اهمیت و آثار امر به معروف و نهى ازمنکر

somamusبسم الله الرحمن الرحیم
امر به معروف و نهی از منکر در کنار نماز، روزه، حج، جهاد، خمس، زکات، تولی و تبری، ده اصل اساسی از فروع دین اسلام است. همان طوری که تولی و تبری در قالب ولایت الله و تبری از شیطان، آن اصول دیگر را معنا می بخشد، هم چنین اقامه آن اصول دیگر بر پایه فریضه امر به معروف و نهی از منکر است. نویسنده در این مطلب بر اهمیت و آثار این فریضه الهی بر اساس آموزه های وحیانی اسلام توجه داده است. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.
اهمیت فریضه امر به معروف و نهی از منکر
برای درک و فهم هر چیزی باید به آثار و کارکردهای آن توجه یافت. کارکردهای هر چیزی تعیین کننده ارزش و اهمیت آن چیز است. ممکن است برخی از چیزها نادر و کم باشند، ولی آثار مثبت مهم و اساسی نداشته باشد، از همین رو، کم ارزش و کم اهمیت می شود؛ اما چیزهایی است که ممکن است بسیار باشد، ولی به سبب اهمیت آن در زندگی انسان ارزش و اعتباری ویژه پیدا کند. پس برای درک ارزش هر چیزی و ارزشگذاری در باره آن باید به اهمیت آثار آن در زندگی توجه یافت.
در آیات و روایات برای فریضه امر به معروف و نهی از منکر آثار و کارکردهایی بیان شده است که برخی از آن ها در این جا بیان می شود:
۱. جانشین خدا و رسول: از نظر آموزه های وحیانی اسلام کسی آمر به معروف و ناهی از منکر خلیفه الله و خلیفه رسول الله (ص) است. این بدان معناست که یکی از مهم ترین وظایف خلیفه اللهی انسان همان امر به معروف و نهی از منکر است. همان طوری که خداوند در آیات سوره عصر بیان کرده، انسان ها در اسفل سافلین دنیا(تین، آیه ۵) در خسران و زیان هستند و هر دم از سرمایه های وجودی خود چیزی را از دست می دهند؛ مگر این که خودسازی و دیگرسازی کنند و دو عمل برای خود و دو عمل برای دیگری انجام دهد؛ یعنی ایمان و عمل صالح و توصیه به حق و صبر است. در این صورت می تواند خود را از خسران و زیان رهایی یابد. پس دست یابی به مقام خلافت الهی با انجام ماموریت هایی تعریف شده الهی از جمله امر به معروف و نهی از منکر است که در سوره عصر به عنوان توصیه مطرح شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودن: مَنْ اَمَرَ بَالْمَعْرُوفِ وَ نَهى عَنْ المُنْکَرِ فَهُو خَلیفَهُ اللّهِ فى أَرْضِهِ و خَلیفَهُ رَسُولِ اللّهِ؛ کسى که امر به معروف و نهى از منکر کند جانشین خدا و پیامبر در روى زمین است. (تفسیر مجمع البیان، ج ۱، ص ۴۸۴؛ ذیل آیه ۱۰۴ آل عمران)
۲. مقام صالحان: از دیگر آثاری که برای این فریضه بیان شده، دست یابی به مقام صالحان است. خداوند در آیات قرآنی پیامبران را در جرگه صالحان معرفی می کند.(انعام، آیه ۸۵) هم چنین بیان می کند که صالحان کسانی هستند که از نعمت خاص الهی برخوردارند.(نساء، آیه ۶۹) و از همین رو، بسیاری دوست دارند در زمره اینان در آیند.(شعراء، آیه ۸۳؛ صافات، آیه ۱۰۰) یکی از راه های دست یابی به این مقام صالحان، انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر است.(آل عمران، آیه ۱۱۴)
۳. مومنان بشارت داده شده: هر کسی دوست دارد جزو مومنانی باشد که بشارت بهشت و رضایت الهی به آنان داده شده است. از کسانی که خداوند از آنان به عنوان مومنان بشارت داده شده یاد کرده ، اهل فریضه امر به معروف و نهی از منکر است.(توبه، آیه ۱۱۲)
۴. مصداق جـهاد: در آیات و روایات اقسامی برای جهاد از جمله جهاد نظامی، جهاد مالی، جهاد فرهنگی، جهاد علمی، جهاد نفسانی و مانند آن بیان شده است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله یکی از اقسام جهاد را امر به معروف دانسته فرموده است: وَالْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ، وَالصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ، وَشَنْآنِ الْفَاسِقِینَ ؛ جهاد بر چهار قسم است: ۱ ـ امر به معروف ۲ ـ نهى از منکر ۳ ـ راستى در هنگامه شکیبائى ۴ ـ دورى از گناهکار. (نهج البلاغه،کلمات قصار، ۳۱)
۵. بـرتـرین جهاد: أَمیرِالمُؤمِنین علیه السلام فریضه امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان جهادی برتر از دیگر اقسام آن معرفی کرده و می فرماید: وَمَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَالْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللّهِ، عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ، إِلاَّ کَنـَفْثَهٍ فِی بَحْـرٍ لُـجِّیٍّ؛ على علیه السلام فرمودند: تمام کارهاى نیک و حتى جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منکر چون آب دهان است در برابر دریاى پهناور. (نهج البلاغه، کلمات قصار ۳۷۴) زیرا امر به معروف همیشگی و دایمی و در همه حال انجام می شود و اقامه می گردد، اما جهاد تنها در شرایطی خاص انجام می شود. از همین رو، نسبت آن با فریضه امر به معروف همانند آب دهان در برابر دریا و اقیانوس است. این اقیانوس فریضه امر به معروف و نهی از منکر است که همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان و جامعه اسلامی را می پوشاند و در بر می گیرد و انسان ها هماره نیازمند اقامه آن هستند. از همین رو، برترین جهاد و برتر از هر جهادی است. سنت و سیره اهل بیت(ع) نشان داد که تا چه اندازه این فریضه تاثیرگذار است و برای همین بسیاری از آنان در همین راه مسموم و مقتول شدند؛ زیرا دشمنان اقامه این فریضه را بر نمی تابیدند.
۶. امداد غیبی: هر انسان و جامعه ای در شرایطی خاص قرار می گیرد که جز امدادهای خاص غیبی الهی نمی تواند کاری را پیش برد. اگر جامعه ای بخواهد از امدادهای غیبی بهره مند شود باید کارهای خیری چون فریضه امر به معروف و نهی از منکر را انجام دهد.(حج، آیات ۴۰ و ۴۱)
۷. بهـترین کار مــردم: یکی از بهترین کارهای که انسان می تواند انجام دهد، امر به معروف و نهی از منکر است. انسان با کارهای نیک است که رضایت خداوندی را جلب و به مقامات بلندی معنوی دست می یابد. این مطلب را می توان از آیات زیادی مانند همان آیات سوره عصر به دست آورد. از همین روست که أَمیرِالمُؤمِنین امام علی علیه السلام می فرماید: اَلاَمْـرُ بِـالْمَعْـرُوفِ اَفْضَلُ اَعْمالِ الْخَلْقِ؛ بهترین کار مردم امر به معروف است.(غرر الحکم موضوعى، ج ۲، ص ۱۰۰)
۸. بهـترین مــردم: مردى خدمت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله آمد و در حالى که حضرت بر فراز منبر بود، پرسید: مَنْ خَیرُالنّاسِ ؛ بهترین مردم کیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: آمُرُهُمْ بِالمَعْرُوفِ وَ أَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَتـْقـاهـُـمْ لِلّهِ؛ آن کس که از همه بیشتر امر به معروف و نهى از منـکر کند و آن کس که از همه پرهیزگارتر باشد.(مجمع البیان، ج ۱، ص ۴۸۴؛ ذیل آیه ۱۰۴ آل عمران)
۹. هم رتبـه شهـیدان: خداوند در آیات سوره عصر، راه رهایی از خسران ابدی را انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر می داند. در آیات و روایات شهیدان نیز از کسانی هستند که مسیر دنیا را با سربلندی پیموده و به بهشت رضایت الهی دست یافته و نزد خدا زنده و از روزی بی حساب می خورند.(آل عمران، آیه ۱۶۹) رسول خدا صلی الله علیه و آله آمر به معروف و ناهی از منکر را در همین مرتبه دانسته و فرموده اند: أَلا اُخْبِرُکُمْ عَنْ اَقْوامٍ لَیْسُوا بِأَنْبِیاء وَ لا شُهدَاء تَغْبِطُـهُمْ النّاسُ یَـوْمَ الْقِـیامَهِ … یَأْمُرُونَهُمْ بِما یُحِّبُ اللّهُ وَ یَنْهَوْنَهُمْ عَمّا یَکْرَهُ اللّهُ؛ گروهى هستند که نه پیامبرند و نه شهید ولى مردم به مقامى که خداوند به خاطر امر به معروف و نهى از منکر به آنان عطا فرموده غبطه مى خورند.(مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۸۲)
۱۰. ملاک برتری: امر به معروف، از جمله ملاک‌هاى برترى است.(آل عمران، آیه ۱۱۰) در میان امت تنها امامان معصوم(ع) هستند که به درستی به تمام این فریضه به تمام و کمال عمل کرده اند. از همین رو، در روایات تفسیری بهترین ها در میان امت اسلام ، امامان معصوم(ع) معرفی می شوند که به این فریضه قیام کرده اند؛ چنان که در زیارت نامه ها بر آن تاکید می شود. اگر امّت اسلامى بخواهد بهترین و برترین ها در میان امت ها و جوامع بشری شود، باید به این فریضه به تمام و کمال همانند امامان معصوم(ع) عمل کنند.
۱۱. خیر مطلق: انسان هماره دنبال خیر مطلق است که هیچ شری در آن نیست؛ بسیاری از نعمت ها ممکن است به نقمت تبدیل شود. اما خیر مطلق در همه حال خیر است. امر به معروف بر اساس آیه ۱۱۴ سوره نساء، از جمله خیر مطلق است که حتی نجوا و درگوشی درباره آن مجاز دانسته شده است.
۱۲. پـایه واجـبات: در اهمیت و ارزش فریضه همین بس که پایه واجبات دیگر از جمله نماز و روزه است؛ چنان که پیش از این گفته شد. امام باقر علیه السلام در این باره فرمودند: اِنَّ الأمرَ بِالمَعْرُوفِ وَ النَّهْىَ عَنِ الْمُنکَرِ فَریَضَهٌ عـَظیمَهٌ بِهـا تـُقامُ الفـَرائِضُ وَ تَأْمَنُ المَذاهِبُ وَ تَحِلُّ المَکاسِبُ وَ تَرُدُّ الْمَظـالِمُ وَ تَعْمـُر الأرْضُ ؛ امر به معروف و نهى از منکر دو واجب بزرگ الهى مى باشند که سایر واجبات با آنها بر پا مى مانند و بوسیله این دو راهها امن و کسب و کار مردم حـلال مى شود. با این دو واجب است که داد ستمدیدگان ستانده مى شود و زمین آباد مى گردد.( وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۵، ح ۶.)
۱۳. رحمت الهی: اگر کسی بخواهد از رحمت الهی برخوردار باشد باید به این فریضه الهی عمل کند. خداوند در آیه ۷۱ سوره توبه می فرماید راه دست یابی به رحمت الهی، اقامه فریضه امر به معروف است.
۱۴. رستگاری: هر کسی دوست دارد در غایت و نهایت رستگار شود و جزو رستگاران در آید و به فوز عظیم و درجات عالی رضایت الهی و محبوبیت او دست یابد و در بهشت رضوان قرار گیرد و سعادت ابدی را برای خود رقم زند. یکی از راه های دست یابی به این اهداف همان اقامه و برپایی فریضه امر به معروف است.(آل عمران، آیه ۱۰۴؛ توبه، آیات ۱۱۱ و ۱۱۲)
۱۵. اتحاد: بی گمان وحدت در همه عرصه ها شدنی نیست، ولی اتحاد با حفظ اختلافات در جزئیات شدنی است. انجام فریضه امر به معروف، جلوی اختلافات در میان امت را می گیرد و هنجارها را محکم و استوار و نابهنجاری را سست کرده و بر همین اساس هنجارگرایان تقویت و هنجارشکنان تضعیف می شوند و جامعه به آرامش و ثبات می رسد.(آل عمران، آیات ۱۰۴ و ۱۰۵)
۱۶. مانع شکست: اگر جامعه بخواهد در امور خویش موفق و پیروز شود باید به فریضه عمل کند. از نظر قرآن، امر به معروف امّت مؤمن، زمینه حفظ آنان از شکست در برابر هجوم دشمنان است.(آل عمران، آیات ۱۱۰ و ۱۱۱)
۱۷. نشانه غـیرت مـؤمـن: خداوند غیور است و هرگز اجازه نمی دهد غیری در حوزه های توحیدی وی وارد شود و غیرزدایی می کند، هم چنین غیور را دوست می دارد؛ زیرا غیور کسی است که حریم های خصوصی خود را حفظ می کند و اجازه نمی دهد تا کسی وارد حریم شود و حرمت شکنی کند. کسی که بی غیرت است، اجازه می دهد تا غیر وارد حریم شده و حرمت شکنی کند. اما کسی که غیرت می ورزد و امر به معروف و نهی از منکر می کند، حریم ها و حرمت ها را نگه می دارد و این گونه به تعظیم شعائر الهی پرداخته و حدود و مرزهای الهی را محافظت و مراقبت می کند. از همین روست که خداوند غیور را دوست می دارد. امام صادق علیه السلام فرمودند: حَسْبُ الْمؤْمِنِ غَیْراً إِذا رَأى مُنْکَراً اَنْ یَعْلَمَ اللّهُ مِنْ نِیَّـتِهِ أَنـَّهُ لَهُ کارِهٌ؛ در غیرتمندبودن مؤمن همین بس که هرگاه کار زشت و ناپسندى مشاهده کرد خداى متعال از نیّتش در مورد ناخوش داشتن آن منکر آگاه باشد. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۰۹، ح ۱)
۱۸. رهایی از وارونگی: از نظر آموزه های اسلامی کسی که به این فریضه عمل می کند در مسیر درست است؛ اما کسی که این گونه عمل نمی کند و معروف و منکر شناس نیست، در حقیقت انسـانی وارونـه است؛ زیرا عقل برتر را به زیر کشیده و شهوت زیرین را سروری بخشیده است. أَمیرِالمُؤمِنین علیه السلام می فرماید: مَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْروُفاً وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً قـُلِبَ فَجـُعِلَ اَعْـلاهُ اَسْفـَلَهُ؛ کسى که قلباً موافق کار نیک نباشد و از کار بد منضجر نباشد انسان وارونه اى است که بجاى آنکه عقل بر او حاکم باشد هوى وهوس بر او حاکم است. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۰۶) پس انجام فریضه انسان را در حالت درست قرار داده و از وارونگی نجات می دهد.
۱۹. سود راهنـمایى به نیکى: کسی که این فریضه را انجام می دهد همانند فاعل کار خیر از سود کار خوبی که آن عامل انجام می دهد، بهره مند خواهد شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: أَلدّالُّ عَلَى الْخَیْرِ کَفاعِلِهِ؛ کسى که دیگران را به کار نیک راهنمائى کند گـویـا خـود آن را انـجـام داده اسـت. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۸) پس بر اساس این قاعده اصلی هر کسی دیگری را به کار پسندیده و معروف فرمان دهد خودش نیز از کار بهره مند خواهدشد.
۲۰. مقام اهل معروف: بر اساس یک قاعده دیگر هر کسی دیگری را امر به معروف کند خودش در یک فرآیند از آن تاثیر می پذیرد و خود اهل آن می شود. در این مورد نیز این گونه است. امام على علیه السلام فرمودند: اُؤْمُر بِالْمَعْرُوفِ تَکُنْ مِنْ اَهْلِهِ؛ امر به معروف کن تا از اهل معروف شوى. (غرر الحکم موضوعى، ج ۱، ص ۹۹)
۲۱. شریک کار خیر: هم چنین آمر به معروف شریک کار معروفی است که دیگری انجام می دهد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: مـَنْ اَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهى عَنْ مُنـْکَرٍ أَوْدَلَّ عَلى خَیْرٍ اَوْ أَشارَ بِهِ فَهُوَ شَریکٌ؛ هرکس دیگرى را به کار نیکى امر کند یا او را از کار زشتى باز دارد یا اینکه او را به خیرى راهنمائى نماید و یا اشاره به امر خیرى داشته باشد در آن کارنیک شریک خواهد بود. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۸)
۲۲. سلامت دنیا و آخرت: أَمیرِالمُؤمِنین على علیه السلام در این باره فرموده است: مَنْ کانَ فیه ثَلاثٌ سَلِمَتْ لَهُ الدُّنیا وَ الاْخِرَهُ: یـَأْمُرُ بِالْمـَعْرُوفِ وَ یـَأْتـَمِرُ بِـهِ وَ یَنْهى عَنِ المْنُکَرِ وَیَنْتَهى عَنْهُ وَ یُحافِظُ عَلى حُدُودِاللّهِ جَلَّ وَ عَلا؛ کسى که سـه چیز در او باشد، دنیـا و آخرتش سـالم مى مـاند: ۱. امر به معروف کند و خود نیز پذیراى آن باشد. ۲. نهى از منکر کند وخود نیز پذیرا باشد. ۳. حدود الهى را نگهدارى کند (غررالحکم موضوعى،ج۱،ص۱۰۰)
۲۳. پشتیبانى از مؤمنان: از دیگر آثار اقامه این فریضه آن است که با این کار پشتیبان مومنان می شود و به عنوان یار و یاور اهل خیر و ایمان معرفی می شود. أَمیرِالمُؤمِنین على علیه السلام فرمودند: مَنْ اَمَرَ بَالْمَعْرُوفِ شَّد ظُهُورَ الْمُؤْمِنینَ ؛ کسى که امـر به معـروف کـند پشتِ مؤمنان را محکم کرده است. (غرر الحکم موضوعى، ج ۲، ص ۲۲)
۲۴. عــزّت الـهى: عزت تنها از آن خداوند و پیامبر(ص) و مومنان مطیع و پیرو اوست. آمر به معروف نیز به سبب همین پیروی است که دارای عزت می شود. امام باقر علیه السلام فرمودند: اَلْأَمْرُبِاْلمَعْرُوفِ وَالنَّهىٌ عَنِ الْمُنْکَرِ خـُلقـانِ مِـنْ خـُلْـقِ اللّهِ فَمَنْ نَصَرَهُما أَعـَزَّهُ اللّهُ وَ مَنْ خَذَ لَهُما خـَذَلَهُ اللّهُ؛ امر به معـروف و نهى از منـکر، دو خصلت از خصلتهاى خداوند مى باشد، هرکس آن دو را یارى کند، خداوند او را عزیز و آقا گرداند و هر کس آن دو را خوار نماید، خداوند او را خوار و ذلیل گرداند.( وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۸)
۲۵. اتمـام امــور: هر کاری باید به تمامیت خود برسد تا کمال واقعی اش را به دست آورد. همه کارها با انجام این فریضه است که به تمامیت خود می رسد. أَمیرِالْمُؤْمِنین على علیه السلام فرمودند: اِنَّ اِسْتِتْمامَ الاُمُورِ عِنْدَ اللّهِ تَبارَکَ وَ تَعالى الأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ الْنَّهىُ عَنِ المُنْکَرِ؛ اتمـام امـور و کارها نـزد خـدا با امر به معروف ونهى از منکر است. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۱۹)
۲۶. بهـترین انفـاق: انفاق در کنار نماز از مهم ترین عبادت هایی است که خداوند در آیات قرآن از جمله آیات نخست سوره بقره به آن اشاره کرده است. البته انفاق تنها به انفاقات مالی محدود نمی شود، بلکه انفاقات علمی و فرهنگی و مانند آن نیز وجود دارد. بهترین انفاق امر به معروف است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: وَ الَّـذى نَفْسى بِیـَدهِ ما اُنْفِقَ مِنْ نَفَقَهٍ أَحَّبُ مِنْ قَوْلِ الْخَیْرِ؛ قسـم به خــدا کـه هیچ انفاقى بهتر از امر به معروف نیست. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۷)
۲۷. خوار کردن فاسـقان: أَمیرِالْمُؤْمِنین على علیه السلام می فرماید: مَنْ نَهى عَنْ المُنْکَرِ اَرْغَمَ انُوُفَ الْفاسِقین ؛ کسى کـه نـهى از منـکر کـند بینى فاسقان و گنهکاران را به خاک مالیده است و آنها را خوار و خفیف گردانده است.( غرر الحکم موضوعى، ج ۲، ص ۵۲۱)
۲۸. نجـات یافتـگان: أَبى عَبْدَاللّه امام صادق علیه السلام می فرماید : فى قَولِهِ تَعالى «فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذینَ یَنْهَونَ عَنِ السُّوءِ»حدیث قالَ: صِنْفٌ ائْتَمَروُا وَ أَمَرُوا فَنَجَوْا؛ در مورد نجات یافتگان در این آیه شریفه مى فرمایند: آنها کسانى بودند که از کارهاى نیک پیروى مى کردند و مردم را نیز به آن امر مى نمودند. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۱۸)

چگونگی انجام فریضه
در آیات و روایات ضمن بیان اوصاف و صفات آمران و ناهیان به شیوه اجرایی این فریضه اشاره شده است. این فریضه در مراحلی باید زبانی و رفتاری باشد. مومن به عنوان وظیفه و تکلیف الهی و نیز اصولا برای رهایی از خسران و زیان اصلی باید به این فریضه به عنوان تنها راه نجات خود و دیگران توجه داشته باشد. از همین روست که در آیات و روایات به عنوان فریضه واجب مطرح و بر انجام آن از سوی مومنان تاکید شده است. أَمیرِالمُؤْمِنین على علیه السلام می فرماید: کُنْ بِالْمَعْرُوفِ آمِراً وَ عَنِ المـُنْکَرِ ناهِیاً وَلِمَنْ قَطَعَکَ واصِلاً وَلِمَنْ حَرمَکَ مُعْطِیاً؛ به کار نیک امر کن و از منکر کار زشت بازدار، و با کسى کـه از تو بریـده پیـوند کن، و به کسى که تو را محروم کرده عطا کن.( غرر الحکم موضوعى، ج ۱، ص ۹۹) هم چنین امیرمومنان امام على علیه السلام در آخرین لحظات عمر شریف خود در وصیّت به فرزند بزرگوارشان امام حسن علیه السلام فرمودند: اُوصـیکَ بِتَقْـوَى اللّهِ… وَ الأمرِ بِالْمَعرُوفِ وَ الْنَّهىِ عَنِ المُنکَرِ؛ تـو را بـه تقــواى الهى… وامر به معروف و نهى از منکر سفارش مى کنم. (تحف العقول، ص ۲۲۴) پس از نظر آن حضرت(ع) این فریضه بسیار مهم و اساسی است که باید در آخرین دم عمر به آن سفارش کند.
شیوه و مراتب امر به معروف و نهى از منکر که در آیات و روایات بیان شده بسیار است. در این جا به برخی از شیوه ها و روش ها اشاره می شود:
۱. اکرام عملی و سـخن و گفتار زیــبا: اصولا اگر هدف از فریضه اصلاح و تربیت باشد، انسان واکنشی که نشان می دهد، به جای مقابله به مثل و تندی، احسان و اکرام است. از این روست که در ادبیات این فریضه بر رفتار و گفتار نیک بسیار تاکید شده است؛ زیرا بهترین شیوه برای اصلاح افراد و تربیت اشخاص ، بهره گیری از روش های تشویقی و رفتار نیک عملی است. خداوند در آیه ۷۲ سوره فرقان بر اکرام کسانی که رفتاری زشت و لغو دارند تاکید دارد؛ زیرا این شیوه مفیدتر و سازنده تر است. از این روست که أَمیرِالمُؤمِنین امام على علیه السلام فرمودند: أصـْلِـحِ الْمُسى ءَ بِحُسْنِ فِعـالِکَ وَ دُلَّ عَلَى الْخَیْرِ بِجَمیل مَقالِکَ؛ آدم بدکار را به وسیله کارِنیک خود اصـلاح کن، وباسخن زیبایت دیگران را به کارخیر رهنمون باش. (غررالحکم موضوعى، ج ۱، ص ۹۹)
۲. ترشرویی : ترشرویی در مرحله بعد زمانی رخ می دهد که رفتار نیک پیشین نه تنها تاثیری نداشته بلکه شخص را گستاخ تر کرده است. در این هنگام برخورد تند همانند ترشرویی با بزهکار و تارک معروف بهترین شیوه است. از سفارش های رسول اکرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به امیرمومنان علی(ع) این است. أَمیرِالمُؤمِنین امام علی علیه السلام می فرماید: أَمـَرَنـا رَسـُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله اَنْ نُلْقِىَ اَهْلَ المَعاصى بِوُجُوهٍ مُکْفَهِّرهٌ؛ رسـول خـدا صلی الله علیه و آله به ما امـر فرمـودند کـه با گنهکاران با چهره اى درهم کشیده برخورد کنیم.( وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۱۳، ح ۱)
۳. دلسوزی و مدارا: یکی دیگر از شیوه هایی که در روایات بیان شده مدارا و دلسوزی در اقامه این فریضه است. امام صادق علیه السلام در بیان اوصاف آمر به معروف به این شیوه و روش اشاره داشته و فرمودند: اِنّما یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهى عَنِ الْمُنْکَرِ، مَنْ کانَتْ فیه ثـَلاثُ خِصـالٍ: عامِلٌ بِما یَأْمَرُ بِهِ تارِکٌ لِما یَنْهى عَنْهُ عـادِلٌ فیما یَأْمـُرُ عـادِلٌ فیما یَنْهى، رَفیـقٌ فیما یَأْمـُرُ رَفیـقٌ فیما یَنْهى؛ کسى مى توانـد امر به معروف و نهى از منکر کند که داراى سه صفت باشد: ۱ ـ به آنچه امر مى کند عمل کند و از آنچه نهى مى کند اجتناب نماید؛ ۲ ـ در امر کردن و نهى نمودن میانه روى را پیشه خود کند؛ ۳ ـ از روى دلسوزى و مهربـانى و با مـدارا امـر و نهى کند. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۱۹، ح ۳)
۴. عامل : کسی که آمر به معروف است باید خودش متصف به آن و عامل بدان باشد. در اوصـاف منـافقـین به این نکته از سوی عَلِىِ بْنِ الحُسَیْنِ امام سجاد علیهماالسلام اشاره شده و ایشان فرموده اند: اَلْمُنافِقُ یَنْهى وَ لا یَنْتَهى وَ یَأْمُرُ بِمالا یَأْتى ؛ منافق از کار زشت نهى مى کند، امـا خـود از آن اجتناب نمى کند و به کار خوب سفارش مى کند، اما خـود انجـام نمى دهـد. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۱۹، حدیث ۵) هم چنین أَمیرِالمُؤمِنین امام علی علیه السلام فرموده اند: لَعَنَ اللّهُ اَلاْمِرینَ بِالْمَعْرُوفِ التّارِکینَ لَهُ وَ النـّاهینَ عَنْ المُنْـکْرِ الْعـامِلینَ بِـهِ؛ کسانى که مردم را به کارهاى نیک امر مى کنند و خود آن را انجام نمى دهند و کسانى که مردم را از کارهاى زشت باز مى دارند اما خود مرتکب آن مى شوند مورد لعن و نفرین الهى هستند. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۲۰، حدیث ۹) هم چنین أَمیرِالمُؤمِنین على علیه السلام فرمودند: اِئْـتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ أْمـُرُوا بِهِ وَ تَناهَوْا عَنْ المُنْکَرِ وَ انْهَوْا عَنْهُ ؛ پذیراى معـروف باشید و به آن نـیز دسـتور بدهید و بپذیرید نهى از منکر را و خود نیز از آن نهى کنید.( غرر الحکم موضوعى، ج ۱، ص ۹۹) امیرالمؤمنین على علیه السلام اوّل بر ترک بعد نهى تاکید داشته و فرموده اند: وَ انْهَوْا غَیْرَکُمْ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تَناهَوْا عَنْهُ فـَإِنَّمـا أُمِـرتُمْ بِالنَّهىِ بَعـْدَ التـَّناهِى؛ دیگران را از منکر باز دارید و خود نیز از آن دورى کنید؛ زیرا شما مأمور شده اید که اوّل خودتان منکر را ترک کنید بعد نهى از منکر نمائید. (نهج البلاغه خطبه ۱۰۴)
۵. انـکار قـلبى: اگر نتوانست با زبان یا رفتار کسی را نهی کند و امر نماید، باید در قلب از رفتار تارک معروف و عامل منکر ، او را انکار کند و در باطن گرایش و میلی به این رفتار نداشته باشد. أَمیرِالمُؤمِنین على علیه السلام می فرماید: اِذا رَأى اَحـَدُکـُمْ المـُنـْـکَر وَ لَمْ یَسْتَطِعْ اَنْ یُنـْکِرَهُ بِیَدِهِ وَ لِسانِهِ وَ اَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ وَ عَلِمَ اللّهُ صِدْقَ ذلِکَ مِنْهُ فـَقـَدْ أَنـْـکَـرَهُ؛ هرگاه یکى از شما کارزشت و ناپسندى را مشاهده کرد وتوان آنکه با دست و زبان از آن جلوگیرى کند ندارد اما با دل خود آن را انکار کند و خداوند از نیّت صادقانه او آگاه باشد، آن کار ناپسند را به حقیقت انکار کرده است. (غرر الحکم موضوعى، ج ۲، ص۵۲۰)
۶. ایجاد محدودیت: اگر امکان آن فراهم آمد تا محدودیتی را نسبت به افراد هنجارشکن اعمال شود، باید این کار انجام شود. شخصى نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و گفت مادرم مرتکب گناه مى شود. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: قَیْدِّها فَاِنَّک لا تَبُرُّها بِشَى ءٍ أَفْضَلَ مِنْ أَنْ تَمْنَعَها مِن محارِمِ اللّهِ عَزَّوَجَّلَ؛ او را ببند که بهترین نیـکى در حـق او منـع او از گـنـاه اسـت. (وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۴۱۵)
عاقبت ترک امر به معروف و نهى از منکر
همان طوری که امر به معروف و نهی از منکر دو مورد از دهگانه های مهم واجب در اسلام است و باید انجام گیرد تا ولایت و تولی معنا یابد. کسی که این فریضه را اقامه کند از آثار و برکات مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی آن بهره مند شود؛ اما اگر کسی بر خلاف آن عمل کند و ترک فریضه نماید، باید عواقب بد آن را نیز مد نظر قرار دهد. از جمله این عواقب می توان به موارد زیر اشاره کرد.
۱. اعلان جنگ با خدا: همان طوری که کافر حربی و رباخوار به جنگ خدا رفته ، تارک این فریضه نیز این گونه است. امام رضا علیه السلام فرمود: کانَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: إِذا اُمـَّتى تَواکَلَتِ الْأَمـْرَ بِاْلمـَعْرُوفِ وَالنَّهىَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَلْیَأْذَنوُا بِوِقاعٍ مِنَ اللّهِ ؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله همواره مى فرمودند: هرگاه امّت من از انجام امر به معروف و نهى از منکر سرپیچى کنند و آن را به یکدیگر واگذار نمایند، گویا با خـداوند اعـلان جنگ داده اند. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۴)
۲. مـؤمن بى دیـن: کسی که ترک فریضه می کند نشان می دهد که مومن سست ایمانی است. این شخص نیز همانند دیگران گرفتار خسران است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: اِنَ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الْضَعیفَ الَّذى لادینَ لَهُ، فَقیلَ: وَ ما الْمُؤْمِنُ الْضَعْیفُ الَّذى لادینَ لَهُ؟ قالَ صلی الله علیه و آله: اَلَّذى لایَنْهى عَنِ المُنْکَرِ؛ خداوند مورد غضب خود قرار مى دهد مؤمن ضعیفى را که دین نـدارد. سؤال شد مقصود چه کسى مى باشد فرمودند: کسى که نهى از منکر نکند. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۷)
۳. فراگیر شدن عذاب الهى: امر به معروف و نهی از منکر در هر جامعه موجب ریزش برکات الهی است ؛ زیرا جامعه را به سمت تقوا هدایت می کند(اعراف، آیه ۹۶)؛ اما ترک آن موجب خشم خداوند می شود؛ زیرا موجب می شود تا نابهنجاری در جامعه افزایش یابد. جامعه ای که فریضه ترک می شود، مانند اصحاب سبت گرفتار عذاب خداوند می شود. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: لَتَأْمُرُنَّ بِاَلْمَعْرُوفِ وَ لَتَنهُنَّ عَنِ المُنکَرِ أَوْ لَیَعُـمَّنـَّـکُمْ عـَذابُ اللّهِ؛ امر به معروف کنید و از کارهاى زشـت نهى کنید وگرنه عـذاب خدا همه شـما را فراخواهد گرفت. (وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۰۷)
۴. رضایت به ظلم ظالم : از نظر اسلام هر کسی ظلم کند یا رضایت به ظلم داشه باشد، خود نیز شریک در ظلم است. هم چنین تارک فریضه نیز چون رضایت به این می دهد که این زشتی و منکر در جامعه باشد، به عنوان عامل تلقی می شود، مگر آن که ناتوان از اقامه فریضه باشد و تنها بتواند انکارقلبی کند؛ اما اگر در هر مرتبه ای توان اقامه فریضه را داشت، باید انجام دهد وگرنه جزو عاملان زشتی ها بوده و آثار آن بر وی نیز بار می شود. أَمیرِالمُؤْمِنین على علیه السلام فرمودند: اَلْعامِلُ بِالْظُلْمِ وَ الرّاضى بِهِ وَ المْعُینُ عَلَیْهِ شُـرَکاءُ ثـَلاثـَهٌ؛ کسى که ظلم مى کند و کسى که راضى به ظلم کردن باشد و کسى که کمک به ظالم مى کند هر سه شرکاء ظلم محسوب مى شوند.( وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۱۰، حدیث ۶)
۵. مردگان زنـده‏نمـا: جامعه ای زنده و پویا است که این فریضه در آن اقامه شود. شخص یا امتی که تارک این فریضه هستند مردگانی بیش نیستند. امام على علیه السلام فرمودند: وَ مِنْهُمْ تارِکٌ لاِءنْکارِ المُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسانِهِ وَ یَدهِ فـَذلِکَ مَیـِّتُ الأَحْـیاءِ ؛ گروهى از مردم مبارزه با منکر را با دل و زبان و دست ترک مى کنند در برابر خلافکار هیچ گونه عکس العملى نشان نمى دهند پس اینها در حقیقت مردگانى زنده نما هستند. (غررالحکم موضوعى، ج ۲، ص ۵۲۱)
۶. مـؤمـن ضعـیف: یکی از نشانه های سستی ایمان ترک این فریضه است. پس اگر بخواهیم درباره ایمان شخص یا جامعه ای قضاوت کنیم می توان به اقامه یا ترک اقامه این فریضه به عنوان ملاک و معیار توجه داشته باشیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: اِنَّ اللّهَ یُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعیفَ الَّذى لازِبْرٌحدیث لَهُ وَ هـُو الَّذى لایَنْهى عَنِ الْمُنْـکَرِ؛ کسى که نهى از منکر نکند مورد غضب خداوند قرار مى گیرد و ایمانش ضعیف است و از عقل بهره اى نـدارد.( وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۹)
۷. از میان رفتن برکت : چنان که گفته شد تقوا و اجرا و اقامه فرائض از جمله این فریضه اساسی و مهم موجب نزول برکات می شود(اعراف، آیه ۹۶) اما اگر ترک شود، برکت از آن جامعه می رود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: لاتَزالُ اُمَّتی بِخَیْرٍ ما أُمِروُا بِالمَعرُوفِ وَنَهَوا عَنْ الْمُنکَرِ وَتَعاوَنُوا عَلى البِرِّ فَإذا لَمْ یَفْعَلُوا ذلِکَ نُزِعَتْ عَنهُمْ الْبَرَکاتُ؛ همواره امت من در خیر و خوبى بسر خواهند برد مادامى که امر به معروف و نهى از منکر نموده و در کارهاى نیک همکارى داشته باشند و اگر این امور را ترک کنند برکت از میان آنان خواهد رفت.(مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۸۱)
۸. دشمنى بـا خـدا: همان طوری ترک این فریضه به عمد موجب اعلان جنگ با خدا است در مواردی نیز عنوان دشمنی با خدا را می یابد. امام صادق علیه السلام فرمودند: اِذا رَأى الْمُنکَرَ فَلَمْ یُنکِرَهُ وَ هوُ یَقْدِرُ عَلَیْهِ، فـَقـَدْ أَحـَبَّ أَنْ یـُعْصَى اللّهُ، وَ مَنْ أَحَبَّ اَنْ یُعْصَى اللّهُ فَقَدْ بارَزَ اللّهَ بِالْعَداوهِ؛ کسى کـه توانـائى نـهى از منـکر را داشـته باشـد و نهى از منـکر نکـند، دوست دارد که خـداوند اطـاعت نشـود، و کسى که نافرمانى خـدا را دوست داشته باشد، آشکارا بـا خـداوند دشمنى کرده است.( مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۷۷)
۹. مـردم نـاپسـند: جامعه ای خود ناظر کارهای زشت دیگران است و هیچ اقدامی نمی کند، همانند خود عاملان زشتی و نابهنجاری خواهند بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: بِئْسَ الْقـَومُ قـَوْمٌ لا یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ لا یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ ؛ بد مـردمى هســتـند کسـانى کـه امر به معروف ونهى از منکر نمى کنند. (بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۳۱۱)
۱۰. عدم استجابت دعا : نیایش و دعای اهل تقوا مستجاب است؛ اما کسی که تارک فریضه امر به معروف و نهی از منکر است همانند گناهکار دعایش مستجاب نخواهد شد. أَمیرِالمُؤْمِنین على علیه السلام فرمودند: لا تَتْرُکُوا الأمْرَ بِالْمَعرُوفِ وَ النَّهىَ عَنِ الْمُنکَرِ فَیُـوَلّى عَلَـیْکُمْ أَشْـرارُکُـمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلا یُستَجابُ لَکُمْ؛ امر به معروف و نهى از منکر را ترک نکنید زیرا در این صورت افراد نادرست برشما مسلط مى گردند آنگاه دعا مى کنید و دعایتان مستجاب نمى شود.( نهج البلاغه، نامه ۴۷)