اوضاع و احوال انسان در قیامت

samamosاعتقاد به قیامت از اصول پایه ای اسلام است؛ زیرا بیانگر وجود آفریدگار، پروردگار، حکمت، قدرت خداوندی و نیز هدفمندی و حساب و کتاب در آفرینش هستی است. چنین باور و ایمانی به قیامت، نقش به سزایی در فلسفه و سبک زندگی بشر ایجاد می کند. از این روست که به عنوان اصول دین اسلام در کنار توحید و نبوت، مساله معاد و رستاخیز مطرح شده است.

موضوع قیامت دارای ابعاد و مسایل بسیاری است که پرداختن به همه آن ها در یک مطلب امکان پذیر نیست؛ چرا آیات بسیاری درباره آن وارد شده و روایات در این موضوع بسیار است که به جزئیات حوادث و مسایل قیامت پرداخته است.

نویسنده در این مطلب تنها به برخی از مسایل روز قیامت بر اساس آموزه های وحیانی اسلام توجه داده است که با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

قیامت، بزرگ ترین حادثه هستی

با نگاهی به آموزه های وحیانی قرآن، قیامت بزرگ ترین حادثه در هستی و مهم ترین مساله برای انسان است؛ چرا که در قیامت است که وضعیت ابدی بشر بر اساس کارکردهای زندگی دنیوی در ترازو و میزان عدالت و فضل الهی قرار گرفته و رقم می خورد. از همین روست که از آن به نباء عظیم یاد می شود.(نباء، آیه ۲)

آیات و روایات بسیاری به این موضوع پرداخته و جزئیات مسایل آن بیان شده است تا آدمی با تصویری روشن از آینده زندگی دنیوی خود را سامان دهد؛ چرا که آخرت چیزی جز بازتاب اعمال و سازه بشر در دنیا نیست. هر آن چه انسان در دنیا می کارد در آخرت درو می کند. از همین جهت دنیا را مزرعه آخرت گفته اند. هدف از بیان اخبار و حوادث آخرت، آگاهی نسبت به آینده و ایجاد ترس و امید در بشر است تا بداند که هیچ نیت و عملی از نیات و اعمال او نیست که در قیامت بر میزان دقیق سنجش نشود، بلکه از آن جایی که در آخرت همه آن ها تجسم می یابد و به چشم می بیند(زلزال، آیات ۷ و ۸) می بایست به مثقال ذره از اعمال و نیات خود توجه داشته باشد که می تواند ابدیت او را دگرگون کرده و او را اهل سعادت ابدی یا شقاوت ابدی قرار دهد.

بر اساس آیات قرآنی قیامت روزی است که انسان در برابر و پیشگاه خداوند به یک باره قیام می کند و از گور و قبر بر می خیزد و با معاد جسمانی در قیامت با کالبدی که خود در دنیا برای خود ساخته است، پاسخ گوی اعمال ریز و درشت خود خواهد بود تا مشخص شود که اهل کدام گروه از سعادت و شقاوت خواهد بود.(نگاه کنید: مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۶۹۱ ، «قوم» و تفاسیر مجمع البیان و المیزان و مانند آن)

خداوند برای قیامت اوصافی را در آیات قرآنی بر شمرده است که از جمله آن ها می توان به آشکاری و قابل مشاهده بودن قیامت براى همگان(هود، آیه ۱۰۳؛ بروج، ایه ۳)، بزرگی و عظمت آن(انعام، آیه ۱۵؛ اعراف، ایه ۵۹؛ یونس،‌ایه ۱۵؛ هود، ایه ۳؛ شعراء، ایه ۱۳۵ و آیات دیگر)، سختی و مشقت باری آن(هود، ایه ۲۶؛ حج، ایه ۱ و ۲ و آیات دیگر)، تلخی برای کافران و مجرمان(قمر، ایات ۴۳ تا ۴۷)، گستردگى و فراگیرى شرّ و عذاب آن روز(انسان، ایه ۷)، سرعت وقوع(نحل، ایه ۷۷) و ناگهانى و غیر قابل پیش بینى بودن آن براى انسانها(انعام، ایه ۳۱؛ یوسف، ایه ۱۰۷؛ زخرف، ایه ۶۶) و هم چنین هولناکی و وحشت زا بودن قیامت(قمر، ایه ۴۶) اشاره کرد.

با چنین اوصاف و احوالی که خداوند برای قیامت تبیین کرده است هر انسانی واقعا می بایست متوجه آخرت و قیامت خود باشد و زندگی اش را به گونه ای بسازد که بتواند از قیامت به سلامت بگذرد و در بهشت سعادت منزل کند. از همین روست که در آیات و روایات با بیان هر مطلبی درباره قیامت به انسان گوشزد می شود که سبک زندگی خود را در دنیا بر اساس معیارهای عقلانی و شرعی سامان دهد تا وضعیت او در قیامت به شکلی رقم بخورد که از همان رستاخیز تا ورود به بهشت در امنیت و سلامت باشد؛ چرا که مومن متقی در قیامت از همه هول و ولا در امان خواهد بود و آن چه از اوصاف وحشتناک قیامت گفته شده برای او نیست؛ چرا که اصولا این مراحل و مراتب را درک نمی کند. خداوند به صراحت در آیه ۸۹ سوره نمل می فرماید که احسان و اجراى کار نیک، عامل ایمنى از اهوال قیامت خواهد بود و هم چنین در آیه ۴۰ سوره فصلت بیان می کند که ایمان به آیات الهى، مایه برخوردارى از امنیّت، در قیامت خواهد بود. (المیزان، ج ۱۷، ص ۳۹۷)

بنابراین، انسان هایی هم هستند که از آن روز عظیم و احوالات وحشت زا و هولناکش در امان خواهند بود و به سلامت همان گونه که از دنیا عبور کردند از روز قیامت نیز بگذرند و به سلامت داخل بهشت شوند و فرشتگان به آنان می گویند: ادخلوها بسلام آمنین؛ به سلامت و امنیت به بهشت در آیید(حجر، آیه ۴۶) و : ادخلوها بسلام ذلک یوم الخلود؛ به بهشت به سلامت در آیید که امروز روز جاودانگی است.(ق، ایه ۳۴)

احوال قیامتی مبتنی بر احوال دنیوی

چنان که گفته شد همه آن چیزی که انسان از زمان احتضار و پس از آن در قیامت و پس از رستاخیز، با آن رو به رو می شود، نتیجه و میوه نیات و اعمال خوب و بد انسان در دنیاست. بنابراین، همه آن چیزی که می بیند سازه و ساخته خود بشر است. این که چگونه فرشته مرگ بر او ظاهر شود و چگونه جانش را قبض کند و احوال انسان در عالم برزخ و قیامت و بهشت و دوزخ همه بسته به کارهایی دارد که انسان در همین مدت کوتاه عمر خویش انجام داده است. کسی که کارهای زشتی انجام داده و گناهان را به همراه کفر و شرک مرتکب شده، در هنگام احتضار با فرشته مرگ به گونه ای مواجه می شود که نمی تواند بدتر از آن را متصور شود. اما اگر کارهای خوب همراه با ایمان به خدا را داشته باشد از همین دروازه آخرت یعنی زمان مرگ با فرشته مرگ در چنان حالتی مواجه می شود که گویی بهتر از آن نمی تواند تصور کند و گویی بهشت را در همین دم مرگ تجربه کرده است.

پس حتی احوالات مرگ برای مومن و کافر متفاوت است؛ چرا که برای مومن همانند نوشیدن مایه زندگی نشاط آور و شیرین تر از عسل است و برای کافر بسیار رنج آور و اسفبار و اندوهناک است. در روایت است که در هنگام مردن مؤمنان فرشتگان الهی نازل و پیامبر(ص) و پیشوایان معصوم(ع) برای اینان متمثل می شوند و به آنان می گویند: ما دوستان شما در دنیا و آخرت خواهیم بود و هیچ خوف و ترسی نداشته باشید، نوید باد شما را به بهشت که هر آنچه خواستید در آن است: «إنّ الّذین قالو رَبُّنا الله ثُمّ استَقاموا تَتَنزَّلُ عَلَیهم المَلئِکَه ألاّ تَخافوا ولا تَحزنوُا وأبْشروا بالجنّه الّتی کنتم توُعدون نَحن أولیاؤکم فی الحیوه الدُّنیا و فِی الاخره ولکم فیها ما تشتهی أنفسکم ولکم فیها ما تَدّعون؛ آنان که گفتند پروردگار ما خدای یگانه است و سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می شوند که نترسید و غمگین نباشید. بشارت باد بر شما به همان بهشتی که پیامبران الهی وعده دادند. ما یاران و مددکاران شما در زندگی دنیا و در آخرت هستیم و برای شما هر چه بخواهید در بهشت فراهم است و هر چه طلب کنید به شما داده می شود».( فصلت، ایات ۳۰ و ۳۱ )

از پیامبر اکرم اسلام(ص) سؤال شد: فرشته مرگ چگونه جان آدمی را می گیرد؟ فرمود: فرشته مرگ هنگام مردن مؤمن نزد وی آن گونه می ایستد که بردەای ذلیل نزد مولا. او و یارانش نزد مؤمن می ایستند و نزدیک نمی شوند تا این که نخست فرشته مرگ سلام کند و به او بشارت به بهشت دهد؛(من لا یحضره الفقیه،شیخ صدوق ،ج ۱، ص ۱۳۵)

امام صادق(ع) نیز فرمود: «إذا حیل بینه و بین الکلام أتاه رسول الله(ص) و من شاء الله، فجلس رسول الله(ص) عن یمینه و الآخر عن یساره، فیقول له رسول الله(ص): أمّا ما کنتَ ترجوا فهو ذا أمامک و أما ما کنت تخاف منه فقد آمنت منه. ثم یفتح له باب إلی الجنّه، فیقول: هذا منزلک فی الجنّه فإن شئت رددناک إلی الدّنیا و لک فیها ذهبٌ و فضّه، فیقول: لا حاجه فی الدّنیا؛ هنگامی که بین مؤمن و بین قدرت بر گفتن حائل می شود، یعنی نتواند سخن بگوید پیامبر خدا(ص) و کسانی که خدا خواهد کنار او می آیند. رسول خدا(ص) سمت راست شخص و دیگران به جانب چپ او می نشینند. رسول خدا شروع به سخن کرده می فرماید آنچه را امیدوارش بودی اکنون روبروی توست (دیدار پیامبر و ائمه) و امّا آنچه را از آن می ترسیدی (کیفر) از آن ایمن هستی. سپس دری از بهشت برایش گشوده می شود و رسول خدا می فرماید: این منزل تو در بهشت است. اگر خواستی تو را به دنیا باز می گردانیم که در آن جا طلا و نقره است. محتضر در این هنگام می گوید: مرا نیازی به دنیا نیست؛ تا این که می فرماید: وقتی او را در قبر گذاشتند همان در بهشتی که رسول خدا(ص) به او نمود بر او گشوده می شود و نور، خنکی و بوی خوش آن بر او داخل می گردد».(من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج ۶، ص ۱۹۶)

روای این خبر سَدِیر صیرفی در ادامه می گوید: گفتم: یابن رسول الله(ص) پس فشار قبر چه می شود؟ فرمود: هرگز چنین چیزی برای مؤمنان نیست؛ «فأین ضغطه القبر؟ فقال: هیهات ما علی المؤمنین منها شیءٌ».

خداوند در آیه ۳۲ سوره نحل درباره گرفتن جان مومنان می فرماید: الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلآئِکَهُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُواْ الْجَنَّهَ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ؛ همان کسانى که فرشتگان جانشان را- در حالى که پاکند- مى‏ستانند و به آنان‏ مى‏گویند: «درود بر شما باد، به پاداش‏ آنچه انجام مى‏دادید به بهشت درآیید.»

اما وقتی جان کافران را می گیرند، خداوند در این باره می فرماید: وَلَوْ تَرَى إِذْ یَتَوَفَّى الَّذِینَ کَفَرُواْ الْمَلآئِکَهُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِیقِ؛ و اگر ببینى آن گاه که فرشتگان جان کافران را مى‏ستانند، بر چهره و پشت آنان مى‏زنند و گویند: عذاب سوزان را بچشید.(انفال، آیه ۵۰؛ و نیز محمد، ایه ۲۷)

پس انسان در هنگام مرگ و نوع احتضار و دیدن فرشته مرگ از وضعیت آینده وقیامتی خود خبردار خواهد شد، چرا که به تعبیر قرآن در آن زمان پرده ها کنار می رود و انسان دارای بصیرت می شود و حقایق ملکوتی را می ببیند.(ق، آیه ۲۱ و ۲۲)

پیامبر (ص) در این باره می فرماید: اِذا ماتَ اَحَدُکُم فَقَد قامَت قیامَتُهُ، یَرى ما لَهُ مِن خَیرٍ وَ شَرٍّ؛ هرگاه یکى از شما بمیرد، قیامتش برپا مى‏شود و خوبى‏ها و بدى‏هاى خود را مى‏بیند.(کنزالعمّال، ح ۴۲۱۲۳)

البته انسان ها در همین دنیا وضعیت خودشان را می دانند؛ چرا که هر کسی به احوال باطنی خود بصیر است چنان که خداوند در آیات ۱۴ و ۱۵ سوره قیامت می فرماید: الانسان علی نفسه بصیره و لو القی معاذیره، انسان به نفس خود بصیرت دارد هر چند که بهانه تراشی کند.

پس احوالات آدمی در همین دنیا و در هنگام احتضار مشخص شده و همین وضعیت بد یا خوب بر اساس اعمال، در عالم برزخ و در روز قیامت و پس از آن نیز ادامه می یابد. از این روست که این سلامت و وضعیت خوب برای مومنان در قیامت و روز حشر و پس از آن در اعراف و بهشت ادامه می یابد، چنان که برای کافران در عالم برزخ و پس از آن روزگار سخت و بد ایشان نیز همانند زمان احتضار و بلکه شدیدتر از آن ادامه خواهد داشت؛ چنان که در باره احوال فرعون و فرعونیان در برزخ خداوند می فرماید: النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَعَشِیًّا وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ؛ آتش هر صبح و شام بر آن عرضه شوند و روزی که قیامت برپا شود ندا دهند که خاندان فرعون را به سخت ترین عذابها در آورید.(غافر، ایه ۴۶)

البته باید توجه داشت که مهم ترین چیزی که وضعیت انسان را در آخرت تعیین می کند اموری چون ایمان کامل همراه با اخلاص و عمل خوب است. از این روست که نقص در ایمان و یا اخلاص می تواند کارهای خوب و نیک ما را تغییر ماهیت دهد. در روایت است که پیامبر (ص) می فرماید در قیامت کارهای خوب و حسناتی است که از میان می رود و به عنوان کار بد شناخته و با آن معامله می شود؛ چرا که شرایط کامل برای پذیرش را نداشته است. آن حضرت(ص) می فرماید: یُؤتى بِاَحَدٍ یَومَ القیامَهِ یوقَفُ بَینَ یَدَىِ اللّه‏ِ وَ یُدفَعُ إِلَیهِ کِتابُهُ فَلایَرى حَسَناتِهِ فَیَقولُ: اِلهى لَیسَ هذا کِتابى فَاِنّى لا اَرى فیها طاعَتى! فَیُقالُ لَهُ: اِنَّ رَبَّکَ لا یَضِلُّ وَ لایَنسى ذَهَبَ عَمَلُکَ بِاغتیابِ النّاسِ ثُمَّ یُؤتى بِآخَرَ وَ یُدفَعُ اِلَیهِ کِتابُهُ فَیَرى فیهِ طاعاتٍ کَثیرَهً فَیَقولُ: اِلهى ما هذا کِتابى فَاِنّى ما عَمِلتُ هذِهِ الطّاعاتِ فَیُقالُ: لاَنَّ فُلانا اغتابَکَ فَدُفِعَت حَسَناتُهُ اِلَیکَ؛ روز قیامت فردى را مى‏آورند و او را در پیشگاه خداوند نگه مى‏دارند و کارنامه‏اش را به او مى‏دهند، اما حسنات خود را در آن نمى‏بیند. عرض مى‏کند: الهى! این کارنامه من نیست! زیرا من در آن طاعات خود را نمى‏بینم! به او گفته مى‏شود: پروردگارت نه خطا مى‏کند و نه فراموش. عمل تو به سبب غیبت کردن از مردم بر باد رفت. سپس مرد دیگرى را مى‏آورند و کارنامه‏اش را به او مى‏دهند. در آن طاعت بسیارى را مشاهده مى‏کند. عرض مى‏کند: الهى! این کارنامه من نیست! زیرا من این طاعات را بجا نیاورده‏ام! گفته مى‏شود: فلانى از تو غیبت کرد، حسنات او به تو داده شد.(جامع الاخبار، ص ۴۱۲)

بنابراین، غیبت می تواند کارهای خوب آدمی را به تغییر دهد و وضعیت او را در قیامت از خوشحالی به بدحالی تبدیل کند و رنج و شقاوت را برای او به ارمغان آورد.

نکته ای که می بایست بدان توجه داشت این که کارنامه اعمال آدمی بر اساس میزان عقل آدمی سنجیده و پاداش بر آن مترتب می شود؛ هر کسی هر چه بیش تر تعقل ورزد و از خرد و اندیشه خود بهره گیرد، شناخت و معرفت کامل تری داشته و اعمال او نیز از نظر کیفیت تغییر می کند و همین تغییر کیفیت است که در آخرت موجب می شود که در هشت بهشت در بهشت های برین و برتری قرار گیرد. پس همان گونه که کیفیت اعمال به سبب معرفت و ایمان و اخلاص و مانند آن تغییر می کند و دارای مراتب متعددی می شود، مراتب بهشتی و احوالات آدمی درهنگام احتضار، عالم برزخ و قیامت و پس از آن نیز تغییر خواهد کرد. از همین روست امام باقر (ع) بازخواست در قیامت را به اندازه عقل و معرفت وشناخت مبتنی بر تعقل ورزی دانسته و می فرماید: إنَّ اللّه‏ تَبارَکَ وَتَعالى یُحاسِبُ النّاسَ عَلى قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقُولِ فِى الدُّنیا؛ خداوند (در روز قیامت) از بندگانش به مقدار عقلى که به آنها داده بازخواست خواهد کرد. (غررالحکم، ج ۶، ص ۴۴۱، ح ۱۰۹۲۶)

آن حضرت (ع) در جایی دیگر نیز می فرماید: اِنَّما یُداقُّ اللهُ العِبادَ فی الحِسابِ یَومَ القِیامَهِ علی قَدرِ ما اَتاهُم مِن العُقُولِ فِی الدُّنیا؛ خدا در روز قیامت نسبت به حساب بندگانش به اندازه عقلی که در دنیا به آنها داده است باریک بینی می کند.(اصول کافی، ج ۱، ص ۱۲)

برخی از رفتارهای آدمی در دنیا به شکل شگفت آوری تاثیرات مهمی را در احوالات آدمی در آخرت به جا می گذارد. به عنوان نمونه در آخرت هر کسی می بایست نور و روشنایی را با خود از دنیا ببرد؛ چرا که آن جا خورشیدی نیست بلکه نور و روشنایی از شخص ساطع می شود. برخی از کارها موجب می شود که در قیامت دارای نورانیتی شویم که بتوانیم از تاریکی و ظلمات آن روز رهایی یابیم.

پیامبر(ص) شهادت در باره کسی بر اساس حقانیت را یکی از عوامل نورانیت در روز قیامت بر می شمارد تا این گونه مردمان را به شهادت حق تشویق و ترغیب کند. آن حضرت می فرماید: وَ مَن شَهِدَ شَهادَهَ حَقٍّ لِیُحیِىَ بِها حَقَّ امرِى‏ءٍ مُسلِمٍ اَتى یَومَ القیامَهِ وَ لِوَجهِهِ نورٌ مَدَّ البَصَرِ تَعرِفُهُ الخَلایِقُ بِاسمِهِ وَ نَسَبِهِ ؛ کسى که براى زنده کردن حق یک مسلمان، شهادت حقّ بدهد، روز قیامت در حالى آورده مى‏شود که پرتو نور چهره‏اش، تا چشم کار مى‏کند دیده مى‏شود و خلایق او را به نام و نسب مى‏شناسند. (کافى، ج ۷، ص ۳۸۱، ح ۱)

هم چنین امام رضا(ع) یکی از عوامل برطرف شدن اندوه در قیامت را اندوه زدایی از قلب مومن در دنیا دانسته و می فرماید: مَـن فـرّج عن مـومـن فـرّج الله عَن قَلبه یـَوم القیامه؛ هر کس اندوه و مشکلى را از مومنى بر طرف نماید خداوند در روز قیامت انـدوه را از قلبش بر طرف سازد. (اصول کافى، ج ۳، ص ۲۶۸)

پیامبر (ص) به نقش خوش خلقی و خوشرویی در تغییر احوالات آدمی در آخرت و قیامت می فرماید: اَوَّلُ ما یوضَعُ فى میزانِ العَبدِ یَومَ القیامَهِ حُسنُ خُلقِهِ؛ نخستین چیزى که روز قیامت در ترازوى اعمال بنده گذاشته مى‏شود، اخلاق خوب اوست. (قرب الإسناد، ص ۴۶، ح ۱۴۹)

این بدان معناست که نقش خوشرویی در میان دیگر صفات و فضایل انسانی نقشی مهم و برجسته است که آن را نخست در ترازوی اعمال می گذارند تا وضعیت او مشخص شود.

امام حسین (ع) نیز ترس از خدا در دنیا را مایه امنیت در قیامت دانسته می فرماید: لا یأمَن یومَ القیامَهِ إلاّ مَن خافَ الله فِی الدُّنیا؛ کسی در قیامت در امان نیست مگر کسی که در دنیا ترس از خدا در دل داشت. (مناقب ابن شهر آشوب، ج۴، ص ۶۹)

چنان که امام محمد باقر دورترین افراد در قیامت از خدا را سرکشانی می داند که در دنیا بر خلاف عدالت و حق گردنکشی کرد و مشکلات بسیاری را برای مردمان پدید آورده اند. آن حضرت (ع) می فرماید: الجَبّارونَ اَبعَدُ النّاس منَ اللهِ عزُّ و جلَّ یومَ القیامَهِ؛ دورترین مردم ار خداوند عزّو جل در روز قیامت سرکشانِ متکبّر هستند. (جهادالنفس، ص۲۵۴)

امام صادق نیز پشیمان ترین فرد در قیامت را عدالت گویان عدالت گریز می داند و می فرماید: اِنَّ مِن اَعظَمِ النّاسِ حَسرَهً یَومَ القِیامَهِ، مَن وَصفَ عَدلاً ثُمَّ خالَفَهُ اِلَى غَیرِه؛ پشیمان ترین شخص در روز قیامت، کسى است که براى مردم از عدالت سخن بگوید، اما خودش به دیگران عدالت روا ندارد.(وسائل الشیعه، ج۱۵، ص ۲۹۵)

از نظر امیرمومنان علی (ع) بزرگترین افسوس که شخص در قیامت گرفتار آن می شود رفتار نادرست شخص در دنیا نسبت به کسب و درآمدش است. آن حضرت می فرماید: إنَّ اعظَمَ الحَسَرَاتِ یَومَ القیامَهِ حَسرَهُ رَجُل کَسَبَ مالاً فی غَیرِ طاعَهِ اللهِ فوَرِثَهُ رَجُلٌ فانفَقَهُ فی طاعَهِ اللهِ سُبحانَهُ فَدَخَلَ بِهِ الجَنّه وَ دَخَلَ الاوَّلُ بِهِ النّارَ؛ روز قیامت بزرگترین افسوس،ُ افسوس مردی است که مالی را به ناروا گردآورده به دوزخ رود و آن مال را برای کسی به ارث گذارد که در طاعت خداوند سبحان خرجش نموده به بهشت رود.(نهج البلاغه حکمت ۴۲۹)

بنابراین، همه آن چه هر انسانی از زمان مرگ تا ابدیت خواهد دید،‌نتیجه اعمال و نیاتی است که در دنیا کسب کرده است. وضعیت خوب و بد انسان از همین حالا تا ابد بسته به نوعی رفتاری است که ما در دنیا در پیش گرفته ایم. پس به جای این که در این جا یا در قیامت دیگری حتی ابلیس و شیطان را سرزنش کنیم خودمان را سرزنش کنیم(ابراهیم،‌آیه ۲۲) که چرا در مسیر حق و عدالت و تقوا و ایمان و شریعت و عقل گام بر نمی داریم و اینده خودمان را تباه می سازیم. از احوالات سخت و هولناک احتضار و برزخ و قیامت و دوزخ بهراسیم و به پیشگاه خداوند استغفار و توبه آوریم و راه درست را به توکل و توفیق الهی در پیش گیریم باشد تا احوالات ما خوش وخوب و همراه با امنیت و آرامش و آسایش باشد.