جنگ روانی و آمادگی نظامی از منظر قرآن

پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام راحل(ره) صحنه های رویارویی و چالشی فراوانی را تاکنون با دشمنان قسم خورده خود پشت سر گذاشته، و در هر یک از آنها بحمدالله با حضور امت شهیدپرور و قهرمان این مرز و بوم سربلند و موفق بیرون آمده است.

بیداری اسلامی و تأثیرات شگرف انقلاب اسلامی، پیروزی های پی درپی مسلمانان را در کشورهای دیگر به ویژه در لبنان به دنبال داشته است. پیروزی حزب الله در جنگ ۳۳ روزه شوک عظیمی به دنیای کفر و استکبار وارد کرد، که نتیجه آن صف آرایی جدید دشمنان علیه مسلمانان در جبهه ای واحد و تشکیل ناتوی فرهنگی به فرموده مقام معظم رهبری است. بنابراین در شرایط حساس کنونی که فشارهای جنگ روانی چه از سوی دشمنان خارجی و چه ایادی آن در داخل رو به تزاید است، ضرورت دارد امت سلحشور ایران آموزه های جنگ روانی و آمادگی های نظامی قرآنی را بیش از گذشته مورد توجه و عنایت خود قرار داده و در حفظ دستاوردهای عظیم این انقلاب شکوهمند و نظام اسلامی در مقطع حساس کنونی کوشاتر باشد. مطالب حاضر در مقام تبیین این موضوع از منظر قرآن است که با هم آن را از نظر می گذرانیم.

¤ عوامل و زمینه های بروز جنگ
هرچند که جوامع انسانی برای رفع نیازهای مشترک پدیدار شده اند و به نظر می رسد که هدف اساسی تشکیل این جوامع گریز از هرگونه برخورد و جنگ و ایجاد بستری برای صلح و آرامش و آسایش است، ولی از آن جایی که سرشت انسانی به گونه ای است که گرایش به جنگ به شکل طبیعت ثانوی در او نهادینه شده، نمی توان از جنگ و تضاد منافع گریخت. اگر بخواهیم به زبان فلسفی این مطلب را بازگو نماییم شاید بتوان گفت که انسان دارای طبیعتی است که وی را به سوی بهره گیری و استخدام دیگری می کشاند. همین روحیه انسانی است که تضاد منافع را موجب و وی را وادار به جنگ و تجاوز به حریم خصوصی افراد و عمومی جامعه می کند. مرحوم علامه طباطبایی با اشاره به مسئله استخدام گری انسان و طبیعت او بر این باور است که همین سرشت استخدام گری است که وی را مجبور می سازد که به جامعه گرایش داشته باشد و این که گفته شده است که جامعه پذیری طبیعت انسانی است به یک معنا نادرست است. این خلق و خوی استخدام گری اوست که وی را مجبور می سازد که برای رسیدن به منافع اهم و اصلح با قانون کنار آید و از برخی از حقوق طبیعی خود دست بکشد.
برپایه این نظریه فلسفی، تضاد و جنگ به عنوان یک امر طبیعی قلمداد می شود؛ زیرا انسان به طور طبیعی مایل است دیگری را به استخدام خود درآورد و این دیگری خود به نوبه خود می کوشد تا از مستخدم شدن از سوی آن دیگری رهایی و خود به عنوان استخدام گر چیره گردد. این تضاد و خوی انسانی است که جنگ و تجاوز را به همراه دارد.
¤ فلسفه تشکیل جوامع
بنابراین تشکیل جامعه و تدوین و قوانین تنها برای محدودسازی این خلق و خوی انسانی و کاهش تنش ها و تضادها در سطح و حد معقول است به گونه ای که امور اساسی و بنیادین هر فرد و یا جمعی نادیده گرفته نشود. تضاد منافع میان دو شخص و یا دو جامعه اقتضای درگیر و تنش و جنگ را دارد ولی انسان در طول تاریخ دریافته است که اگر بخواهد این گونه بی محابا عمل کند بسیاری از منافع اساسی خود را در خطر خواهد انداخت و به جای رسیدن به بعضی از منافع، ممکن است نه تنها منافع اصلی خود را از دست دهد، بلکه ممکن است جان خود را در این راه از دست بدهد؛ از این رو با تدوین قانون کوشید تا جلوگیری فسادی را بگیرد که جانش را می گیرد. تلاش انسان برای تشکیل جامعه، تدوین قانون، گرایش به صلح و آرامش از آن رو صورت گرفته است تا بتواند به آسایش دست یابد و دست کم منافع مهم تری چون جان و مال و عرض خود را حفظ نماید. هرچند که در این راه برخی از منافع را از دست دهد و حقوق طبیعی خود را از دست دهد.
¤ اهداف آمادگی نظامی
از آن جایی که هر فرد و جامعه ای احساس خطر می کند و احتمال قوی می دهد که از سوی دیگران مورد تهاجم و تجاوز قرار گیرد و به استخدام آنان درآید، آمادگی دفاعی و نظامی را به عنوان یک اصل اساسی سرلوحه اهداف و وظایف خود قرار می دهد. به یک معنا آمادگی نظامی و دفاعی از جان و مال و عرض از ضروریات زندگی اجتماعی به شمار می آید و به عنوان پذیرفته ترین هدف از سوی همه افراد و جوامع در برنامه های زندگی فردی و جمعی مورد تأیید و تأکید قرار می گیرد.
قرآن به عنوان کتاب هدایتی که بر پایه فطرت انسانی فرو فرستاده شده است براین اصول انسانی توجه داشته و در برنامه های خود بر آن پا می فشارد. حفاظت از منافع مادی و معنوی فرد و اجتماع در آموزه های دستوری قرآن مورد توجه بوده و بر آن تأکید می ورزد. از آن میان می توان به آموزه های دستوری قرآن به جنگ های روانی و ترساندن دشمن از عمل به هرگونه تحرکات مخرب و ایجاد تنش اشاره کرد. بسیاری از آیات قرآن که به شکل انذار وارد شده است نوعی جنگ روانی را مدنظر دارد.
در آیه ۶۰سوره انفال، قرآن به مسأله جنگ روانی اشاره داشته و می فرماید: ترهبون به عدوالله و عدوکم؛ تا دشمنان خدا و خودتان را بترسانید.
در حقیقت آمادگی نظامی را که به دو شکل شمار نظامیان آموزش دیده و آماده و تجهیزات نظامی پیشرفته و آماده تهیه می شود را به عنوان عوامل مؤثر در حوزه جنگ روانی مورد ارزیابی و تحلیل قرار می دهد و به نقش بازدارنده آن اشاره می کند. روشن است که آمادگی در همه جهات می تواند از تجاوز دشمنان به مرزهای جغرافیایی و معنوی مسلمانان بازدارد. در آیات قرآن با تأکید بر جنگ روانی این مسأله نمایانده می شود که انسان ها به طور طبیعی گرایش به روحیه تجاوزگری دارند و برای خاموش کردن و از میان بردن بسترهای مناسب آن باید همه امکانات پیشرفته و سلاح های بازدارنده فراهم آید. هدف از این تهیه نفرات و تجهیزات آن است که به دشمن هشدار داده شود که هرگونه جنگ و دامن زدن به آن نه تنها برای او منافع اقتصادی و یا معنوی نخواهد داشت بلکه منافع مهم تری از دست خواهدداد.
در حقیقت قرآن بیان می دارد که آمادگی نظامی مسلمانان نه برای تهاجم و تجاوز بلکه برای دفاع از منافع امت است به گونه ای که رویارو نشدن دشمنان با چنین مسلمانان آماده ای به نفع دشمنان خواهدبود.
آمادگی نظامی به گونه ای باید باشد که هم دشمنان ظاهر و آشکار از هرگونه تجاوز و جنگی پرهیز کنند و هم دشمنان پنهان و منافقان، هوس حمله و تجاوز به حقوق مسلمانان واقعی و همکاری با دشمنان را نکنند؛ زیرا منافقان هرگاه مسلمانان را ازنظر دفاعی و آمادگی ناتوان ببینند هوس همکاری با دشمنان را در سر می پرورانند ولی آمادگی مسلمانان، منافقان را وامی دارد تا برای منافع زودگذر خود هم شده از همکاری با دشمنان پرهیز کنند.
بنابراین هدف از آمادگی همیشگی، جلوگیری از تجاوز و حمله دشمنان شناخته شده و ناشناخته به حریم امت و جامعه اسلامی است.
¤ ابعاد آمادگی نظامی و جنگ روانی
یکی از مهم ترین ابزارهای بازدارنده از هرگونه تجاوز دشمنان، جنگ روانی است که با کم ترین هزینه بیشترین بهره و منافع به دست می آید. آیات قرآنی در همه مواردی که با دشمنان مشرک و منافق و کافر سخن می گوید از حربه جنگ روانی بهره می برد. در همه این آیات ما در آخر آیات با کلمات تند و انذار و هشدارهای سختی مواجه می شویم که روحیه دشمن را خرد می کند. خداوند پس از بیان هر مطلبی که درباره دشمنان اسلام است آنان را به عذاب سخت، بدبختی و بدفرجامی و آتش دوزخ و مانند آن مژده می دهد و بیان می کند که رفتار دشمنان نه تنها برای آنان سود و نفعی نخواهد داشت بلکه موجبات بدبختی آنان را فراهم می آورد. تخطئه آنان و درهم شکستن روحیه ایشان، از اهداف این جنگ روانی است. دشمن پیش از آن که واقعا با عذاب آخرتی مواجه شود از هجوم بی وقفه آیات کوبنده نابود و سست می گردد و روحیه تهاجمی و هدفمند خود را از دست می دهد. دشمن درمی یابد که به جای آن که منفعتی از حمله به دست آورد، همه چیزش را از دست داده است. توهم و تخیل از دست دادن وی را به کنجی می کشد و توان حرکت و تهاجم را از او سلب می کند. خرد کردن روحیه دشمن و ایجاد جنگ روانی، اصل راهبردی بسیاری از آیات قرآن است. ¤ لزوم تشدید جنگ روانی علیه دشمن برای رسیدن به این هدف قرآن به مسلمانان روش ها و شیوه های دیگری می آموزد تا به کمک آن جنگ روانی را تشدید و با متزلزل کردن روحیه دشمن، هرگونه تحرک تنش آفرین و خشونت باری را از آنان سلب نماید.
الف) ساخت ابزار و ادوات جنگی
از آن میان می توان به ساخت هرگونه ابزار و ادوات جنگی و غیرجنگی که نقش دفاعی و بازدارندگی را به عهده دارند، اشاره کرد. در آیات قرآن به ویژه در آیه ۶۰ سوره انفال به اصول کلی توجه شده و تنها برای بیان نمونه های عصری از برخی از مصادیق نام برده شده است. اصل کلی که قرآن به صورت آموزه ای دستوری به مسلمانان آموزش می دهد فراهم آوری توان و نیرو است. توان شامل هرگونه ابزار و آلات بازدارنده و یا هجومی و یا دفاعی است. از این رو تنها به سلاح اشاره نشده است. تهیه هر چیزی که قدرت امت و دولت اسلامی را افزایش می دهد امری لازم و ضروری است و با توجه به شرایط مکانی و زمانی تغییر می کند. ممکن است چیزی در زمانی ابزار جنگی مناسبی باشد ولی در عصر دیگری نه تنها مفید نباشد بلکه زیانبار به قدرت اسلام و مومنان باشد. در زمانه ما رسانه ها به عنوان یکی از ابزارهای جنگی قوی مطرح هستند بنابراین بر امت است که از این توان نیز برخوردار گردند. چنان که فراهم آوری نفرات و نیروی انسانی زبده و کارآمد امری است که هرگز نباید آن را دست کم گرفت. در زمانی نیروی زبده کسی است که سوار بر اسب تیراندازی می کند و در زمانی دیگر کسی است که در پس شبکه جهانی اینترنت و یا حوزه خبری و رسانه ها به جنگ روانی می پردازد. فراهم آوری و آموزش نیروی زبده به معنای آن است که در همه زمینه ها (توان و نیرو) از آمادگی لازم و بازدارنده برخوردار باشیم. در همه این ابزارها و نیروها آن چه مهم و اساسی است اصل هراس انگیزی و ایجاد بازدارندگی است. (نگاه کنید: مجمع البیان، ج ۳ ص ۱۱۲ و نیز جامع البیان مجلد ۴ جلد ۴ ص ۲۲۷).
ب) شناخت نقاط ضعف و قوت دشمن
آگاهی از نقاط ضعف و قوت دشمن یا امور دفاعی جزیی از این آمادگی است که مفسران در بیان این آیه آورده اند. آیات دیگری از قرآن بر این جنبه از آمادگی دفاعی تاکید دارند که از آن میان می توان به آیه ۹۴ سوره نساء اشاره کرد؛ زیرا از لوازم مصونیت یافتن از دشمن، شناخت دقیق موقعیت جغرافیایی و توان و قوت و قدرت دشمن است. چنان که شناخت نقاط ضعف و اختلاف فکری و یا روشی نیز از ابزارهای مهم است که در ایجاد قوه بازدارندگی نقش مهمی را ایفا می کند.
ج) انجام مانورها و رزمایش های مختلف
رزمایش های مختلف در حوزه موثر و کاربردی، از دیگر ابزارهای جنگ روانی است. افزون بر این در این رزمایش ها، نیروهای نظامی با توان و امکانات خود به صورت علمی آشنا می شوند ، مهارت آنان افزایش می یابد و تاثیر مهمی در روحیه دشمن نیز به جا می گذارد. نمایش قدرت و توان نظامی به معنای ایجاد رعب و هراس در دل دشمن است تا فکر تجاوز را به ذهن خود راه ندهد. برخی از مفسران در بیان شدت عملی که در آیه ۱۲۳ سوره توبه آمده است گفته اند: مراد از آن ضرورت نمایش قدرت و روحیه جنگ آوری سپاهیان اسلام است. (تفسیر نمونه ج ۸ ص ۱۹۷).
بنابراین بر دولت و امت اسلامی است که به روش های جنگ روانی آشنا و با به کارگیری شیوه نوین هرگونه تحرک را از دشمن سلب کنند. تحقق این هدف جز به آشنایی با ابزارهای عصری ممکن نیست. از این رو گفته شده است که باید فرزند زمان خویش بود و کسی که به زمانه خود آگاه است و ابزارهای آن را می شناسد هرگز دچار تردید نمی شود در عمل درمانده نخواهد شد.