تعامل با یتیم از منظر قرآن

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

کودک بی پدر و پدر مرده از اصطلاحات اسلامی است که در قرآن از آن به عنوان یتیم تعبیر شده است. آموزه های قرآنی حقوقی را برای یتیم تعریف کرده و از جامعه خواسته تا به گونه ای جبران فقدان پدر کند و سرپرستی و آموزش و پرورش او را به عهده گیرد. نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های قرآنی بر آن است تا تعامل صحیح با یتیم را تبیین نماید. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

مفهوم شناسی اصطلاح قرآنی یتیم

واژه یتیم از از یَتَمَ، یَتْیَمُ، یُتماً و یَتماً به معنای تنها آمده است. وقتی به کودکی یتیم گفته می شود که قبل از بلوغ از پدر جدا افتاده باشد یا پدرش را از دست داده باشد.(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۵۷۵؛ اقرب الموارد، ذیل واژه) فراهیدی نیز در کتاب العین خود نیز یتیم را به فقدان پدر معنا کرده است.( العین، فراهیدی، ج ۲، ص ۱۴۲)

البته برخی از فرهنگ های فارسی یتیم را به بی مادر نیز اطلاق کرده یا بی پدر و مادر را یتیم الطرفین گفته اند.(انندراج؛ ذیل واژه)

اما دراصطلاح مفسران و فقیهان، یتیم تنها به کودک پدر مرده اطلاق می شود. در اصطلاح مفسران نیز دارای معنای ویژه ای است؛ چنان که مرحوم علامه طباطبایی در المیزان می نویسد: «یتیم به کسی گفته می شود که پدرش را از دست داده و این واژه برای شخصی که مادرش مرده، بکار نمی رود. برخی معتقدند که در میان افراد انسان یتیم کسی است که پدرش مرده و در حیوانات به کسی که مادرش را از دست داده اطلاق می گردد».( المیزان فى تفسیر القرآن، علامه سید محمد حسین طباطبایى، ج۱، ص۲۱۹ )

بر این اساس به کودکی که مادر مرده است یا از پدر جدا افتاده، یا کودکی که بالغ است، یتیم گفته نمی شود؛ هر چند برخی چون راغب اصفهانی در مفردات و ابن عاشور از مفسران اهل سنت، کودک جدا افتاده را یتیم می داند و ابن عاشور می نویسد: «از نظر عرب ها، کودکی که تنها مانده و پدرش را که حامی و دفاع کننده و نفقه دهنده او بوده، از دست داده یتیم است و این مطلب درباره مادر صدق نمی کند زیرا با از دست دادن او بی سرپرست نمی ماند».( تفسیر التحریر والتنویر، محمدالطاهر بن عاشور، ج۴، ص۲۱۹)

شاید از نظر اینان جدایی و انقطاع فرزند از پدر به این دلیل از مصادیق یتیم است که آن را با چارپایان مقایسه کرده اند؛ زیرا در چارپایان مرگ مادر یا جدایی از آن، مصداق یتیم دانسته شده است(مقایس اللغه، احمد بن فارس، ذیل واژه)؛ اما این مقایسه نادرست است؛ از همین روست که یتیم در چارپایان مادر مرده و در انسان ها پدر مرده است؛ پس همان طوری که تطابقی میان انسان و چارپا نیست؛ زیرا در انسان محور نفقه و تغذیه و تکیه گاه فرزند، همان پدر و در چارپایان محوریت با مادر است؛ هم چنین انقطاع فرزند از مادر در چارپا همانند مرگ مادرموجب مرگ فرزند می شود، اما در انسان انقطاع و جدایی از پدر موجب از دست رفتن تکیه گاه نیست؛ اما مرگ پدر موجب از دست رفتن آن است.

البته از دیدگاه حقوقی و قانونی، یتیم فردی است که فاقد ولی و قیم و سرپرست باشد.( حجتی اشرفی، غلامرضا، مجموعه کامل قوانین و مقررات حقوقی، ص۴۰)

در حقیقت دامنه حقوقی یتیم فراتر و گسترده تر از اصطلاح قرآنی و فقهی آن است؛ از همین رو، فاقد ولی و قیم و سرپرست را یتیم دانسته است؛ حال این فقدان می تواند به سبب مرگ یا جدایی کودک از آنان اتفاق بیافتد. پس اگر کودک پدرش را از دست داده اما ولی داشته باشد، از نظر حقوقی یتیم نیست، در حالی که از نظر اسلام یتیم است، هر چند که دارای ولی باشد.

اصطلاح و عنوان یتیم تا زمانی بر کودک اطلاق می شود که به بلوغ نرسیده باشد، اما پس از بلوغ این عنوان بر او اطلاق نمی شود و احکام یتیم نیز بر او بار نمی گردد.

از امام کاظم (ع) سوال شد که چه زمانی «یتم» قطع می شود؟ حضرت پاسخ دادند: وقتی فرزند به سن بلوغ می رسد و اخذ و عطا را تشخیص می دهد.( وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۴)

از حدیث این معنا به دست می آید که شرط بلوغ جنسی تنها کفایت نمی کند، بلکه بلوغ اقتصادی نیز می بایست اثبات شود؛ از این روست که در آیات قرآنی تا زمانی کودک به بلوغ اقتصادی نرسیده نمی تواند اموال خود را در اختیار بگیرد. بر همین اساس باید کودک برای این مسئولیت ها آموزش دیده و پرورش یافته و با آزمون و ابتلائات آمادگی کسب مسئولیت را به دست آورد و پس احراز توانایی اخذ و عطا یعنی بلوغ اقتصادی مسئولیت اقتصادی را به عهده می گیرد.

خداوند در آیه ۴ سوره نساء می فرماید: وَابْتَلُواْ الْیَتَامَى حَتَّىَ إِذَا بَلَغُواْ النِّکَاحَ فَإِنْ آنَسْتُم مِّنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُواْ إِلَیْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَأْکُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَن یَکْبَرُواْ وَمَن کَانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَمَن کَانَ فَقِیرًا فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُواْ عَلَیْهِمْ وَکَفَى بِاللّهِ حَسِیبًا؛ و یتیمان را بیازمایید تا وقتى به سنّ‏ زناشویى برسند پس اگر در ایشان رشد فکرى‏ یافتید، اموالشان را به آنان رد کنید، و آن را از بیم آنکه مبادا بزرگ شوند، به اسراف و شتاب مخورید. و آن کس که توانگر است باید از گرفتنِ اجرت سرپرستى‏ خوددارى ورزد و هر کس تهیدست است باید مطابق عرف از آن‏ بخورد پس هر گاه اموالشان را به آنان ردّ کردید بر ایشان گواه بگیرید، خداوند حسابرسى را کافى است.

در این آیه دو شرط بلوغ جنسی یا همان بلوغ النکاح و بلوغ رشدی که با تعلمیات و مانوس شدن با فعالیت های اقتصادی به دست می آید مطرح شده است. پس اگر بلوغ جنسی به طور طبیعی تحقق می یابد، بلوغ فکری و رشدی با تعلیم و آموزش و پرورش در کودک ایجاد می شود و پس از آن که بلوغ رشدی در فکر و عمل اقتصادی و به تعبیر امام(ع) اخذ و عطا فراهم آمد، دیگر یتیم نیست و باید مسئولیت های خودش را به عهده گیرد.

تاکید قرآن بر ایناس که از انسان و مردمک چشم گرفته شده، به معنای مشاهده ای است که با تکرار به یک امر عادی تبدیل می شود و انسان را از وحشت و نفور دور می کند همان طوری که حضرت موسی(ع) در شب هایی که چوپانی می کرد با آتش گله داران و رمه داران مانوس شد و وقتی از دور آتشی دید گفته که این آتش برایم مانوس است.(طه، آیه ۱۰؛ نمل، آیه ۷؛ قصص، آیه ۲۷) پس باید کودک را با کارهای اقتصادی در یک کارگاه و دوره های پودمانی نظری و عملی قرار داد تا رشد فکری و اقتصادی را برای مسئولیت به دست آورد و پس از بلوغ جنسی بتواند بر اساس رشدی که بدان مانوس است و صلاحیت یافته، عمل اقتصادی داشته و مسئولیت کارهای اقتصادی اش را به عهده گیرد.(نگاه کنید: مجمع البیان، طبرسی، ذیل آیه ۴ سوره نساء)

حقوق یتیمان و مسئولیت دیگران

در آیات قرآنی برای یتیم حقوقی بیان شده که به طور طبیعی تکالیفی را برای دیگران پدید می آورد؛ زیرا اگر حقی برای کسی ثابت شود، تکلیفی برای دیگران اثبات شده است. در این جا به برخی از حقوق یتیمان و تکلیف دیگران از جمله جامعه اسلامی اشاره می شود:

  1. یتیم نوازی: خداوند یکی از کارهای نیک و بر را یتیم نوازی دانسته است. خداوند می فرماید: وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آَمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآَخِرِ وَالْمَلَائِکَهِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآَتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّائِلِینَ؛ بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورد و مال خود را با وجود دوست داشتنش به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان و سائلان بدهد.(بقره، آیه ۱۷۷)پیامبر (صلی ‌الله‌ علیه و اله) نیز درباره یتیم نوازی می فرماید: أتحب أن یلین قلبک و تدرک حاجتک؟ ارحم الیتیم و امسح رأسه و اطعمه من طعامک یلین قلبک و تدرک حاجتک؛ آیا دوست داری دلت نرم و آرزویت برآورده شود؟ بر یتیم ترحم کن و دست محبت بر سر او بکش و از غذای خود به او بخوران تا قلبت نرم و حاجتت روا گردد.( کنز العمال، ج ۳، ح ۶۰۰۲)رسول گرامی (ص) هم چنین فرمودند: من کفَّل یتیماً و نفقته کنت أنا و هو فی الجنَّه کهاتین و قرن بین اصبعیه المسبّحه و الوسطی؛ کسی که یتیمی را سرپرستی کند و عهده دار نفقه و مخارج او گردد من و او در بهشت پهلوی یکدیگر هستیم. سپس انگشت سبّابه و انگشت وسطی را پهلوی هم گذاشت و فرمود: مانند این دو که پهلوی یکدیگرهستند. (قرب الاسناد، صفحه ۴۵) پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله نزد او رفت و پرسید: چرا گریه می کنی؟ گفت: من پسر فلانی هستم که در جنگ احد کشته شد، مادرم شوهر کرد و مرا از خود راند و خواهرم نیز فوت کرده است. پیامبر مهربان صلی الله علیه و آله او را نوازش و آرام کرد، فرمود: اگر پدرت را کشتند، من پدر توام و همسرم مادرت، فاطمه علیهاالسلام خواهرت است، کودک خوشحال شد و فریاد برآورد، هان! ای کودکان اکنون مرا سرزنش نکنید که پدر و مادر و خواهر من از همه شما بهتر و برتر است سپس حضرت او را به حضرت فاطمه سلام الله علیها سپرد، حضرت فاطمه علیهاالسلام نیز او را نوازش و پاکیزه نمود و لباسی پاک بر او پوشانید و تا رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله در خانه حضرت فاطمه علیهاالسلام بود.( مستدرک الوسائل، محدث نورى، ج۲، ص۴۷۴) در سیره پیامبر(ص) آمده که آن حضرت (ص) روزی در راه اصلی مدینه می گذشت، چند کودک را دید که طفلی را دوره کرده و او را به نداشتن پدر سرزنش می کنند و می گویند که تو پدر نداری ولی پدر ما فلان است و دارای شأن و مقام می باشد، کودک یتیم بنای گریستن گذاشت. آن حضرت(ص) در جایی دیگر می فرماید: ما من مؤمن و لا مؤمنه یضع یده علی رأس یتیمٍ ترحّماً الّا کتب الله له بکلّ شعره مرَّت یده علیها حسنه؛ هر مرد و زن با ایمانی که از روی مهربانی دست خود را روی سر یتیمی بکشد خدای متعال به عدد هر مویی که دست خود را روی آن می گذارد یک ثواب برای او می نویسد.( ثواب الاعمال، ص ۲۳۷) در این آیه بر واژه محبت تاکید شده است. به این معنا که بر و نیکی را در حق یتیمان و دیگران با محبت انجام می دهد و این گونه نیست که تنها مالی بدهد و انفاق و اطعامی داشته باشد، بلکه با آن که خود بدان نیازدارد و آن چیزی که می دهد محبوب اوست؛ زیرا شرط در انفاق بخشیدن از محبوب ها، هم چنین با محبت و عشق به دیگران این عمل را انجام می دهد تا محبوب خداوند شود.(آل عمران، آیه ۹۲) در حقیقت از مقام ارحم ترحم ؛ رحم کن تا مورد مهربانی و رحمت الهی قرار گیری عمل می کند.
  2. حفظ مال یتیم: از دیگر حقوق یتیم آن است که اموالش را تا بلوغ جنسی و رشدی برای حفظ کنند. این مسئولیتی است که بر جامعه اسلامی است. البته از باب اقرب یمنع الابعد؛ اول باید اولیای او این کار را انجام دهند و در نهایت این مسئولیت بر حاکم شرع و جامعه اسلامی قرار داده می شود. پس هر کسی باید مسئولیت خویش را در برابر یتیم و حفظ مال او انجام دهند.(نساء، آیه ۴) هم چنین از آیه ۲ سوره نساء که می فرماید: وَآتُوا الْیَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ ؛ اموال یتیمان را به آنان بدهید، به دست می آید که حفظ مال تا زمانی که باید مال به آنان داده شود، واجب است. پس اگر مالی به اشکالی چون مضاربه ، قرض الحسنه و مانند آنها در اختیار شخصی قرار گرفته، باید به اولیای یتیم تحویل دهد و نمی تواند پیش خود نگه دارد تا در هنگام بلوغ به او برساند، بلکه باید پس از مرگ پدر، مالی به ولی یتیم عودت داده شود. خداوند از کسانی که مال یتیم را در اختیار دارند حتی اولیای یتیم خواسته است تا مال یتیم را از مال خود جدا کنند و به شکل اختلاط و درهم نگه ندارند؛ زیرا این ترکیب موجب اختلاط خبیث و طیب می شود؛ زیرا خوردن اختلاطی از مال خود و یتیم اختلاط حلال و حرام است. خداوند می فرماید: وَآتُوا الْیَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَلَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِکُمْ إِنَّهُ کَانَ حُوبًا کَبِیرً ؛ و اموال یتیمان را پس از بلوغ به دست آنها دهید، و مال بد و نامرغوب خود را به مرغوب (آنها) تبدیل نکنید و اموال آنان را به ضمیمه اموال خود مخورید، که این گناهی بس بزرگ است.(نساء، آیه ۲)
  3. سرپرستی یتیم: هر کسی از افراد جامعه مسئولیت دارد تا از یتیمان مراقبت نماید؛ اما بر اساس قاعده قرآنی «الاقرب ثم الاقرب یا الاقرب یمنع الابعد؛ اول مسئولیت بر عهده خویشان و اقربای او و سپس دیگران است. امام باقر (علیه السلام) فرمود: «چهار خصلت در هر کس باشد خداوند خانه­ای در بهشت برای او بنا کند: کسی که یتیمی را پناه دهد و بر ناتوانی دلسوزی کند و به پدر و مادر خود مهر ورزد و با زیر دست خود مدارا کند.( خصال صدوق، ج ۱، ص ۲۳۱، حدیث ۵۳)در آیات سوره ضحی نیز بر این مطلب اشاره شده و خداوند به پیامبر (صلی ‌الله‌ علیه و آله) می فرماید همان طور که یتیم بودی و تو را پناه دادیم تو نیز یتیمان را نوازش کن و آنها را از خود دور نکن.( مهدوی کنی، نقطه­های آغاز در اخلاق عملی، ص۵۰۳.)این وصیت امام حاکی از مسئولیت سخت در قبال یتیمان است، که امام این چنین بدان سفارش دارند، پس در رفتارمان با دیگران و به خصوص قشر درد کشیده باید بسیار تأمل و دقت کرد؛ چرا که این یک آزمایش الهی است برای هر دو طرف؛ «یتیمان از آن جهت که والد خود را از دست داده­اند و دیگران از جهت برخورد با آنان»( الدر المنثور، ج ۹، ص ۴۶، ذیل نساء ، آیه ۹)در حدیثی از رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می خوانیم: «و الذَّی تفسی بیده لایلی مسلم یتیماً فیحسن ولایته و یضع یده علی رأسه إلّا رفعه الله عزَّوجلَّ بکلِّ شعره درجه و کتب له بکلِّ شعره حسنه و محی عنه بکلِّ شعره سیّئه.» سوگند به کسی که جانم در قبضه قدرت اوست، هر مسلمانی که سرپرستی یتیمی را به عهده بگیرد وبخوبی از عهده ولایت و سرپرستی آن یتیم برآید و دست محبّت بر سر او بکشد به عدد هر مویی که از زیر دستش می گذرد خداوند متعال یک درجه مقام او را بالا می برد و یک ثواب در نامه عمل وی می نویسد و یک گناه از او کم می کند. (همان، ص ۱۷۵، حدیث ۶۰۳۰) پیامبر(ص) هم چنین فرموده است:«اتحبُّ ان یلین قلبک و تدرک حاجتک؟ ارحم الیتیم و امسح رأسه و أطعمه من طعامک یلین قلبک و تدرک حاجتک.» آیا دوست داری دلت نرم و آرزویت برآورده شود؟ (آنگاه فرمود:) بر یتیم ترحّم کن و دست محبّت بر سر او بکش و از غذای خود به او بخوران تا قلبت نرم و حاجتت روا گردد. ( کنزالعمّال، ج ۳ ، ص ۱۶۹، حدیث ۶۰۰۲) انسان اگر با دیدی عمیق­تر نسبت به اطرافیان خود بنگرد، کودکان و خانواده­های بی سرپرستی را خواهد دید که نیازمند کمک مالی و محبت هستند، در حالی که ممکن است ما از آن­ها غافل باشیم و دچار سهل­انگاری در مورد آنان شده باشیم، حال آن که پدر یتیمان، امیر مؤمنان (علیه السلام) به شهادت تاریخ مدام به حال ایتام و ضعیفان رسیدگی می­کرد و سرپرست و حامی­شان بود، علاوه بر این­ها ایشان نزدیک شهادت خود فرمودند:«خدا را، خدا را در مورد یتیمان، نکند آنها گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند، نکند آن­ها در حضور شما در اثر عدم رسیدگی از بین بروند.»( نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، وصیت ۴۷) پیامبر(صلی ‌الله‌ علیه و آله) نیز که خود کودکی یتیم بودند و با درد یتیمی به خوبی آشنا هستند در مورد اجر و پاداش سرپرستی یتیم فرمودند: «کسی که یتیمی را سرپرستی کند تا این که از او بی نیاز شود خداوند بهشت را بر وی واجب می کند، همان گونه که اگر کسی در مال یتیم خیانت کند مستحق دوزخ می شود»( امالی طوسی، ج ۲، ص ۹۹)
  4. اصلاح کار یتیمان: یکی از وظایف و تکالیف امت و حقوق یتیمان توجه ویژه به امور آنان است به طوری که اگر فسادی در کار آنان یافت شد و یا به هر دلیلی مشکلی دارند، باید امت برای اصلاح کار آنان اقدام کند: خداوند می فرماید: یَسْلُونَکَ عَنِ الْیَتَمَی قُلْ إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَیْرٌ وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ؛ از تو درباره یتیمان می پرسند، بگو: اصلاح کار آنان بهتر است و اگر زندگی خود را با زندگی آنها بیامیزید، آنها برادران دینی شما هستند.(بقره، آیه ۲۲۰)
  5. اختلاط عادلانه با یتیمان: در آیه پیش گفته هم چنین بر اختلاط با آنان تاکید شده است؛ پس نباید به دلیل واهی این که ممکن است به آنان ظلم روا داریم یا کوتاهی داشته باشیم، اصولا به سمت آنان نرفته و با آنان اختلاط نداشته باشیم. خداوند در آیه ۳ سوره نساء حتی نسبت به اختلاط بلکه ازدواج با یتیمان می فرماید: «و اگر می ترسید که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان، چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید. علامه طباطبایی مورد نزول آیه یاد شده را ازدواج سرپرستان ایتام با دختران یتیم به خاطر بهره مندی از مالشان و سپس رها کردن آنها در حالی که تهی دست شده و کسی مایل به آنها نیست، دانسته است.( المیزان فى تفسیر القرآن، علامه سید محمدحسین طباطبایى، ج۴، ص۱۶۶ـ۱۶۷)
  6. اکرام و احسان یتیم: یکی دیگر از حقوق یتیمان و تکلیف امت و جامعه اسلامی، اکرام و احسان در حق یتیمان است. احسان به یک معنای اعم است و شامل اکرام یعنی نیکی در برابر بدی نیز می شود؛ اکرام معنای اخص از احسان دارد؛ اما هر گاه جدا به کار رود شامل معنای دیگری نیز می شود؛ به هر حال، اکرام مرتبه بسیار والایی و برتری است و انسان می بایست پیش از آن که یتیم چیزی بخواهد بی هیچ منت و ریایی خالصانه و از روی محبت به او اکرام نماید. خداوند در آیه ۸۸ سوره بقره، یکی از میثاق های مهم با یهودیان را احسان به یتیمان بر شمرده است. البته مفاد میثاقی که با یهودیان بسته شده اموری عام است که بر عهده هر مسلمان و مومنی به خدا و قیامت است؛ از این روست که این مفاد در آیات دیگر قرآنی برای امت اسلامی نیز فرض و واجب دانسته شده است. از آیه ۱۷ سوره حجر به دست می آید عدم توجه به این حق یتیمان موجب می شود تا انسان گرفتار خشم الهی و دوزخ شود: کَلَّا بَل لَّا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ ؛ ولی نه بلکه شما با یتیم کریمانه برخورد نکردید و اکرام ننمودید.
  7. اطعام و اهتمام به تغذیه و پوشاک یتیم: خداوند در ایات بسیاری چون آیه ۸ و ۱۲۷ سوره نساء و آیه ۸ سوره انسان و آیه ۱۷ سوره فجر و ۶ سوره ضحی و ۲ سوره ماعون بر توجه به تغذیه و اطعام یتیمان تاکید می کند و می فرماید: «با یتیمان سخن نیکو و دلپسند بگویید، به آنها اطعام دهید، آنها را گرامی داشته و به آنها پناه دهید و هرگز آنها را آزرده خاطر نکرده و از خود دور نکنید».( حضرت علی(ع) قبل از شهادتش فرمودند:الله الله فی الأیتام فلاتغبوا فراهم و لا یضیعوا بحضرتکم فقد سمعت رسول الله یقول من عال یتیماًحتی یسغنی اوجب الله عزوجل له بذالک الجنه کما واجب لاکل مال الیتیم النار؛ درباره یتیمان از خدا بترسید و مبادا یک روز سیرشان کنید و یک روز گرسنه بمانند و مبادا که با حضور شما مرد آنان از بین بروند زیرا از رسول خدا(ص) شنیدم که هر کس یتیمی را سرپرستی کند تا آن که بی نیاز شود خداوند عزوجل با این کار بهشت را بر او واجب می گرداند همچنان که جهنم را برخورنده مال یتیم واجب ساخته است.( کافی ج ۷ باب ۵۱ حدیث ۷)
  8. تعلیم و تربیت: از دیگر حقوق یتیمان و تکالیف امت ، تعلیم و تربیت یتیمان است که از آیه ۴ سوره نساء نیز به دست می آید؛ زیرا باید آموزش و تربیت به شکلی انجام گیرد که یتیم به رشد فکری و عملی دست یافته و بتواند مسئولیت های خود را به عهده گیرد و زندگی مستقلی را تشکیل دهد. امیرمومنان علی(ع) در باره تربیت یتیمان نیز می فرماید: ادب الیتیم مما تؤدب منه ولدک و اضربه مما تضرب منه ولدک؛ هم چنانچه فرزندان خود را تربیت مى‏کنید، یتیمان را نیز ادب نمائید، و به طورى که در هنگام نیاز فرزندان خویش را مى‏زنید، از یتیمان نیز غفلت نکنید (چنانچه نیاز باشد مى‏توان متوسل تنبیه مجاز شرعى شد) تا بچه‏هاى لوس بار نیایند.( وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۱۲۵ ) آن حضرت(ع) توجه به تعلیم و تربیت و روحیات و عواطف را در کنار توجه و اهتمام به خوراک و پوشاک یتیم مورد عنایت قرار داده و می فرماید: امام علی (ع) : «الله الله فی الایتام فلاتغبوا افواههم و لایضیعوا بحضرتکم ؛ در وصیت به فرزندانش فرمود: از خدا بترسید درباره یتیمان، در غذای جسم آنان مسامحه ننمائید، در جان آنان نیز مراقبت کنید، مواظب باشید روحیه آنها در برابر شما ضایع نشود و آزرده نگردد .( نهج البلاغه، نامه ۴۷ )

پاداش یتیم نوازی

اگر کسی به این مسئولیت های الهی خویش در قبال یتیمان عمل کند و حقوق آنان را مراعات نماید، از پاداش های عام و خاصی برخوردار می شود که به برخی از آن ها اشاره می شود:

  1. اهل اکرام و احسان: کسی که حقوق یتیمان را مراعات کند و به اکرام و احسان با آنان برخورد نماید، از اهل اکرام و احسان خواهد بود که در آیات قرآنی برای آنان ثواب بسیاری در دنیا و آخرت بیان شده است.
  2. بهشت: مراعات حقوق یتیمان موجب دخول در بهشت است. معصوم(ع) می فرماید: «من اراد ان یدخله الله عزّوجلَّ فی رحمته و یسکنه جنَّته فلیحسن خلقه … و لیرحم الیتیم؛ کسی که بخواهد مشمول رحمت خداوند گردد و وارد بهشت شود… باید نسبت به یتیمان دلسوز و مهربان باشد. (امالی صدوق، صفحه ۳۱۸، مجلس ۶۱، حدیث ۱۵) در روایات دیگری نیز آمده است: ان فی الجنه دهرا یقال لها باب الفرح؛ بهشت درهایی دارد که یکی از درهای بهشت باب الفرح است. این در مخصوص کسانی است که به یتیم‌ها کمک می‌کنند. امام باقر (ع) می فرماید: اربع من کن فیه بنی الله له بیتا فی الجنه: من آوی الیتیم و رحم الضعیف و اشفق علی والدیه و رفق بمملوکه ؛ هر کس دارای چهار خصلت باشد خداوند خانه ای در بهشت برایش بنا می کند: یتیمی را سرپرستی کند، بیچاره ای را ترحم کند، با پدر و مادر مهربان باشد و با مملوک خود نیکی و مدارا کند .( خصال صدوق، ص ۱۷۶ ) پیامبر(ص) می فرماید: «من عال یتیما حتی یستغنی اوجب الله له بذلک الجنه ؛ کسی که یتیمی را در خاندان خود نگاهداری کند تا دوران کودکیش سپری گردد و از سرپرستی بی نیاز گردد، با این عمل بهشت را خداوند بر او واجب می کند .( تحف العقول، ص ۱۹۸)
  3. همسایگی پیامبر(ص) در بهشت: پیامبر اکرم(ص) فرمودند:أَنَا وَ کَافِلُ الْیَتِیمِ کَهَاتَیْنِ فِی الْجَنَّهِ وَ أَشَارَ بِإِصْبَعَیْهِ السَّبَّابَهِ وَ الْوُسْطَی؛ پیامبر اکرم(ص) انگشت اشاره و میانی خود را نشان داد و فرمود من و سرپرست یتیم در بهشت مانند این دو هستیم.( مستدرک، ج ۲، ص۴۷۴)
  4. رهایی از قساوت قلب: از آثار دئیوی یتیم نوازی رهایی از قساوت قلب و مشکلات روحی و روانی است. رسول خدا (ص) می فرماید: «من انکر منکم قساوه قلبه فلیدن یتیما فیلاطفه ولیمسح راسه یلین قلبه باذن الله فان للیتیم حقا؛ کسی که از قساوت قلب خود ناراضی است یتیمی را مورد ملاطفت قرار دهد، دست نوازش بر سرش بکشد امید است دلش به اذن خدا مهربان شود، یتیم در اجتماع حقی دارد، با نوازش حق او ادا می شود .( وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۱۵۷؛ الترغیب و الترهیب ج ۳ ص ۳۴۹ حدیث ۱۴)
  5. بهره مندی از حسنات : برخی از اعمال یک حسنه و پاداش بیش تر ندارد، اما برخی از اعمال چون قرض الحسنه دارای اضعاف مضاعف از حسنات است. هم چنین یتیم نوازی این گونه است. رسول خدا (ص) می فرمایند: من مسح راس یتیم کانت له بکل شعره مرت علیها یده حسنات ؛ کسی که دست نوازش و محبت به سر یتیمی بکشد به عدد هر موئی که از زیر دستش گذشته خداوند پاداش به او عنایت می فرماید .( مستدرک الوسایل، ج ۲، ص ۶۱۶) امیرمومنان علی(ع) نیز می فرماید: ما من مؤمن ولا مؤمنه یضع یده علی رأس الیتیم ترحماً له الا کتب الله له بکل شعره مرت یده علیها حسنه، هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که دست محبت بر سر یتیمی بگذارد مگر این که خداوند به اندازه هر بار مویی که بر آن دست کشیده ثوابی برایش بنویسد. (بحار الأنوار ، ج ۷۵، ص ۴ – ۹)
  6. مغفرت و بخشایش خداوندی : از دیگر آثار و برکات یتیم نوازی مغفرت الهی است. رسول خدا (ص) در این باره فرموده اند: «من کفل یتیما من المسلمین فادخله الی طعامه و شرابه، ادخله الله الجنه البته الا ان یعمل ذنبا لایغفر ؛ کسی که متکفل یتیمی شود، او را به خانه خود ببرد و در خوردنی ها و نوشیدنی ها شریک خویش نماید البته پاداش او بهشت است مگر آن که گناه غیر قابل بخششی مرتکب شده باشد .(مستدرک، ج ۱، ص ۱۴۸)
  7. بهترین و نیکو ترین خانه: اگر بخواهیم دارای خانه ای باشیم که خانه خیر و نیک شود، باید یتیم نوازی کنیم تا مشکلات از خانه ما رخت بر بندد. رسول خدا (ص) می فرماید: خیر بیوتکم بیت فیه یتیم یحسن الیه و شر بیوتکم بیت یساء الیه ؛ بهترین خانه های شما خانه ای است که در آن یتیمی مورد احسان قرار گیرد و بدترین خانه ها خانه ای است که در آن به یتیمی بدرفتاری و ستم شود.( مستدرک الوسائل، ج ۱، ص ۱۴۸ )

کیفر و مجازات یتیم آزاری

در آیات قرآنی تنها به حقوق و مسئولیت های مردم در قبال یتیمان اشاره نشده است؛ بلکه مجازات و کیفرهایی را برای کسانی که به هر شکلی حقوق یتیمان را مراعات نمی کنند و یا حتی بدتر موجب اذیت و آزار آنان می شود، بیان شده است که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود:

  1. آتش خوری: خوردن مال یتیم، خوردن آتش است که درون آدمی را می سوزاند. این از باب مثال نیست، بلکه بیان حقیقت ملکوتی است؛ زیرا اگر چشم ملکوتی داشته و اهل یقین بودیم همین الان در دنیا می دیدیم که مال یتیم خوری آتش خوری است.(تکاثر، آیات ۵ و ۷ و آیات دیگر) هم چنین خداوند می فرماید: إن الذین یکتمون ما أنزل الله من الکتاب و یشترون به ثمنا قلیلا أولئک ما یأکلون فی بطونهم إلا النار؛ کسانى که آیات خدا را کتمان مى کنند و به وسیله آن درآمد ناچیزى فراهم مى نمایند آنها جز آتش چیزى نمى خورند.( بقره، آیه ۱۷۴) شخصی از امام معصوم(ع) کسى سؤال کرد: این مجازات آتش در باره چه مقدار از غصب مال یتیم است؟ فرمود:” در برابر دو درهم!”(نگاه کنید: تفسیر البرهان، ج ۱، ص۳۴۷) در مجمع البیان برای این جمله دو وجه ذکر شده است: ۱- روز قیامت، آتش از دهان و گوش و بینى ایشان زبانه می زند تا مردم بدانند که آنها مال یتیمان را خورده اند. امام باقر (ع) از پیامبر گرامى روایت کرده است که روز قیامت مردمى سر از قبر بیرون مى آورند که آتش از دهانشان زبانه مى زند پرسیدند اینها چه کسانى هستند؟ حضرت همین آیه را قرائت کردند. ۲- این مطلب به عنوان مثل، ذکر شده است. چه کسى چنین کارى را انجام دهد به جهنم مى رود و به خاطر خوردن مال یتیم، درونش پر از آتش مى گردد. شاعر گوید: و ان الذى اصبحتم تحلبونه دم غیر ان اللون لیس باحمرا ؛ یعنى آنچه دوشیده اند خون است. جز اینکه رنگ آن سرخ نیست. گوینده شعر، مردى را وصف مى کند که به عنوان دیه، شتر گرفته بودند. به آنها مى گوید: شیرى که از شتر مى دوشید، خون مقتول است که مى دوشید و مى خورید.(مجمع البیان، ذیل آیه ) خداوند در این باره می فرماید: إن الذین یأکلون أموال الیتامی ظلما إنما یأکلون فی بطونهم نارا وسیصلون سعیرا؛ به راستی آنان که اموال و دارایی یتیمان را به ستم می خورند، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می برند، و به زودی در آتشی فروزان درآیند. ( نساء، آیه ۱۰)
  2. گناه کبیره: خوردن مال یتیم گناه کبیره است که خداوند در آیات قرآنی مرتکب گناه کبیره را اهل دوزخ دانسته است. خداوند درباره این گناه می فرماید: وَآتُواْ الْیَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَتَبَدَّلُواْ الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَلاَ تَأْکُلُواْ أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِکُمْ إِنَّهُ کَانَ حُوبًا کَبِیرًا؛ مال یتیمان را به یتیمان دهید و حرام را با حلال مبادله مکنید و، اموال آنها را همراه با اموال خویش مخورید ، که این گناهی بزرگ است.
  3. تنگدستی و فقر: از عواملی که موجب فقر می شود، عدم تکریم یتیمان است. خداوند به این مطلب در آیات ۱۶ و ۱۷ سوره فجر اشاره کرده است. در این آیات توضیح داده شده که اهانتی از سوی خداوند صورت نگرفته و فقر و نداری افراد به سبب عدم تکریم یتیمان است. پس یکی از آزمون های آزمون با یتیمان است که موجب تنگنای مالی می شود.
  4. گرفتاری نسل ها: مال یتیم خوری به خود فرد محدود نمی شود، بلکه آثار آن درنسل های آینده او نیز می ماند. حلبى، از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که در کتاب امیر مؤمنان على علیه السلام آمده است: آن که از روى ستم و به ناروا مال یتیم را حیف و میل مى کند، فرجام کار خود را خواهد دید، و بال و مکافات این عمل زشت او در دنیا گریبانگیر نسل او و در عالم آخرت دامنگیر خود او خواهد شد، چرا که خداوند (در قرآن کریم) فرموده است: و لیخش الذین لو ترکوا من خلفهم ذریه ضعافا خافوا علیهم فلیتقوا الله و لیقولوا قولا سدیدا؛ یعنى باید بترسند آنان که اگر از خود فرزندان ناتوانى بر جاى گذارند بر آینده شان بیم دارند، آرى باید از خدا پروا کنند و سخنى درست گویند. (نساء،آیه ۹)
  5. بدترین خوردنی ها: خداوند خوردن مال یتیم را مانند خوردن خبیث معرفی کرده است. از امام صادق (ع) از پدرش از پدرانش از پیامبر (ص) نقل کرده که پیامبر(ص) فرمود: شر المآکل أکل مال الیتیم ظلما؛ : بدترین خوردنیها، خوردن مال یتیم از روى ستم است.
  6. خلود در دوزخ: در فقه الرضا آمده است که آن حضرت(ع) فرمود: من أکل مال الیتیم درهما واحدا ظلما من غیر حق یخلده الله فی النار؛ و روی أن أکل مال الیتیم من الکبائر التی وعد الله علیها النار… هر که از روى ستم، یک درهم از مال یتیم را به ناحق بخورد، خداوند او را در آتش جاودان خواهد ساخت. الخبر(فقه الرضا )