، از برخورد تمدن ها سخن گفته اند بی آنکه نگاه آرمانی و توصیه ای داشته باشند؛ برخی دیگر، نیز با توجه به تحلیلی از واقعیت موجود و توصیف آن، توصیه هائی را برای تهاجم فرهنگی و مقابله با آن به عنوان فرهنگ رقیب داشته اند. برخی با اقرار به وجود واقعیتی به نام برخورد و جنگ تمدنی، خواهان گفت و گوی تمدنی شدند. در مقابل، برخی دیگر تنها با نگاه ایده آلی و آرمانی و به دور از واقعیت های موجود و تبیین و تحلیل و توصیف آن، منکر هرگونه جنگ فرهنگی شده اند.

در همه این موارد، به جز یک مورد، به شکل دلالت مطابقی و تضمنی و یا التزامی، جنگ فرهنگی و برخورد تمدنی به عنوان یک واقعیت تایید شده و تنها در یک مورد است که جنگ فرهنگی توهم و امری خیال پردازانه انگاشته شده است.

نویسنده در این مطلب بر آن است تا تحلیل، توصیف، تبیین و حتی توصیه قرآن را در خصوص این مسئله ارائه کند.

توصیف واقعیت و توصیه حقیقت

روشنفکر واقعی که فرهیخته و نخبه جامعه است، به حکم علم و بصیرت بر آن است تا واقعیت های جامعه را به خوبی براساس معیارهای علمی توصیف کند و تحلیل و تبیین درستی از آن به دست دهد تا ضمن ارزیابی موقعیت کنونی بتواند توصیه های مبتنی بر حقایق ارزشی ارایه داده و جامعه را در مسیر کمال و رشدی قرار دهد که فلسفه وجودی آن جامعه و هدف آن می باشد.

بسیاری از روشنفکران تنها قدرت تحلیل و توصیف جامعه به شکل نیم بند و ناقص دارند و تنها شماری اندک هستند که براساس بصیرت کامل و نگاه احاطی، توصیف کاملی از وضعیت کنونی جامعه و فرصت ها و تهدیدهای آن ارایه می دهند؛ در این میان شمار انگشت شماری را می توان یافت که افزون بر این احاطه و تحلیل کامل و توصیف درست واقعیت ها، توصیه هایی را براساس حقایق آرمانی هر جامعه ارایه می دهند و راه های برون رفت و حتی سازوکارها، سیاست گذاری ها و برنامه هایی را نیز بیان می کنند.

بسیاری از نخبگان و روشنفکران جامعه از نظر بینشی و نگرشی با مشکل مواجه هستند؛ چرا که یا بسیار آرمانی می نگرند و واقعیت بین نیستند و یا اینکه بسیار واقع بین و واقع نگار می باشند، ولی حقایق هستی و جامعه بر آنان پوشیده است و گرفتار منابع دانش و روشی ناقص در چارچوب دانش حصولی و ابزارهای حسی ناقص آن می باشند و از دانش حضوری و شهودی بی بهره یا منکر آن هستند. این گونه است که تنها دانش های حصولی دریافتی از منابع و ابزارهای حسی و آزمایشگاهی، مبنای تحلیل، توصیف و توصیه آنان قرار می گیرد و نمی توانند حقایقی فراتر از محسوسات را دریابند و از معقولات و مشهودات فراتر از آن سود برند.

نخبگان و روشنفکرانی که در چارچوب و معیار درست به تبیین، تحلیل و توصیه می پردازند، کسانی هستند که واقع بین و حقیقت گرا هستند؛ زیرا آنچه به عنوان آرمان های جامعه و فلسفه وجودی و اهداف آن چون سعادت در سایه آرامش و آسایش مطرح می باشد، حقایقی است که وقوع خارجی نیافته و آنچه در جامعه واقعیت دارد شاید در بسیاری از بخش ها و حوزه ها، عاری از حقیقت و مطلوبیت باشد. از این رو، نخبگان و رهبران واقعی هر جامعه ای می کوشند تا واقع بینانه به توصیف، تحلیل و تبیین جامعه پرداخته و در سایه اهداف و حقایق مطلوب، به ارایه توصیه ها بپردازند.

در مساله توصیف و تبیین وضعیت جوامع بشری، در مساله جنگ فرهنگ ها، برخورد تمدن ها، تهاجم فرهنگی و مانند آن نیز می بایست به دور از توهم و خیالبافی، واقع بینانه به توصیف و تبیین و تحلیل موقعیت کنونی جوامع بشری پرداخت و توصیه هایی براساس حقایق و آرمان ها و اهداف بشری ارایه داد.

چیستی فرهنگ و تمدن

درباره فرهنگ و تمدن و ارتباط میان آن دو، براساس تعاریفی که از هر یک ارائه می دهند، اختلاف آراء و نظرات بسیاری وجود دارد. اما برخی بر این باورند که تمدن وجه تجسمی همان فرهنگ است؛ به این معنا که فرهنگ و تمدن دو روی یک سکه هستند؛ با این تفاوت که فرهنگ در حوزه نظری جا می گیرد و تمدن در حوزه علمی و آن چیزی جز تحقق خارجی و تجسمی و عینی فرهنگ نیست.

براین اساس، فرهنگ از نظر دامنه و گستره مفهومی و مصداقی، بسیار وسیع تر از دامنه و گستره تمدنی است؛ زیرا بسیاری از مسایل مورد توجه فرهنگ به دلیل فقدان نظریه کامل، فقدان مقتضی یا وجود مانع، تحقق خارجی نیافته و در قالب آرمان و اهداف جا می گیرد؛ چنان که بسیاری از وجه تمدنی همان فرهنگ، از تحقق کامل وجودی رنج می برد و آنچه در جامعه به شکل تمدنی تحقق یافته، گاه شکل ناقص و حتی متضاد فرهنگی جامعه است که می خواهد از آن خارج و یا رها شود، یا آنکه تغییر دهد و به کمال برساند.

در چیستی فرهنگ، دیدگاه های چندی است. برخی فرهنگ را مجموعه داده ها و رفتار عمومی یک جامعه دانسته اند. (دکتر شمس الدین فرهیخته، فرهنگ فرهیخته، تهران: نشر اطلاعات، ۱۳۷۷، ص ۵۷۵) برخی دیگر آن را مفهوم گسترده از تمام الگوهایی گفته اند که در جامعه آموخته می شوند و در آن غنا می یابند و از طریق نمادها منتقل می شوند. (عبد الصابر، جنبش، «فرهنگ و گفتگوی تمدن ها»، سایت اینترنتی مجتمع جامعه مدنی افغانستان، wwwacsaf)

برخی افزون بر عناصر ذهنی، عناصر عینی یعنی همان وجه تمدنی را نیز فرهنگ دانسته و در تعریف فرهنگ گفته اند: «مجموعه عناصر عینی و ذهنی که در سازمان های اجتماعی جریان می یابند و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند میراث اجتماعی یا میراث فرهنگی و یا فرهنگ نام دارد.» (غلام رضا علی بابایی، فرهنگ سیاسی آرش، تهران: نشر آشیان، ۱۳۷۴، ص۴۰۷) گروهی هم فرهنگ را مجموعه آداب و اندیشه ها و دیدگاه ها و اعتقادات و ارزش های یک قوم دانسته اند که اولا برخوردار از وحدت تالیفی باشد و ثانیا اقیانوس وار آن قوم را فراگرفته باشد و ثالثا آدمیان غافلانه و غیرمختارانه در آن غوطه ور باشند. (دکتر عبدالکریم سروش، فربه تر از ایدئولوژی ، تهران: موسسه فرهنگی صراط، ۱۳۸۴، ص ۳۴۳).

به هر حال، فرهنگ مجموعه پیچیده ای است از دانش ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هرچه که فرد به عنوان عضوی از جامعه، از جامعه خویش فرا می گیرد.

اما تمدن که در لغت به معنای شهرنشینی (لغت نامه، دهخدا، ج۴، ص۶۱۰۹،«تمدن») و در اصطلاح، نوع خاصی از توسعه مادی و معنوی است که در جامعه ویژه رخ می نماید. یک تمدن، شامل مجموعه پیچیده ای از پدیده های اجتماعی قابل انتقال، حاوی جهات مذهبی، اخلاقی، زیباشناختی، فنی یا علمی و مشترک در همه اجزای یک جامعه وسیع و یا چندین جامعه مرتبط با یکدیگر است. (فرهنگ علوم اجتماعی، ص۴۷،«تمدن»)

هر چند که برخی تمدن را با فرهنگ، مترادف دانسته اند، ولی شکی نیست که مترادف به هیچ معنا وجود ندارد و بی گمان میان هر واژه و اصطلاح با واژه و اصطلاح دیگر تفاوتی است که در کتبی چون فروق اللغه به آن اشاره شده است.

دو واژه و اصطلاح فرهنگ و تمدن نیز از این قاعده مستثنا نیستند. به نظر می رسد که تمدن توصیف کننده فرهنگ یک جامعه پیچیده و بزرگ یا فقط توصیف کننده یک جامعه باشد. هر جامعه، یا فاقد مجموعه بخصوصی از عقاید و آداب و رسوم است و یا مجموعه خاصی از این ویژگی ها و هنرها را دارد که آن را منحصر بفرد می سازد. تمدن ها بیشتر بر فرهنگ تأکید دارند که در برگیرنده ادبیات، هنرهای تخصصی و حرفه ای، معماری، مذهب سازمان یافته و رسوم و سنت های پیچیده ای است و همه اینهادر خدمت توسعه یک جامعه خاص هستند. طبیعت تمدن چنان است که همواره می خواهد گسترش بیابد و افراد بیشتری تابع آن شوند.

تمدن ها تحت فرهنگ های بزرگ شکل می گیرند؛ چون خرده فرهنگ ها هرگز تمدن ساز نیستند. به عنوان نمونه تمدن های رومی و یونانی تحت فرهنگ رومی و یونانی شکل گرفته است. تمدن های بزرگ دارای فرهنگ بزرگی هستند که بر خرده فرهنگ چیره می شوند و آن را در خود می پذیرند و تغییر شکل و ماهیت می دهند. فرهنگ های بزرگ، قدرت انعطاف بسیاری دارند و می توانند خرده فرهنگ را در خود پذیرفته و یا تغییر ماهیت دهند. در حقیقت فرهنگ های بزرگ، گفتمانی غالب را می سازند که بر جوامع بشری مسلط می شوند و ماهیت تمدنی خاصی را شکل می دهند.

فرهنگ های ایرانی و چینی و رومی و یونانی در گذشته، بر بیشترین جوامع بشری حاکمیت داشته و تمدن های بزرگی را در بخش های بزرگ جغرافیایی شکل دادند. بعدها تمدن های اسلامی و مسیحی بر اساس فرهنگ اسلامی و مسیحی شکل گرفت که در کنار دو فرهنگ هندو و کنفوسیوسی فرهنگ ها و تمدن های مسلط بر جهان می باشند.

جنگ فرهنگی و برخورد تمدنی، واقعیت انکارناپذیر

از نظر قرآن، تقابل و تضاد فرهنگی، امری انکارناپذیر است. قرآن در گزارش های خود از جوامع بشری، افزون بر توصیف و تبیین واقعیت های جوامع، به تحلیل و نیز توصیه های خاص می پردازد؛ چرا که هدف آموزه های قرآنی، ارایه بهترین و کامل ترین سبک زندگی برای رسیدن انسان به سعادت دنیوی و اخروی است. از این رو به تحلیل و تبیین و توصیف واقعیت های موجود از انسان و طبیعت و جوامع می پردازد و در همان حال به ارایه توصیه هایی مبتنی بر ارزش ها و اهداف و فلسفه وجودی آفرینش انسان و جهان می پردازد.

خداوند در تبیین واقعیت ها و توصیف آن، گزارشی از جنگ قومی و نژادی ارائه می دهد و در آن جا روشن می کند که واقعیت جوامع بشری، تقابل نژادی و قومی است. سپس به نقد این واقعیت می پردازد و ریشه آن را تحلیل و تبیین نادرست از واقعیت های نژادی می داند و می گوید هدف از تفاوت در رنگ ها و زبان ها، امکان شناخت نسبت به یکدیگر است.

به سخن دیگر، همه انسان ها از پدر و مادری به دنیا آمده اند (حجرات، آیه ۱۳؛ زمر، آیه ۶؛ نساء آیه ۱) و این تفاوت های موجود واقعیتی انکارناپذیر است، ولی نمی بایست این واقعیت را علتی برای رفتارهای دیگر قرارداد؛ زیرا هدف از این تفاوت های نژادی و رنگ و قومی و زبان (شعوب و قبایل)، برای امکان رقابت های سازنده و شناخت و کمال یابی بیشتر است. (حجرات، آیه ۱۳)

از این رو به انسان ها و جوامع بشری توصیه می شود تا از این تفاوت ها برای دست یابی به کمالات از طریق تقوا عمل کنید نه آنکه تفاوت ها را عامل ظلم و ستم و تجاوز به یکدیگر قرار دهید. (همان)

با این همه قرآن، تقابل و تضاد فرهنگی میان فرهنگ ها را نیز انکار نمی کند. خداوند در آیاتی از جمله ۳۳ تا ۳۵ سوره زخرف از تفاوت های فرهنگی و تضاد و تقابل میان آنان سخن به میان آورده است. این تقابل فرهنگی که گاه به جنگ فرهنگی نیز کشیده می شود، در شکل امت ها و شرایع و ادیان و مذاهب و احزاب خودنمایی می کند؛ زیرا امت ها، گروه های بشری با مقاصد فرهنگی هستند که گردهم آمده اند تا مقصد و هدفی را تحقق بخشند.

اصولا دو بینش و نگرش اسلام و کفر، دو فرهنگ متضادی هستند که در تقابل فرهنگی به جنگ فرهنگی و تمدنی نیز می انجامد و تقابل فرهنگی آن دو در اشکال تهاجم و جنگ میدانی خودنمایی می کند.

به هر حال اختلاف فرهنگی در میان امت ها و ملت ها وجود دارد و این اختلاف به ویژه در زمانی که فرهنگ به شکل تمدنی بروز کرد، به شکل فیزیکی و جنگ های فیزیکی خودنمایی می کند. اگر در اختلاف فرهنگی نخست تهاجم فرهنگی و جنگ نرم رخ می دهد و هر یک با عناصر فرهنگی می کوشد تا خود را چیره کند چون خواندن اشعار و تمسخر فرهنگی دیگر، ولی در هنگامی که به شکل تمدنی ظهور می یابد و امت و ملتی شکل می گیرد، در آن صورت به شکل جنگ فیزیکی و سخت خودنمایی می کند.

از این رو در آیات قرآنی از جنگ نرم گرفته تا جنگ سخت درباره فرهنگ ها و تمدن ها سخن به میان آمده است. در سوره کافرون از تضاد و تقابل دو فرهنگ کفر و ایمان سخن گفته شده و اینکه بهترین حالت در شرایط خاص، حرکت در مسیر تمدنی خود است. در آن جا پیشنهاد می شود که هر یک از دو فرهنگ راه تمدنی خود را بپیماید تا در آینده معلوم شود که کدامیک در تمدن سازی و رساندن ملت خود به سعادت موفق خواهد بود.

گرایش فرهنگ ها به غلبه و چیرگی

اما از آن جا که فرهنگ های متقابل و متضاد، هرگز اجازه نمی دهند که دیگری گفتمان غالب و چیره شود، در شکل تمدنی نیز به برخورد و درگیری می انجامد و اختلافات فرهنگی (هود، آیه ۱۱۸) به جنگ و برخورد تمدنی منجر می شود؛ چرا که فرهنگ ها و تمدن های متضاد و متقابل هرگز جز به غلبه بر یکدیگر نمی اندیشند. تهاجم فرهنگی به هدف غلبه فرهنگی صورت می گیرد و هرگاه فرهنگی در یک عرصه کوتاه بیاید و از اصول ارزش های خود دست بردارد می بایست گام های دیگری را برای عقب نشینی از مواضع اصولی و ارزشی خود بردارد. (بقره، آیه ۱۲۰) چراکه هر فرهنگ بزرگ و پیچیده ای چون فرهنگ های اسلامی و مسیحی و یهودی یا کفر و ایمان، گرایش به گسترش و نفوذ در فرهنگ های دیگر دارد و در بعضی مواقع آنها را در خود هضم و محو می کند (نمونه این واقعیت تمدن چینی و نفوذ آن در خرده فرهنگ های کره، ژاپن، ویتنام و غیره است) بعضی تمدن ها واقعا فرهنگ های بزرگ و عظیم جهانی دارند که شامل ملت ها و مناطق بسیاری می شوند و می کوشند تا همه را تحت سیطره فرهنگی و تمدنی خود قرار دهند که از آن جمله می توان به فرهنگ مسیحی رومی غرب اشاره کرد که سلطه جهانی را می جوید.

خداوند در آیاتی از جمله آیه ۳۲ سوره روم و ۵۳ سوره مؤمنون از گرایش فرهنگ ها برای غلبه و چیرگی سخن به میان می آورد، زیرا هر حزب که یک گروه فرهنگی کوچک است، بر آن است تا فرهنگ خود را حفظ کرده و بر خرده فرهنگ های دیگر مسلط شود. این گرایش طبیعی است که در فرهنگ بزرگ و تمدنی به جنگ فرهنگی و برخورد تمدنی می انجامد.

خداوند در آیه ۲۱۳ سوره بقره از اتحاد ابتدایی انسان و وحدت رویه در کسب مادیات سخن به میان می آورد و سپس می فرماید که تفاوت های فرهنگی که پس از علم و دانش و تجربه در میان انسان پدید می آید، مهمترین عامل برای اختلافات بشری می شود و انسان ها به سبب تفاوت های فرهنگی به جان هم می افتند. به سخن دیگر، حتی اگر وحدت ابتدایی در جامعه بدوی و نخستین در امور مادی وجود داشت با افزایش دانش و علم و تجربه، تفاوت های فرهنگی را سبب شد که این تفاوت های فرهنگی خود در شکل تمدنی به بروز جنگ تمدنی انجامید. (نگاه کنید: سیدمحمد حسین طباطبایی، المیزان، ج ۲، ص ۱۱۱؛ محمد رشید رضا، المنار، ج ۲، ۲۷۶)

اصولا آن چیزی که در آخر الزمان میان اسلام و کفر رخ می دهد یک جنگ فرهنگی تمام عیار و جهانی است؛ زیرا اسلام به داعی عدالت جهانی در برابر کفر به داعی ظلم و بی عدالتی جهانی قرار می گیرند و حضرت صاحب الامر(عج) پیشوای تمدنی و فرهنگی اسلام در برابر فرهنگ کفر و ظلم و بی عدالتی قرار می گیرد و جنگ جهانی آخر الزمانی رخ می دهد: هر چند که وعده خداوند بر تسلط فرهنگ اسلام و هیمنه تمدنی اسلام است؛ زیرا هیمنه به معنای در برگرفتن همه خرده فرهنگها و شرایع و ملت هاست. از این رو در آخرالزمان فرهنگ مسیحی و یهودی همچنان می ماند ولی با تسلط فرهنگی و تمدنی اسلام این معنا تحقق خواهد یافت. براین اساس خداوند در آیاتی از جمله آیه ۳۳ سوره توبه از غلبه و چیرگی اسلام به عنوان دین جهانی سخن به میان می آورد.

به هر حال، براساس آموزه های قرآنی نمی توان منکر جنگ فرهنگی، تهاجم فرهنگی و جنگ تمدنی و برخورد تمدنی شد و هرگز انکار امری نمی تواند واقعیت امر را از میان ببرد. اینکه برخی می گویند که جنگ فرهنگی و تمدنی و تهاجم فرهنگی توهمی بیش نیست، اگر به واقعیت های جامعه جهانی نظری بیفکنند به خوبی درمی یابند که جنگ تمدنی وجود دارد و جنگ فرهنگ ها و برخورد تمدنی، واقعیتی انکارناپذیر است. در اثبات امکان چیزی همان وقوع آن کفایت می کند؛ اما آیا جنگ فرهنگی و تمدنی به عنوان یک حقیقت مطلوب است، باید گفت که به یک معنا مطلوب و به یک معنا غیرمطلوب است؛ زیرا فرهنگ ها به سبب نظری بودن گرفتار جنگ نرم هستند و هر فرهنگی می کوشد تا غلبه بر دیگری یابد. البته اگر جنگ فرهنگی در حوزه جنگ نرم چون جدال احسن و مانند آن صورت گیرد زمینه انتخاب برترین فرهنگ فراهم می آید؛ (زمر، آیه ۱۸) اما همواره جنگ فرهنگی به شکل تمدنی بروز می کند و از برخورد نظری و تخاصم علمی به تخاصم و جنگ و برخورد فیزیکی کشیده می شود.

اگر جنگ فرهنگی در قالب گفتمان و گفت وگوی فرهنگی از طریق شیوه های علمی چون جدال احسن و مناظره های علمی و استدلال انجام گیرد، جنگ نرم مطلوب است که غلبه فرهنگ قوی تر را به دنبال خواهد داشت و رشد علمی و فرهنگی جهانی را سبب می شود، اما اگر جنگ نرم و تهاجم فرهنگی از طریق جدال های دروغین و فریب و تخریب باشد، جنگی نامطلوب و تخاصمی باطل است. در بسیاری از وجوه جنگ های تمدنی می توان جنگ نرم و فرهنگ باطل و نامطلوب را مشاهده کرد؛ زیرا جنگ های تمدنی چون جنگ غرب و اسلام در زمان کنونی، جنگ تمدنی همانند جنگ های صلیبی و بسیار خطرناک است.

در یک کلام، تحلیل و تبیین و توصیف قرآنی از واقعیت ها ی انسانی و جوامع بشری این است که جنگ نرم، جنگ فرهنگی، تهاجم فرهنگی، جنگ تمدن و برخورد تمدنی واقعیتی انکارناپذیر است و نمی توان با چشم فرو بستن این واقعیت را توهم و خیال دانست بلکه باید با هوشیاری تمام به فهم و درک و واقع نگاری ابعاد و حوزه های جنگ های نرم و سخت فرهنگی و تمدنی پرداخت و زمینه تقابل و مقابله با آن را براساس نقشه راه دشمن تدوین کرد و اجازه نداد تا در دام فریب بزرگ فقدان جنگ نرم و یا جنگ فرهنگی، فرصت مقابله و تجهیز را از خود و امت اسلام و تمدن اسلامی گرفت.