به خدا وام دهیم!

samamosبررسی ماهیت قرض‌الحسنه و آثار مادی و معنوی آن

وام بی‌بهره و غیر ربوی،‌ یکی از اعمال مستحب اسلام است که از آن به قرض‌الحسنه (وام نیکو) یاد می‌شود؛ چرا که آثار و برکات آن بر فرد و جامعه، چنان است که خداوند آن را در ردیف دو واجب اصلی اسلام یعنی نماز و زکات مطرح کرده و خواهان عمل به این رفتار اقتصادی،‌ اخلاقی و اجتماعی از سوی مومنان شده و بدان تشویق و ترغیب می‌کند.
نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه‌های وحیانی اسلام، گوشه‌هایی از آثار مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی قرض‌الحسنه را بیان کرده است.

چیستی و ماهیت قرض‌الحسنه
قرض که در فارسی به معنای وام است؛ یک رفتار اقتصادی است که می‌تواند به دو شکل انجام گیرد. گاه وام‌دهنده افزون بر اصل وامی که پرداخته مبلغ یا چیزی را طلب می‌کند که به آن قرض ربوی می‌گویند؛ و گاه دیگر، وام‌دهنده چیزی را مطالبه نمی‌کند و تنها اصل مال خویش را بازپس می‌گیرد.
در فرهنگ‌های لغت عربی، قرض به معناى اعطاى بخشى از مال دانسته شده است، به صورتى که قرض‌دهنده آن را بازپس گیرد. (الصحاح، ج ۳، ص ۱۱۰۲ «قرض»؛ تاج العروس، ج ۱۰، ص ۱۳۷)
در اصطلاح فقه اسلامی، قرض، تملیک مال به دیگرى با ضمانت است به اینکه بر عهده وام‌گیرنده بازگرداندن مال باشد، اعمّ از اینکه عین یا مثل و یا قیمت آن باشد. (تحریرالوسیله، امام خمینی، ج ۱، ص ۵۹۹)
قرض یک نوع معامله میان دو طرف است. در عقد قرارداد قرض که بهتر است نوشته شود، (بقره، آیه ۲۸۲؛ مجمع‌البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۸۱) اگر قید شود که تنها اصل مال بازگردانده شود، همان قرض‌الحسنه و عملی بسیار پسندیده و نیکو است؛ ولی اگر در بازپس‌گیری قرض، همراه با اصل قرض، مالی دیگر یا چیزی به آن افزوده شود، قرض ربوی و از نظر احکام اسلامی حرام است. (بقره، آیات ۲۷۵ تا ۲۷۸؛ آل عمران، آیه ۱۳۰؛ نساء، آیه ۱۶۱؛ روم، آیه ۳۹)
برخی‌ها قرض‌الحسنه را همان انفاق گرفته‌اند (التبیان، ج ۹، ص ۵۲۹؛ مجمع‌البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۰۷ و ج ۹ – ۱۰، ص ۳۵۸)  در حالی که انفاق از معاملات نیست، بلکه می‌توان آن را از ایقاعات دانست؛ چرا که انفاق در لغت به معناى اخراج مال از ملک (مجمع‌البیان، طبرسی، ج‌۱‌-‌۲، ص‌۱۲۱) و در اصطلاح قرآن، اخراج از مال و غیر مال و از واجب و غیر واجب است. (مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ذیل واژه انفاق) اما در قرض شخص طبق عقد و قراردادی مال خود را به تملیک دیگری در می‌آورد به شرط بازپس‌گیری و باز پس‌دادن؛ بنابراین،‌ نمی‌توان قرض‌الحسنه را در فرهنگ قرآن به معنای انفاق دانست؛ هر چند می‌توان واژه انفاق و کاربردهای آن را در فرهنگ قرآنی به عنوان یک مفهوم عام و کلی در نظر گرفت که در این صورت شامل قرض‌الحسنه نیز می‌شود.
مقصود ما از قرض‌الحسنه به معنای عقد قرارداد با انسان محتاج و نیازمندی است که وام را به شرط پس دادن می‌گیرد. ناگفته نماند که رابطه «دَیْن» با قرض‌الحسنه، رابطه عموم و خصوص است؛ چرا که دَیْن مالى است کلّى که در ذمّه فرد ثابت می‌شود، چه به وسیله اقتراض باشد و یا قرار گرفتن مبیع در بیع سَلَم یا ثَمَن در نسیه یا اجرت در اجاره یا صداق در نکاح و غیر آن؛ ولى قرض، ثابت شدن مال کلّى در ذمّه است فقط به صورت اقتراض. (تحریرالوسیله، امام خمینی، ج ۱، ص ۵۹۵)
خداوند، ضامن قرض‌الحسنه
از همین عبارت امام خمینی (ره) معلوم می‌شود که قرض چه ربوی و چه قرض‌الحسنه آن، از مصادیق عقد و قرارداد و معامله است که شخص، متعهد می‌شود که مال گرفته شده را پس دهد و بازپس دادن مال را بر عهده خود گیرد.
قرض‌الحسنه از نظر اسلام عملی بسیار خوب و پسندیده و مستحبی است که در کنار اعمال واجبی چون نماز و زکات مورد تاکید و تشویق قرار گرفته است. (مزمل، آیه ۲۰) خداوند در این آیه در کنار فرمان به دو امر واجب، به قرض‌الحسنه نیز که عملی مستحب است، ‌فرمان می‌دهد و از این فرمان می‌توان استحباب موکد آن را به دست آورد.
خداوند به سبب اهمیت قرض‌الحسنه در زندگی مردمان، با بیان پاداش‌هایی چون پاداش نامحدود و غیر قابل شمارش (بقره، آیه ۲۴۵؛ مجمع‌البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۰۷ – ۶۰۸) و جلب شکر و سپاس و حلم الهی به سوی خود (تغابن، آیه ۱۷) بر آن است تا مردم به این عمل اقتصادی و کمک و دستگیری به نیازمندان واقعی و حقیقی تشویق شوند.
از آنجایی که قرض دادن به معنای معامله‌ای است که مال وام‌دهنده از ملکیت او خارج و به تملک وام‌گیرنده درمی‌آید، شخص وام‌دهنده، برای تامین بازپس‌گیری مال خویش، ضامن می‌خواهد و یا گرو و رهنی طلب می‌کند، اما در قرض‌الحسنه که شخص تنها برای رضایت و خشنودی خداوند، اقدام به اخراج مال خود از ملک خود می‌کند و آن را به تملیک دیگری در می‌آورد، خود خداوند ضامن می‌شود. البته چنان‌که گفته شد، زمانی خداوند قرض‌الحسنه را ضمانت می‌کند که شخص با اخلاص و بدون هیچ‌گونه قصد و غرض نفسانی و دنیایی و مادی قرض‌الحسنه را پرداخت نماید؛ چرا که در این صورت، وام‌گیرنده، شخص ظاهری وام نیست،‌ بلکه شخص گیرنده خود خداوند است که وام را می‌گیرد و به دست وام‌گیرنده می‌دهد. از این رو، کسی که وام گرفته است خود خداوند است. پس خداوند متعهد و ملتزم به پرداخت وام است. (بقره، آیه ۲۴۵؛ مائده، آیه ۱۲؛ حدید، آیه۱۱؛ مزمل، آیه ۲۰؛ و نیز زبدهًْ البیان، ص ۵۷۲)
در روایات چندی این معنا مورد تاکید قرار گرفته که نیازمند واقعی و محتاج حقیقی، ترس و واهمه‌ای در بازپس دادن قرض‌الحسنه نداشته باشد؛ چرا که خداوند خود ضامن است و آن را پرداخت می‌کند.
پیامبر(ص) درباره ضمانت قرض‌الحسنه از سوی خداوند می‌فرماید: إِنَّ اللّه‏َ تَعالى مَعَ الدّائِنِ حَتّى یَقْضىَ دَیْنَهُ مالَمْ یَکُنْ دَیْنُهُ فیما یَکْرَهُ اللّه‏ُ؛ خداوند یار قرض‏دار است تا قرض خود را بپردازد به ‏شرط آنکه قرض وى بر خلاف رضاى خدا نباشد. (نهج‌الفصاحه، ح ۷۳۳)
آن حضرت باز می‌فرماید: مَنْ أَخَذَ أَمْوالَ النّاسِ یُریدُ أَداءَ‌ها أَدَّى اللّه‏ُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَ‌ها یُریدُ إِتْلافَها اَتْلَفَهُ اللّه‏ُ؛ هر کس اموال مردم را بگیرد و قصد پرداخت آن را داشته باشد خداوند آن را بپردازد (او را یارى مى‏کند) و هر کس اموال مردم را بگیرد و قصد تلف کردن داشته باشد خداوند آن را تلف کند. (نهج‌الفصاحه، ح ۲۹۷۹)
رسول اکرم(ص) خود ضامن کسی است که با اخلاص می‌خواهد قرض‌الحسنه خود را بپردازد. آن حضرت می‌فرماید: اَلدَّیْنُ دَیْنانِ: فَمَنْ ماتَ وَ هُوَ یَنْوى قَضاءَهُ فَاَنَا وَلیُّهُ وَ مَنْ ماتَ وَلایَنْوى قَضاءَهُ فَذاکَ الَّذى یُؤْخَذُ مِنْ حَسَناتِهِ لَیْسَ یَوْمَئِذٍ دینارٌ وَ لادِرْهَمٌ؛ قرض بر دو نوع است: هر کس از دنیا برود و قصد داشته باشد که قرض خود را بپردازد من سرپرست او خواهم بود و هر کس از دنیا برود و قصد داشته باشد که قرض خود را نپردازد، در مقابل آن از اعمال نیک او برمی‌دارند، زیرا در آن روز دینار و درهمى نیست. (نهج‌الفصاحه، ح ۱۶۰۹)
امام صادق(ع) با توجه به اینکه قرض‌گیرنده و ضامن پرداخت آن خداوند است، در برخی از امور خاص و ضروری زندگی قرض‌الحسنه گرفتن را تجویز کرده و می‌فرماید که وام‌گیرنده ترس و اندوهی در باره باز پرداخت وام خود نداشته باشد که خداوند آن را می‌پردازد؛ چنانکه روزی هر روزه او را ضامن است و می‌پردازد. امام (ع) می‌فرماید: عَنْ اَبى موسى، قالَ: قُلْتُ لاَبى عَبْدِاللّه علیه السلام: جُعِلْتُ فِداکَ یَسْتَقْرِضُ الرَّجُلُ وَ یَحِجُّ؟ قالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: یَسْتَقْرِضُ وَ یَتَزَوَّجُ؟ قالَ: نَعَمْ، اِنَّهُ یَنْتَظِرُ رِزْقَ اللّه غُدْوَهً وَ عَشیَّهً؛ ابو موسى می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: فدایت شوم، آیا مرد، می‌تواند قرض بگیرد و حج برود؟ فرمودند: بله، عرض کردم: آیا می‌تواند قرض بگیرد و ازدواج کند؟ فرمودند: بله، قرض کند و ازدواج نماید و شب و روز منتظر روزى خدا باشد. (وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۸۲، ح ۱)
در اهمیت و ارزش قرض‌الحسنه همین بس که انسان با این کار خود، فرمان خداوندی را در تعاون و مشارکت در کارهای خیر به جا می‌آورد (مائده، آیه ۲) و دست‌های نیازمند و محتاجی را رد نمی‌کند و با این کار حقی از حقوق مومنان بر خود را ادا می‌کند؛ چرا که در هر مالی، حقوقی برای دو گروه سائلان و نیازمندان (محرومان) بر شخص دارنده مال است. (ذاریات،‌ آیه ۱۹؛ معارج، آیات ۲۴ و ۲۵)
همچنین، در ارزش این کار باید به این نکته توجه کرد که وام‌گیرنده، زمانی دست نیاز به سوی دیگری دراز می‌کند که نیازمند است و آبروی خویش را عرضه می‌دارد تا مالی قرض گیرد و به زخم خود بزند و بعد آن را پس دهد.
نقش قرض‌الحسنه در زندگی انسان‌های سالم و مومن بسیار سازنده و مفید است؛ چرا که با تقویت وضعیت اقتصادی و بهبودی آن، عامل قوام فرد و جامعه می‌شود (نساء، آیه ۵) و شخص را به کار و تلاش و تولید سوق می‌دهد. از این رو در روایات، ثواب قرض دادن بیش از صدقه دادن و انفاق دانسته شده است، چرا که گاه انسان صدقه به کسی می‌دهد که او نیازی ندارد؛ هم چنین قرض‌گیرنده با توجه به تعهدی که می‌سپارد بر آن است تا با تولید و تلاش خود، وام خود را پس دهد و این عمل قرض در گردش سالم اقتصاد و جریان مفید و سازنده پول و مال تاثیرگذار است. البته حکمت‌های دیگری را می‌توان برای این قرض برشمرد که در صدقه و انفاقات مستحب نیست. پیامبر(ص) در بیان ارزش‌گذاری اعمال مومنان، قرض را باارزش‌تر می‌داند و می‌فرماید: اَلصَّدَقَهُ بِعَشرَهٍ وَ القَرضُ بِثَمانِیَهَ عَشرَ وَ صِلَهُ الاِخوانِ بِعِشرینَ وَ صِلَهُ الرَّحِمِ بِاَربَعَهٍ وَ عِشرینَ؛ صدقه دادن، ده حسنه؛ قرض دادن، هجده حسنه؛ رابطه با برادران دینى‏، بیست حسنه؛ و صله رحم، بیست و چهار حسنه دارد. (کافى، ج ۴، ص ۱۰، ح ۳)
امام صادق(ع) نیز قرض دادن را بهتر از صدقه دادن می‌داند و می‌فرماید: لاِنْ اُقْرِضَ قَرْضا اَحَبُّ اِلَىَّ مِنْ اَنْ اَصِلَ بِمِثْلِهِ؛ مالى را قرض بدهم، بیشتر دوست دارم تا آن را ببخشم. (بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۱۳۹، ح ۵)
پاداش‌های مادی و معنوی قرض‌الحسنه
در آیات و روایات، پاداش‌ها بسیاری برای قرض‌الحسنه برشمرده شده است. این پاداش‌ها مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی است. مهم‌ترین پاداش قرض‌الحسنه در همان اصل قرض دادن نهفته، ‌زیرا شخص وام‌دهنده با خداوند معامله می‌کند و کسی که قرض می‌گیرد در حقیقت خداوند است. (بقره، آیه ۲۴۵؛ مائده، آیه ۱۲)
دیگر آن که خداوند خود ضمانت بازپس دادن وام را کرده و بی‌گمان خداوند شاکر و سپاسگزار است (تغابن، آیه ۱۷) و با برکت قرار دادن در مال شخص او را بی‌نیاز خواهد کرد و به فضل خود بر مال او می‌افزاید. از این رو در بیان سود و پاداش حاصل از قرض دادن به نیازمندان و محتاجان می‌فرماید که خداوند پاداش نامحدود و بی‌شماری را در نظر گرفته است. (بقره، آیه ۲۴۵، حدید، آیات ۱۱ و ۱۸)
خداوند در این آیات از پاداش و اجرت کریمانه خود سخن می‌گوید؛ بنابراین می‌بایست پاداشی عظیم و نیکو و بزرگوارانه‌ای باشد که خداوند برای وام‌دهنده در نظر گرفته است. این پاداش‌‌ها تنها اختصاص به دنیا ندارد بلکه در دنیا و آخرت و نیز مادی و معنوی خواهد بود. (همان آیات)
از آثار و برکات اجتماعی و کارکردهای دنیوی قرض‌الحسنه می‌توان به ایجاد محبت بین مردم و تحقق انسجام و وحدت اسلامی اشاره کرد. امام صادق (ع) می‌فرماید: ثَلاثٌ تـُورِثُ المَحَبَّه: الـدَیـنُ وَ التَّـواضُعُ وَ البَذلُ؛  سه چیز است که محبت آورد: قـرض دادن و فـروتنـى و بخشـش. (تحف العقول، ص ۳۱۶)
از جمله آثار قرض‌الحسنه می‌توان به محو سیّئات و تبدیل آن به حسنات  اشاره کرد. (مائده، آیه ۱۲) بنابراین، وام‌دهنده با این کار خویش، گویی تازه از مادر متولد شده و نقش کار او همانند توبه، تاثیرگذار است و مشکلاتی که به سبب گناه گرفتار آن است برطرف می‌شود. پس می‌توان گفت که وام دادن، موجب جلب منفعت و دفع و رفع بلا و گرفتاری نیز است.
خداوند در آیه ۱۲ سوره مائده از جمله پاداش‌های بزرگ قرض‌الحسنه را دستیابى به فوز عظیم و کامیابى در بهشت جاودان دانسته است. پس می‌بایست این عمل را از اعمال صالح و نیکی دانست که تضمین‌کننده بهشت برای آدمی است.
آداب قرض‌الحسنه
در آیات و روایات، آدابی برای قرض‌الحسنه بیان شده که باید از سوی دهنده و گیرنده آن مراعات شود. از جمله اینکه قرض دهنده مراعات آبرو و قرض گیرنده را بکند. از این رو خداوند گفتگوى محرمانه در مورد توصیه به قرض‌الحسنه را از کارهاى پسندیده و شایسته شمرده است. (نساء، آیه ۱۱۴؛ و نیز تفسیر نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۴۹، ح ۵۵۸)
یکی از آداب قرض‌الحسنه نوشتن آن است که از سوی گیرنده و دهنده وام انجام می‌شود یا کسی که دارای سواد نوشتن است برای این کار به خدمت می‌گیرند و شخص نویسنده نمی‌بایست از نوشتن امتناع کند و حتی پولی را برای نوشتن خود بخواهد. (بقره، آیه ۲۸۲) حتی برخی نوشتن را برای نویسنده واجب دانسته اند. (مجمع‌البیان، ج ۱ – ۲، ص ۶۸۲)
مهلت دادن به قرض گیرنده از آداب و احکام قرض است. پیامبر(ص) در این باره می‌فرماید:مَنْ أَقْرَضَ مَلْهوفا فَأَحْسَنَ طِلْبَتَهُ اسْتَأْنَفَ الْعَمَلَ وَ أَعْطاهُ اللّه بِکُلِّ دِرْهَمٍ أَلْفَ قِنْطارٍ مِنَ الْجَنَّهِ؛هر کس به گرفتار و درمانده اى قرض بدهد و در پس گرفتن آن خوشرفتارى کند (گناهانش پاک شده و) اعمالش را دوباره شروع می‌کند و خداوند در برابر هر درهم، هزار قنطار (ثروتى فراوان) در بهشت به او عطا کند. (ثواب الاعمال، ص ۲۸۹)
پیامبر(ص) هم چنین مهلت دادن به معسر و تنگدست را تشویق کرده و می‌فرماید: همانطور که براى آن کسى که از تو قرض گرفته جایز نیست که اداء آن را به تأخیر بیندازد، پس براى تو هم جایز نخواهد بود که با این که می‌دانى او تنگدست است از او مطالبه کنى. (ثواب الاعمال، ص ۱۳۸)
مهلت دادن به تنگدست در پرداخت قرض، از عوامل استجابت دعا و رهایی از گرفتاری و اندوه است. پیامبر(ص) درباره نقش امهال به معسر در زندگی مادی و دنیوی انسان می‌فرماید:مَنْ أَرادَ تُسْتَجابُ دَعْوَتُهُ وَأَنْ تُکْشَفَ کُرْبَتُهُ فَلْیُفَرِّجْ عَنْ مُعْسِرٍ؛هر کس می‌خواهد دعایش مستجاب و اندوهش برطرف شود، به تنگدست مهلت دهد. (کنزالعمال، ج ۶، ص ۲۱۵، ح ۱۵۳۹۸)
لازم است قرض گیرنده همواره در اندیشه ادای قرض خود باشد و از خداوند بخواهد تا شرایط ادای قرض را برای او فراهم آورد و او نیز با کار وکوشش برای تحقق این نیت خود گام بردارد. از نظر امام رضا(ع) کسی که نخواهد وامش را پس دهد یا تلاشی نمی‌کند،‌در حکم سارق و دزد است. آن حضرت می‌فرماید: اِعْلَمْ أَنَّ مَنِ اسْتَدانَ دَیْنا وَنَوى قَضاءَهُ، فَهُوَ فى أَمانِ اللّه حَتّى یَقْضیَهُ، فَإنْ لَمْ یَنْوِ قَضاءَهُ فَهُوَ سارِقٌ؛کسى که قرض بگیرد در صورتى که تصمیم داشته باشد آن را پس دهد در امان خداست تا آن را اداء کند ولى اگر تصمیم نداشته باشد آن را به صاحبش برگرداند، دزد محسوب می‌شود. (فقه الرضا، ص ۲۶۸)
هر چند که در قرض‌الحسنه هر گونه شرط برای بازپرداخت چیزی یا مالی بیش از مقدار قرض جایز نیست؛ ولی از اعمال مستحب این است که قرض گیرنده، مالی یا چیزی را بیش از اندازه قرض در هنگام بازپس دادن بدهد. امام صادق(ع) در آداب قرض‌الحسنه می‌فرماید :فَاِنْ اَعْطاهُ اَکْثَرَ مِمّا اَخَذَهُ مِنْ شَرْطٍ بَیْنَهُما فَهُوَ مُباحٌ لَهُ، وَ لَیْسَ لَهُ عِنْدَ اللّه ثَوابٌ فیما اَقْرَضَهُ؛ اگر قرض گیرنده بدون قرار قبلى، سودى به قرض دهنده بدهد مُباح است، ولى آن قرض دهنده پاداشى از خدا نخواهد گرفت. (بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۱۵۷، ح ۱)
اما اگر با شرط بخواهد چیزی افزون بر اصل به او برگردانده شود. این همان ربای حرام و گناه است نه قرض‌الحسنه هر چند که به نام قرض‌الحسنه داده و گرفته شود. على بن جعفر می‌گوید: از برادرم امام کاظم(ع) در مورد مردى که صد درهم قرض به دیگرى داد به این شرط که پنج درهم یا کمتر یا بیشتر (از قرض) به او بدهد پرسیدم؟ فرمودند: این عمل رباى محض است. (وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۱۰۸، ح ۷)
برای گرفتن قرض‌الحسنه نباید سراغ هر کسی رفت و آبروی خود را هزینه کرد؛‌ بلکه باید نزد کسانی برویم که احتمال پاسخ گویی مثبت از آنان می‌رود. از این رو امام حسین (سلام الله علیه) پیشنهاد و سفارش می‌کند که نزد افراد خاصی از جامعه برویم که احتمال پاسخ گرفتن مثبت از آنان بسیار بالاست. آن حضرت (ع) می‌فرماید:لاتَرفَعْ حاجَتَکَ إلّا إلى أحَدِ ثَلاثَهٍ: إلى ذی دینٍ أو مُرُوَّهٍ أو حَسَبٍ؛ جز به نزد یکى از این سه کس حاجت مبر: دیندار یا صاحب مروّت یا داراى اصالت خانوادگى. (میزان الحکمه- ح ۴۴۸۸)
قناعت، بهتر از قرض گرفتن
البته قرض گرفتن در صورت نیاز خوب است،‌ولی هیچ چیز بهتر از قناعت و حفظ آبرو و صبر نیست که خداوند درهای رحمت بیکران خود را به سوی او باز می‌کند و او را از فضل خویش بهره مند می‌کند. پیامبر(ص) می‌فرماید :أَقِلَّ مِنَ الدَّیْنِ تَعِشْ حُرّا؛قرض کمتر گیر تا آزاد باشى. (نهج‌الفصاحه، ح ۴۳۲)
امام على(ع) در این باره می‌فرماید:اِیّاکُمْ وَ الدَّیْنَ فَاِنَّهُ مَذَلَّهٌ بِالنَّهارِ، وَ مَهَمَّهٌ بِاللَّیلِ وَ قَضاءٌ فِى الدُّنْیا وَ قَضاءٌ فِى الآْخِرَهِ؛ زیر بار بدهى نروید زیرا بدهکارى، خوارى روز و اندوه شب است و در دنیا و آخرت باز پرداختى دارد. (کافى، ج ۵، ص ۹۵، ح ۱۱)
آن حضرت در جایی دیگر می‌فرماید :کَثْرَهُ الدَّیْنِ تُصَیِّرُ الصّادِقَ کاذِبا وَ المُنْجِزَ مُخْلِفا؛بدهى بسیار، راستگو را دروغگو و خوش قول را بدقول می‌کند. (غررالحکم، ج ۴، ص ۵۹۲، ح ۷۱۰۵)
از نظر آن حضرت (ع) وام گرفتن، چیزی در حد بردگی است و باید تا می‌توان از آن پرهیز کرد:اَلدَّیْنُ رِقٌّ فَلا تَبْذُلْ رِقَّکَ لِمَنْ لا یَعْرِفُ حَقَّکَ؛بدهى (نوعى) بندگى است، پس زمام اختیار خود را به کسى که حق تو را نمىشناسد مسپار (کنایه از این است که از هر کس قرض نگیر). (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید،ج۲۰،ص۳۰۶،ح۵۰۳)
آثار ترک قرض‌الحسنه
چنانکه گفته شد،‌ قرض‌الحسنه در زندگی فردی و اجتماعی، چنان نقش اساسی و کلیدی دارد که خداوند این مستحب را در کار واجباتی چون نماز و روزه بیان کرده و بر انجام آن فرمان داده است. (مزمل، آیه ۲۰) بنابراین، ترک آن نه تنها موجب ناخشنودی خداوند و عدم برکت در زندگی شخص می‌شود، بلکه آثار و تبعات دیگری دارد که در آیات و روایات بیان شده است.
خداوند در آیاتی ترک قرض‌الحسنه از سوی افراد جامعه را بسیار زشت و گناه بر می‌شمارد و تارکان آن را لعنت می‌کند. افزون بر اینکه ترک این عمل صالح و نیک، موجب بیماردلی شخص و جامعه می‌شود و انسان ‌ها را قسی القلب می‌سازد. خداوند در آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مائده ترک قرض‌الحسنه از سوى بنى اسرائیل را از اسباب ابتلاى آنان به لعنت الهى و قساوت قلب دانسته است و به مومنان هشدار می‌دهد که این گونه عمل نکنند تا ایشان نیز گرفتار لعن الهی شده وسنگدل گردند.
اگر قرض‌الحسنه دادن، تضمین کننده ورود انسان به بهشت است، ترک آن نیز موجب محرومیت است؛ بویژه آنکه تارک آن را خداوند لعن کرده است و بی‌گمان ملعون از خدا و بهشت او دور خواهد بود. پیامبر(ص) در همین باره می‌فرماید :مَنِ احْتاجَ إِلَیْهِ أَخوهُ الْمُسْلِمُ فى قَرْضٍ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ فَلَمْ یَفْعَلْ حَرَّمَ اللّه عَلَیْهِ ریحَ الْجَنَّهِ؛کسى که برادر مسلمانش در قرضى به او نیاز پیدا کند و او بتواند قرض بدهد و چنین نکند، خداوند بوى بهشت را بر او حرام می‌کند. (امالى صدوق، ص ۵۱۶)
از نظر قرآن، جامعه‌ای که تارک قرض‌الحسنه باشد، از جاده حق و اعتدال خارج می‌شود و به افراط و تفریط گرفتار می‌شود و سلامت خود را از دست می‌دهد. (همان)
امام على(ع) به ثروتمندان و دارندگان مال هشدار می‌دهد که درخواست قرض دیگران را نادیده نگیرند؛ چرا که زمانه بسیار متغیر است و اگر امروز دارا هستی فردا ممکن است ندار باشی و نیازمند قرض ؛ پس امروز قرض بده تا فردا به تو وام دهند:وَ اغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَکَ فى حالِ غِناکَ لِیَجْعَلَ قَضاءَهُ لَکَ فى یَوْمِ عُسْرَتِکَ؛غنیمت بدان کسى را که در زمان توانگری‌ات از تو قرض بخواهد تا در روز تنگدستى‌ات (قیامت) بپردازد. (نهج البلاغه، از نامه ۳۱)