توبه، نشانه و آثار آن

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

یکی از زیبایی های اسلام، توبه است. توبه به معنای امکان بازگشت از گناه و پاک شدن دوباره است به گونه ای که دوباره متولد و زاده شده است. توبه بذرهای امید را در دل های گنهکاران می کارد و افسردگی و نومیدی را از انسان می گیرد و او را برای بازسازی مسیر و حرکت رو به جلو و رشدی آماده می سازد.

 

توبه در اسلام واجب است و از هر انسانی خواسته شده که از مسیر گمراهی و گناه به سوی خدا بازگردند و از فرصت کوتاه عمر برای خوشبختی و سعادت ابدی بهره گیرند. خداوند توبه پذیر است و هر گناهی را در هر درجه ای باشد تا پیش از مرگ می پذیرد. البته درهای توبه با کشف الغطاء و برطرف شدن پرده ها در هنگامه احتضار و پس از آن بسته می شود. پس تا پیش از احتضار و مرگ، به این دستاویز استوار الهی بیاویزیم و توبه کرده و راه راستی را بپیماییم.

نویسنده در این مطلب به توبه و برخی از مسایل و موضوعات آن پرداخته است که با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

اهمیت و ارزش توبه

توبه از «توب» و به معناى رجوع و بازگشت است.( معجم مقاییس‌اللغه، ج ۱، ص ۳۵۷، «توب») توبه از سوى بنده، بازگشت از معصیت و خطا و پشیمانى از آن است و از جانب خدا، پذیرفتن توبه او است.( مجمع‌البیان، ج‌۱‌-‌۲، ص‌۲۰۰؛ لسان‌العرب، ج‌۲، ص‌۶۱‌) این لفظ هرگاه به خدا نسبت داده شود، با حرف «على» به کار مى‌رود.

توبه در زندگی انسان تاثیر بسیار زیادی دارد؛ چرا که لحظه لحظه های زندگی او را تحت تاثیر مستقیم خود دارد. در هر انسانی چیزی است که از آن به نام فطرت یاد می شود که گرایش به خوبی ها و کمالات دارد و از بدی ها و نواقص گریزان است. همین چیز نفس انسانی را به شدت تحت تاثیر خود قرار می دهد و هر گاه خطایی از نفس سر زد و تحت تاثیر نفس اماره(یوسف، آیه ۵۳) یعنی امر کننده به بدی ها و زشتی ها از کمال و زیبایی های انحراف یافت، نفس لوامه(قیامت، آیه ۲) و سرزنشگر که گاه از آن به وجدان یاد می شود،‌ وارد می شود و او را به بازگشت دعوت می کند. این جنگ درونی در انسان ها هماره برقرار است تا از دنیا برود یا این که به مقام مخلصین( به فتح لام) برسد که به معنای خالص شده است به گونه ای که دیگر هواهای نفسانی را قدرت غلبه و چیرگی بر او نیست و از عصمت برخوردار است. در این زمان نه تنها دشمن بیرونی از شیاطین با وسوسه های خویش راهی بر او ندارند، بلکه هواهای نفسانی نیز رام او هستند و از طهارت و پاکی و خلوص تمام برخوردار هستند.(یوسف، آیه ۲۴؛ حجر، آیه ۴۰؛ صافات، آیات ۴۰، ۷۴، ۱۲۸، ۱۶۰ و ۱۶۹؛ ص، آیه ۸۳)

نفس لوامه و سرزنشگر و این وجدان بیدار هر انسانی، هر گاه امر ضد کمالی و زشتی را ببیند اندوهگین می شود و خواهان توبه و بازگشت و اصلاح امر می گردد؛ چرا که می داند که اگر چنین اتفاقی نیافتد و امکان توبه و بازگشت نباشد، دیگر نمی تواند کمالی را درک کند و در مسیر رشدی قرار گیرد.

توبه به انسان این امکان را می دهد که بدی ها و زشتی ها را به نیکی ها تبدیل کند(فرقان، آیه ۷۰) و از زشتی ها برهد و خود را پاک و پاکیزه نماید و راه تزکیه نفس را بپیماید و به سعادت دنیا و آخرت برسد.(نور، آیات ۱۴ و ۲۱، اعراف، ایات ۱۵۵ و ۱۵۶)

زنگارهایی که بر قلب از گناه نشسته می توان به آب توبه صیقل و جلا داد و دوباره آیینه دل را جلوه گاه اسما و صفاتی الهی کرد و طهارت قلب و روح را به دست آورد و خود را چون کودکی نوزاد از هر زشتی و آلودگی رهایی بخشید و پاک و پاکیزه کرد.(تحریم، آیه ۴)

خداوند به هر انسانی تا دم مرگ و هنگامه احتضار، این امکان را داده است تا از گناهان خویش توبه کند و بدی ها و زشتی های گناه را جبران کند و از آثار و تاثیرات دنیوی و اخروی آن رهایی یابد(احقاف، آیات ۱۵ و ۱۶؛ تحریم، آیه ۸) و اسباب دوباره رسیدن به خیر و کمال مطلق را فراهم آورده(توبه، آیات ۳ و ۷۴) و دوباره زمینه برخورداری توبه کار را از رحمت الهی تحقق بخشد.(بقره، آیات ۵۴ و ۱۶۰؛ آل عمران، آیه ۸۹ و آیات دیگر)

کسی که توبه می کند، در مسیر تقوا قرار می گیرد (مریم، آیات ۶۰ و ۶۳) و موجبات قبولی اعمال خود در پیشگاه خداوند را فراهم می آورد(احقاف، آیات ۱۵ و ۱۶)؛ چرا که اعمال تنها از متقین پذیرفته می شود(مائده، آیه ۲۷) و توبه کار در درجه ای از درجات تقوا قرار گرفته است؛ پس اعمال او پذیرفته و قبول می شود.

توبه همان گونه که امید را به شخص باز می گرداند و او را از اندوه و افسردگی رهایی می بخشد(انبیاء، آیات ۸۷ و ۸۸) و مسیر هدایت را بر روی او می گشاید(طه، آیات ۸۲ و ۱۲۱ و ۱۲۲) تا مسیر تکامل و تعالی را بپیماید، هم چنین مانع از رسیدن زیان و خسران ابدی به اوست(بقره، آیات ۶۳ و ۶۴) و اسباب مغفرت و آمرزش الهی(آل عمران، آیه ۸۹؛ مائده، آیه ۳۴) را فراهم می کند و جلب محبت الهی را موجب می شود.(بقره، آیه ۲۲۲؛ هود، آیه ۹۰)

کاهش برکت و رزق در زندگی از آثار گناه است که تنها با توبه جبران می شود. رسول اکرم صلى الله علیه و آله می فرماید:مَن حَبَسَ عَن اَخیهِ المُسلِمِ شَیئا مِن حَقِّهِ حَرَّمَ اللّه‏ُ عَلَیهِ بَرَکَهَ الرِّزقِ اِلاّ اَن یَتوبَ؛ هر کس چیزى از حقّ برادر مسلمان خود را نگه دارد و به او ندهد، خداوند، برکت روزى را بر او حرام مى‏کند، مگر آن که توبه کند و جبران نماید. (من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۱۵، ح ۴۹۶۸)

این ها تنها گوشه هایی از آثار و برکات توبه در زندگی مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی است که در این جا ذکر شده است. از همین جا به سادگی می توان دریافت که توبه تا چه اندازه در زندگی انسان ها ارزش و اهمیت دارد و از همین روست که یکی از بزرگ ترین زیبایی ها و کمالات دین اسلام را می بایست در همین توبه دانست. این در حالی است که در قوانین بشری خبری از توبه نیست و محکومان و مجرمان بر اساس دادگاه های انسانی و قوانین آن، هرگز نمی توانند مسیر بازگشت و توبه ای داشته باشند و به زندگی پیشین و پاک خود برگردند؛ از این روست که از بسیاری از منافع شهروندی محروم می شوند؛ در حالی که بر اساس آموزه های اسلامی، توبه کاران از فواید شهروندی برخوردار خواهند بود و اگر نشانه های توبه در شخص دیده شود، با او همانند یک مومن غیر مجرم برخورد می شود و حتی گواهی و شهادت او پذیرفته می شود؛ چرا که پذیرفتن شهادت و گواهی به معنای پذیرش صداقت اوست در آن چه دیده و تحمل شهادت کرده است.(نور، آیات ۴ و ۵)

به سبب نقش مهم و تاثیرگذار توبه در زندگی انسان،‌ توبه از واجبات قرار داده شده و خداوند از بندگان خود خواسته در هر حالی و نسبت به هر گناه خرد و بزرگ توبه کنند و به سوی خدا و حق و صراط مستقیم انسانیت و اسلام بازگردند.(نساء، ایات ۱۷ و ۱۸؛ توبه، آیات ۳ و ۷۳ و ۷۴؛ نور،آیه ۳۱؛ بروج ، آیه ۱۰) از آیات قرآنی این معنا به دست می آید که از همه چیز می توان توبه کرد. از هر خطا و اشتباه و گناه خرد و بزرگ و زشت ها و پستی های اخلاقی و رفتاری و فکری و روحی و جسمی و جانی می توان توبه کرد و باید توبه کرد. پس می توان از آمیزش بیرون از حریم حلال، ارتداد، استهزا، اسراف، بیان القاب زشت به دیگران، انحرافات جنسی، بخل، تثلیث، تجسس، ترک نماز، تضیع حقوق دیگران، رباخواری، زنا، بدگمانی و سوء الظن، سرقت و دزدی، شرک ، شکنجه و عذاب دیگران، شهوترانی، ظلم و بیداد، عیب جویی،‌فرار از جهاد، غیبت ، تهمت ، فساد، قتل،‌ قذف و تهمت زنا، کتمان حق، کفر، شرک، گناه،‌ محاربه با اسلام و مسلمانان، نفاق و دورویی و امور دیگر توبه کرد و همه این ها پذیرفته می شود و خداوند از گناهکار و خطاکار و زشتکار در می گذرد.

توبه در جوانی

چنان که گفته شد توبه در هر حالی خوب و پسندیده بلکه واجب و فرض الهی است. درهای توبه همواره باز است و صد بار اگر توبه شکستی باز آی؛ چرا که این درها تا پیش از مرگ و هنگام احتضار نسبت به هر گناهی باز است و توبه نصوح و خالص پذیرفته می شود.(تحریم، آیه ۸) اما هنگام احتضار و مرگ دیگر توبه پذیرفتنی نیست؛ چرا که کشف الغطاء شده و بینادلی اجباری پدیدار شده و چشم بصیرت با کنار رفتن پرده ها باز شده و دوزخ و آتش های آن نمودار گشته است.( ق، آیات ۲۱ و ۲۲؛ تکاثر، آیات ۶ و ۷) از این روست که دیگر امکان بازگشت (مومنون، آیات ۹۹ و ۱۰۰) و توبه نیست، چنان که توبه فرعون در هنگام احتضار و دیدن عذاب دوزخ در هنگامه غرق شدن پذیرفته نشد.(یونس، آیه ۹۰)

اما توبه در جوانی یک زیبایی دیگری دارد؛ چرا که امکان رشد و تعالی و بهره مندی از فرصت عمر و خدایی و متاله و ربانی شدن برای او فراهم تر است. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در خصوص توبه در جوانی می فرماید : اَلْعَدْلُ حَسَنٌ وَلکِنْ فِى الاُمَراءِ اَحْسَنُ، وَ السَّخاءُ حَسَنٌ وَلکِنْ فِى الاَغْنیاءِ اَحْسَنُ، اَلْوَرَعُ حَسَنٌ وَلکِنْ فِى الْعُلَماءِ اَحْسَنُ، اَلصَّبْرُ حَسَنٌ وَلکِنْ فِى الْفُقَراءِ اَحْسَنُ، اَلتَّوبَهُ حَسَنٌ وَلکِنْ فِى الشَّبابِ اَحْسَنُ، اَلْحَیاءُ حَسَنٌ وَلکِنْ فِى النِّساءِ اَحْسَنُ؛عدالت نیکو است اما از دولتمردان نیکوتر، سخاوت نیکو است اما از ثروتمندان نیکوتر؛ تقوا نیکو است اما از علما نیکوتر؛ صبر نیکو است اما از فقرا نیکوتر، توبه نیکو است اما از جوانان نیکوتر و حیا نیکو است اما از زنان نیکوتر. (نهج الفصاحه، ح ۲۰۰۶)

در جوانی توبه کردن شیوه پیامبری است

ورنه هر گبری به پیری می شود پرهیزگار

انسان بهتر است که در جوانی و پیش از چهل سالگی توبه کند و خود را از گناهان دور نگه دارد، زیرا پس از چهل سالگی دیگر کم تر توفیق توبه داده می شود و دل های سیاه و زنگار می بندد و خشم الهی نیز نسبت به چنین بنده ای که چهل سال به او مهلت توبه داده شده ولی توبه نکرده است افزون می شود.(احقاف، آیه ۱۵)

رسول اکرم صلى الله علیه و آله درباره توبه در جوانی و از جوان می فرماید :اَلتَّوبَهُ حَسَنٌ وَ لکِن فِى الشَّبابِ اَحسَنُ ؛توبه زیباست، ولى از جوان زیباتر .(کنز العمّال، ح ۴۳۵۴۲)

جوانان به سبب دوره جوانی خصوصیاتی دارند که نمی بایست آن را نادیده گرفت. بنابراین، اگر نسبت به پیران سخت گیری نسبت به گناهان آنان رواست درباره جوانان نارواست. رسول اکرم صلى الله علیه و آله می فرماید:لا تَمَنَّوا هَلاکَ شَبابِکُم وَ اِن کانَ فیهِم غَرامٌ ، فَاِنَّهُم عَلى ما کانَ فیهِم عَلى خِلالٍ ، اِمّا اَن یَتوبوا فَیَـتوبَ اللّه‏ُ عَلَیهِم ، وَ اِمّا اَن تُردیَهُمُ الفاتُ ، اِمّا عَدُوّا فَیُقاتِلوهُ ، وَ اِمّا حَریقا فَیُطفِئوهُ وَ اِمّا ماءً فَیَسُدُّوهُ ؛نابودى جوانانتان را آرزو نکنید ، گرچه بدى‏هاى بسیار در آنان باشد، زیرا آنان با آن بدى‏ها چند دسته‏اند : یا توبه مى‏کنند و خداوند هم توبه آنان را مى‏پذیرد و یا این‏که آفت‏ها ، آنان را از پاى درمى آورد و یا با دشمنى مى‏جنگند، یا آتش‏سوزى را، خاموش مى‏نمایند و یا سیلى را سد مى‏کنند.(حلیه الأولیاء، ج ۵، ص ۱۱۹)

توفیق توبه

البته همگان توفیق توبه پیدا نمی کنند؛ زیرا افزایش گناه دل ها را دگرگونه می کند و زنگار بر قلب ها اجازه بازتاب حقایق را نمی دهد و شخص به گونه ای تحت تسلط نفس اماره در می آید که دیگر وجدان و نفس لوامه با سرزنش هایش نمی تواند او را تغییر کند. حتی زمانی می رسد که نفس لوامه دفن می شود و نفس اماره حاکم مطلق می شود و زشتی ها را زیبا جلوه می دهد و با تسویل و تزیین شخص را از حقایق دور می سازد و امکان توبه را از او می گیرد. این که خداوند می گوید که دل های گناهکاران از کافران و منافقان را مهر می نهد،‌به سبب همین کاری است که خود آنان با دست های خویش مرتکب شده و بر سر دل و قلب خود آورده اند.(بقره، آیات ۸ تا ۱۲)

خداوند باید توفیق توبه را به انسان بدهد، به این معنا که از رحمت خویش و فضل و عنایت خاص به بنده نگاهی اندازد و با آن که دل ها زنگار گرفته است، او را به مسیر حق هدایت نماید و هدایتی خاص را نصیب و بهره او سازد.(بقره، آیات ۳۷، ۵۴ و ۶۴، ۱۲۸ و ۱۶۰؛آل عمران، آیه ۱۲۸؛ نساء، آیات ۱۷ و ۲۶ و ۲۷ و آیات دیگر)

البته دریافت توفیق زمینه های نیاز دارد که از جمله مهم ترین آن ها رحمت الهی است( همان آیات) به این معنا که خداوند نسبت به بنده از خشم برگردد و غضب خود را متوجه او نسازد و از مقام رحمت با این بنده خطاکار مواجه شود و او را امکان توبه دهد. از این روست که گفته اند،‌ هر توبه ای از انسان همراه با دو توبه از خداوند است که در پیش و پس توبه انسان قرار می گیرد؛ چرا که خداوند نخست از در رحمت به این بنده می نگرد و به سوی او بازمی گردد و توجه و عنایتی به او می اندازد و بنده به توجه الهی توبه می کند و سپس خداوند دوباره توبه کرده و توبه بنده را می پذیرد و قبول می کند.

خداوند توبه کننده و توبه کار را دوست می دارد؛ چون به یک واجب مهم و اساسی عمل کرده است و اقرار به گناه و خطا دارد و آن را برای خود نمی پسندد هر چند که ممکن است که دوباره مرتکب شود ولی همین اقرار خیلی مهم است و می تواند درهای رحمت را بیش از پیش به سوی بنده بگشاید. پیامبر اکرم (ص) درباره خشنودی خداوند از توبه کردن می فرماید : أللهُ أفرَحُ بِتَوبَهِ العَبدِ مِنَ العَقیمِ الوالِدِ وَ مِنَ الضّالِّ الواجِدِ. خداوند از توبه بنده اش بیش از عقیمی که صاحب فرزند شود و گم کرده ای که گمشده اش را پیدا می کند خوشحال می شود.(مسترک الوسائل ج۱۷ ص۱۲۶)

انسان پیش از آن که مرگ فرا رسد توبه کند و کارهای خویش را اصلاح و روش درست در زندگی را در پیش گیرد که پس از مرگ و حتی هنگامه احتضار دیگر فرصتی برای تجدید و اصلاح نیست. امام علی علیه‏السلام می فرماید : نَحنُ نُریدُ ألاّ نَموتَ حَتَّی نَتوبَ، وَ نَحنُ لانَتوبُ حَتَّی نَموتَ.قصد ما این است که نمیریم تا توبه کنیم، ولی توبه نمی کنیم تا اینکه می میریم.(شرح ابن ابی الحدید ج ۲۰ ص۳۲۹)

پس برای این که توفیق الهی نصیب ما شود،‌ نیت خود را خالص و خوب کنیم، چنان که امام على علیه السلام می فرماید :مَن حَسُنَت نیَّتُهُ أَمَدَّهُ التَّوفیقُ؛هر کس نیّتش خوب باشد، توفیق یاریش خواهد نمود.( نهج البلاغه، خطبه ۱۸۴)

بی گمان توفیق سعادتی است که نصیب هر کسی نمی شود. توفیق توبه نیز این گونه است. امام على علیه ‏السلام می فرماید: اَلتَّوفیقُ مِنَ السَّعادَهِ وَ الْخِذلانُ مِنَ الشَّقاوَهِ؛توفیق [انجام کار نیک] از خوشبختى و بى توفیقى از بدبختى است. (بحارالأنوار، ج ۷۸، ص ۱۲، ح ۷۰)

البته انسان بهتر است که هر گز گناه نکند؛ چون توبه هر چند دری از رحمت گشاده الهی به سوی بندگان است، ولی توبه کردن و توفیق توبه به دست آوردن خیلی سخت است و گاه برای برخی اصلا اتفاق نمی افتد. پس ترک گناه بهتر از توبه کردن است. امام علی علیه‏السلام از این روست که هشدار می دهد و می فرماید: تَرکُ الذَّنبِ أهوَنُ مِن طَلَبِ التّوبَه. گناه نکردن آسان تر از طلب توبه است.(کافی، ج۸، ص۳۸۴)

آداب توبه و گام های توبه

برای توبه آدابی است که مهم ترین آن ها این است که انسان متوجه مسیر نادرست خود شده و خواهان بازگشت به مسیر انسانی گردد. پس درک این که خطا و اشتباه و گناه می کند و این رویه نادرست و زشت است و می بایست آن را ترک کند، خود مهم ترین مساله در توبه است. بسیاری از مردم یا خطا و اشتباه خود را نمی بینند یا آن را خطا و اشتباه و گناه نمی شمارند. مثلا دست دادن مردان و زنان نامحرم مثل دست دادن خواهرزن و داماد خانواده یا دختر عموها وپسر عموها و یا دختر خاله ها و پسر خاله ها و مانند آن که برخی گمان می کنند گناه نیست؛ یا بیرون آوردن موها و گیسوان از سوی دختران و زنان یا نپوشاندن ساق دست و پا و مانند آن از سوی زنان و مانند آن که برخی گمان می کنند که گناه نیست تا توبه کنند و مسیر درست را بپیمایند.

برای این که شناختی نسبت به حقایق داشته باشیم و بدانیم که خطاهای ما چیست، بهره مند شدن از دوستان عاقل خیلی مفید است. ازاین روست که امام کاظم علیه‏السلام آن را یکی از توفیقات الهی می داند:مُشاوَرَهُ العاقِلِ النّاصِحِ یُمنٌ وَ بَرَکَهٌ وَ رُشدٌ وَ تَوفیقٌ مِنَ اللّه‏؛ مشورت با عاقلِ خیرخواه، خجستگى، برکت، رشد و توفیقى از سوى خداست. (تحف العقول، ص ۳۹۸)

وقتی انسان گناه و خطای خود را شناخت و دانست و به آن اقرار کرد،‌این گام نخست توبه خواهد بود.(اعراف، آیه ۲۳؛ توبه، ایه ۱۰۲؛ نمل، آیه ۴۴؛ قصص،‌‌ آیه ۱۶؛ قلم، آیات ۲۹ تا ۳۲)

پس از شناخت و اقرار است که گام دوم برداشته می شود، و انسان به کسان یا چیزهایی متوسل می شود که او را به سوی خداوند بازگرداند که از مهم ترین آن ها توسل به پیامبر(نساء، ایه ۶۴؛ بقره، آیه ۳۷؛ مجمع‌البیان، ج‌۱‌-‌۲، ص‌۲۰۰؛ الدّرالمنثور، ج‌۱، ص‌۱۱۹) و اهل بیت‌ آن حضرت(ص) است. (مجمع‌البیان، ج‌۱‌-‌۲، ص‌۲۰۰؛ الدّرالمنثور، ج‌۱، ص‌۱۱۹) چرا که شفاعت و دعای ایشان بسیار تاثیر گذار است و رضایت و خشنودی خداوند را به همراه خواهد داشت.

پس با توسل به این خاندان(ع) و با اخلاص و توبه نصوح (تحریم، آیه ۸) ذکر خداوند را بر زبان جاری سازد و بگوید: استغفرالله ربی و اتوب الیه.(بقره، آیه ۳۷؛ نساء، آیه ۶۴)

نشانه های توبه و توبه کاری

برای هر چیزی نشانه ای است حتی اگر یک امر باطنی باشد؛ از این روست که برای ایمان که اذعان و اقرار قلبی است یا هر امر دیگری از این دست،‌نشانه های گفته شده است.

برای توبه نشانه هایی است که در توبه کاران دیده می شود. رسول اکرم صلى الله علیه و آله درباره نشانه های توبه کار می فرماید :اَمّا عَلامَهُ التّائِبِ فَاَربَعَهٌ: اَلنَّصیحَهُ لِلّهِ فى عَمَلِهِ وَ تَرکُ الباطِلِ وَ لُزومُ الحَقِّ وَ الحِرصُ عَلَى الخَیرِ ؛نشانه توبه کننده چهار است: عمل خالصانه براى خدا، رها کردن باطل، پایبندى به حق و حریص بودن بر کار خیر. (تحف العقول، ص ۲۰)

رسول اکرم صلى الله علیه و آله هم چنین عدم تاثیرگذاری سخنان گناهکار می گوید:یا عَلىُّ إذا لَم یَکُنِ العالِمُ تَقیّا تائِبا زَلَّت مَوعِظَتُهُ عَن قُلُوبِ النّاسِ کَما تَزِلُّ القَطرَهُ عَن بَیضَهِ النَّعامَهِ وَالصَّفا؛یا على هرگاه عالِم با تقوا و توبه کار نباشد، موعظه اش از دل مردم مى لغزد همچنانکه قطره آب از روى تخم شتر مرغ و سنگ صاف مى لغزد.(میراث حدیث، ج۲، ص۲۹، ح۸۱)

اهل ایمان و اهل توبه ،‌ خود توبه پذیر است. یعنی اهل رحمت است و همانند خداوند که بر بندگان خطاکار رحمت می کند و توبه اش را می پذیرد، اهل توبه و ایمان این گونه اند که توبه خطاکاران را می پذیرند و آنان را مجازات نمی کنند. رسول اکرم صلى الله علیه و آله می فرماید:مَن لایَرحَم لایُرحَم وَمَن لایَغفِر لایُغفَر لَهُ وَمَن لایَتُب لایَتوبُ اللّه‏ُ عَلَیهِ؛هر کس رحم نکند به او رحم نشود، هر کس نبخشد بخشیده نشود و هر کس پوزش را نپذیرد، خداوند پوزش و توبه او را نخواهد پذیرفت.(غررالحکم، ج۲، ص۴۳۸، ح۳۲۰۱)

پیامبر صلى الله‏ علیه ‏و ‏آله هم چنین در این باره می فرماید : اَبَى اللّه‏ُ لِصاحِبِ الْخُلْقِ السَّیِّى‏ءِ بِالتَّوبَهِ. فَقیلَ: یا رَسول اللّه‏ِ، وَ کَیْفَ ذلِکَ؟ قالَ: لاِنـَّهُ اِذا تابَ مِنْ ذَنـْبٍ وَقَعَ فى اَعْظَمَ مِنَ الذَّنـْبِ الّذى تابَ مِنْهُ؛ خداوند از آدم بد اخلاق توبه نمى‏پذیرد. عرض شد: اى رسول خدا، چرا؟ فرمودند: چون هرگاه از گناهى توبه کند در ورطه گناهى بدتر از آن که توبه کرده است مى‏افتد. (بحارالأنوار، ج ۷۳، ص ۲۹۹، ح ۱۲)

امام على علیه‏السلام از خصوصیات ایمان را توبه و استغفار از گناه بر می شمارد و می فرماید : اَلْمُؤْمِنُ مُنیبٌ مُستَغْفِرٌ تَوَّابٌ، اَلْمُنافِقُ مَکُورٌ مُضِرٌّ مُرتابٌ؛مؤمن بازگشت کننده به خدا، آمرزش خواه و توبه کننده است و منافق نیرنگباز، زیانبار و شکّاک.(غررالحکم، ح ۱۲۸۸ و ۱۲۸۹)

یکی از نشانه های توبه کار بودن،‌ ندامت و پشیمانی است. وقتی در چهره و رفتار آدمی ندامت و پشیمانی دیده شد، بهتر است که دیگر مزاحم او نشویم و او را سرزنش نکنیم. امام باقر علیه‏السلام می فرماید: کَفَی بالنَّدَم تَوبَهً؛پشیمانی از گناه برای توبه کافی است.(جهاد النفس، ح ۷۷۰)