امت در نظام سیاسی ولایی

بسم الله الرحمن الرحیم

امت در نظام سیاسی ولایی

در نظام سیاسی ولایی، ولایتی دو سویه و متقابل میان امت و امام برقرار است. این ولایت متقابل اقتضائات و لوازمی دارد که بیانگر حقوق امام و وظایف امت از یک سو و هم چنین حقوق امت و وظایف امام از سوی دیگر به شکل عادلانه و منصفانه تبیین شده است. نویسنده در این مطلب بر آن است تا جایگاه امت در نظام سیاسی ولایی و حقوق و نیز تکالیف امت در برابر امام و هم چنین نسبت به یک دیگر را بر پایه آموزه های وحیانی قرآن تبیین کند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

امت اسلامی

امّت، مشتق از«أمّ» در کاربردهای قرآنی به گروهى اطلاق مى‌شود که وجه‌مشترکى مانند دین، زمان، یا مکان واحد داشته باشند؛ خواه این اشتراک اختیارى یا غیر اختیارى باشد.(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ذیل واژه «أمّ»)

واژه «أمّ» به معنای مادر نیز به کار می رود، ولی لفظی اعم از «والده» است، چنان که واژه «اب» نیز این گونه است و اعم از واژه «والد» است. والد و والده به پدر و مادر واقعی اطلاق می شود که فرزندساز هستند و فرزند از تخم و ترکه آنان است؛ اما «اب و ام» همان طوری که به پدر و مادر واقعی اطلاق می شود هم چنین به کسانی اطلاق می شود که عهده دار تربیت و پرورش کودکی می شوند. از همین روست که خداوند در قرآن عموی حضرت ابراهیم(ع) را با عنوان «اب» می کند و خود آن حضرت(ع) در آخر عمر با آن که ممنوعیت دعای برای مشرک و کافر است(توبه، آیه ۱۱۳ ؛ ممتحنه ، آیات ۴ تا ۶ و آیات دیگر)، با عنوان «لوالدی» برای پدر و مادر واقعی اش دعا می کند.(ابراهیم، آیه ۴۱) هم چنین در ابحاث ارث و احکام شیردهی با تاکید بر واژه «والد» و «مولودله» ارتباط واقعی میان پدر و پسر را بیان می کند.(بقره، آیه ۲۳۳؛ نساء، آیه ۱۱)

به هر حال، واژه «ام» اعم از والده است و نسبت میان آنها عموم و خصوص مطلق است؛ زیرا هر والده ای می تواند امّ باشد، ولی هر امّی، والده نیست.

امت در اصطلاح هر گروهی مشترک در روش و اهداف است. امت اسلام، گروه های از بشریت از همه اقوام هستند که به هدف عبودیت از طریقت شریعت اسلام با هم گرد آمده و برادر اسلامی شده اند. البته گاه مراد از امت اسلام همه شرایع اسلامی از آدم(ع) تا خاتم (ص) است(آل عمران، آیه ) و گاه دیگر، مراد از آن تنها آخرین شریعت است که توسط پیامبر(ص) آورده شده است. در اصطلاح سیاسی و قرآنی، مراد از امت اسلام، پیروان حضرت محمد(ص) هستند که به شریعت اسلام محمدی(ص) عمل می کنند.

البته این واژه امت در قرآن کریم، در معانى دیگری چون دین و برهه‌اى از زمان نیز به‌کار رفته است ولی در این‌جا معناى نخست آن مقصود است. این مفهوم از معنای اصطلاح امت در قرآن گاه با واژه‌هاى دیگری چون «من قبلکم»، «الأوّلین»، «امّت»، «قرن»، «قوم»، «قریه»، «من قبله» و مانند آن ها نیز بیان شده است.

تشکیل امت اسلام یک هدف برای پیامبران، به ویژه حضرت ابراهیم و اسماعیل (ع) بوده است. آنان نه تنها خواهان تشکیل امت اسلام هستند، بلکه خواهان آن هستند تا رهبری هماره این امت را در مسیر کمال نگه دارد و آنان را رهبری نماید.(بقره، آیات ۱۲۷ تا ۱۲۹)

مهم ترین ویژگی امت اسلام، عمل به احکام شریعت اسلام و دعوت دیگران به آن و نهی از مخالف با آن، در قالب امر به معروف و نهی از منکر است؛ زیرا معروف هر آن چیزی است که شریعت اسلام، آن را پسندیده می شمارد و منکر هر چیزی است که اسلام آن را ناپسند می داند. بنابراین، محوریت یابی شریعت در میان مردمی که از آنان به عنوان امت یاد می شود، ویژگی و هدف اصلی تشکیل امت است. خداوند می فرماید: وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ و باید از میان شما گروهى مردم را به نیکى دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتى بازدارند و آنان همان رستگارانند.(آل عمران، آیه ۱۰۴)

ویژگی های امت اسلام

امت اسلام باید به گونه ای سامان یابد که خصوصیات و ویژگی های عام و خاصی را دارا شود. مهم ترین ویژگی های امت اسلام از نظر قرآن عبارتند از:

  1. ایمان به خدا: مهم ترین ویژگی امت اسلام توحید و ایمان به خدا است به طوری که همه زندگی در چارچوب توحید سامان می یابد و امور فردی و اجتماعی بر اساس آن تعریف شده و عمل می شود. از نظر قرآن، ایمان به خدا، از اوصاف امّت اسلام و رمز برترى آن بر دیگر امّت‌ها است.(آل عمران، آیه ۱۱۰) از آن جایی که محور امت، اهداف و روش مشترک است، پیامبران همگی امت واحد الهی هستند؛ چرا که در توحید و روش اسلامی مشترک هستند.(انبیاء، آیات ۹۱ و ۹۲؛ مومنون، آیه ۵۲) خداوند به صراحت در این آیات بیان می کند امّت واحد بودن پیامبران، بیانگر دعوت آنان به خداى یگانه و مقتضى رعایت تقواى الهى است که بر اساس شرایع اسلامی شکل گرفته است.
  2. اسوه و سرمشق: امّت اسلام، سرمشق دیگران و الگویى به دور از افراط و تفریط براى دیگر مردمان است: وکذلک جعلنـاکم أمّه وسطا لّتکونوا شهداء على النّاس.(بقره، آیه ۱۴۳) مقصود از «شهداء على النّاس» در آیه همان نمونه‌هاى عینى راستى و درستى است؛ نه گواهان صرف. پس امت اسلام باید به گونه ای در گفتار و افکار و رفتار باشند که مردم از آن سرمشق گیرند. از نظر قرآن این که امت اسلام، امتی اسوه، شاهد و معتدل است، به سبب آن است که امام این امت این گونه است؛ زیرا در روایت، «أمّه وسطاً» به امامان علیهم السلام تفسیر شده است.(نورالثقلین، ذیل‌آیه) گفتنى است که با توجّه به ویژگى ذکر شده در آیه براى «امّت وسط» (شهداء على النّاس) آنان باید افراد خاصّى باشند و طبق روایت، این امت و گروه وسط، همان امامان علیهم السلام هستند. امتی که از این امامان (ع) تبعیت و پیروی می کنند، به جهت آن که همانند آنان فکر و عمل می کنند، آنان نیز امتی وسط خواهند شد؛ زیرا مردم بر دین ملوک و رهبران خودشان هستند و اگر امامانی این گونه باشند، امتی نیز آن گونه ایجاد خواهد شد.
  3. اعتدال: امّت اسلام، امّتى میانه رو، وسط و معتدل میان امّت‌های دیگر بشریت است: وکذلک جعلنـاکم أمّه وسطا لّتکونوا شهداء على النّاس.(بقره، آیه ۱۴۳؛ و نیز نگاه کنید: مائده، آیات ۶۵ و ۶۶)
  4. امر به معروف و نهی از منکر: امّت اسلام، امرکننده مردم به انجام نیکى‌ها و نهى‌کننده از منکر است.(آل عمران، آیه ۱۱۰)
  5. بهترین و برترین: امّت اسلام، امّتى برتر به دلیل ایمان به خدا و انجام امر به معروف و نهى از منکر است، به طوری که خداوند این امت را به عنوان «کنتم خیر أمّه أخرجت للنّاس» معرفی می کند.(همان)
  6. حجت خدا: امّت اسلام، حجّتى از سوى خدا بر دیگر امّت‌ها است.(بقره، آیه ۱۴۳) باید توجه داشت یکى از معانى «شهداء على النّاس» حجّت بودن براى مردم است.(مجمع‌البیان، ذیل‌آیه)
  7. حق گرایی: امّت اسلام، امّتى حق‌طلب است: وممّن خلقنآ أمّه یهدون بالحقّ وبه یعدلون؛ و از انسان امتی را آفریدیم که به حق هدایت و به آن گرایش دارند.(اعراف، آیه ۱۸۱) طبق روایت، مقصود از «أمّه یهدون بالحق»، امّت پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله است. (نورالثقلین، ذیل‌آیه)
  8. عدالت محوری: امت اسلام، امتی عدالت محور بوده و گرایش به عدالت دارد. البته از آن جایی که «عدالت به معنای قرار دادن هر چیزی در جای مناسب و بخشیدن حق هر صاحب حقی است»، به طور طبیعی تنها زمانی اجرای عدالت شدنی است که انسان جای مناسب و حق هر چیزی را بشناسد. بنابراین، لازم است تا انسان برای شناخت موارد و مصادیق عدالت حقی به خداوندی مراجعه کند که خودش حق (فصلت، آیه ۵۳) و خاستگاه هر حقی است.(بقره، آیه ۱۴۷) بر همین اساس امت اسلام، همان طوری که حق گرا هستند، به عدالتی گرایش دارند که بر اساس همان حق الهی سامان یافته است.(اعراف، آیه ۱۸۱) بنابراین، امت اسلام در هر کاری حتی داوری نسبت به دیگران بر اساس عدالتی حقی عمل می کند و داورى امّت عدالت‌خواه براساس حق خواهد بود.(همان)
  9. هدایت گری: همان طوری که امت اسلام باید حق طلب باشند، بر اساس آیه ۱۷۱ سوره اعراف باید، هدایت گر دیگران به اسلام و شریعت اسلامی باشند که دین حق برای جهانیان از آغاز تا فرجام جهان است.(آل عمران، آیات ۱۹ و ۸۵)
  10. گواه و شاهد اعمال امت ها: گواهى امّت اسلام در قیامت بر اعمال امّت‌ها از دیگر ویژگی هایی است که در قرآن بیان شده است.(بقره، آیه ۱۴۳) البته این برداشت بنا بر این است که مقصود از «شهداء على النّاس» همان معناى ظاهرى‌اش یعنى گواه بودن باشد. گفتنى است: فعل مضارع «لتکونوا» و نیز تحقّق دقیق گواهى، قرینه است بر این‌که ظرف شهادت، قیامت است و مفسّران هم این گواهى را مربوط به قیامت دانسته‌اند. (مجمع‌البیان؛ روح‌المعانى، ذیل‌آیه)
  11. اهل قیام: امت اسلام ، امت قائم به حق و عدالت بلکه قوامین بالقسط و عدالت قسطی است به طوری که تمام هویت وجودی امت را عدالتی قسط سامان می دهد و به هر منظر از درون و برون و ظاهر و باطن به این امت نگریسته شود، قوام بالقسط بودن به دست می آید. در حقیقت این امت فراتر از دیگر امت که به عدالت قسطی قیام می کنند(حدید، آیه ۲۵) قوامین بالقسط هستند.(نساء، آیه ۱۳۵)
  12. جامع مادیت و معنویت: امت اسلام حسنات و طیبات دنیا و آخرت را با هم می خواهد و برای کسب آن تلاش و دعا می کند.(بقره، آیه ۲۰۱؛ حدید، آیه ۲۸) بنابراین گرایش به رهبانیت ندارد، بلکه به زهدورزی شخصی می پردازد و برای اجتماع و آبادانی و استعمار زمین(هود، آیه ۶۱) تلاش می کند و از دسترنج خویش به سائلان، محرومان، افتادگان و بینوایان انفاق می کند و آن را عبادتی در کنار نماز می داند.(بقره، آیات ۲ و ۳؛ معارج ، آیات ۲۲ تا ۲۵؛ ذاریات ۱۹ و آیات بسیار دیگر) امت اسلام باید در علوم و دانش های نظری و تجربی به جایگاهی برسند که همه عناصر هستی را شناخته و قوای زمینی و آسمانی را به تسخیر خویش در آورند(اعراف، آیه ۱۸۵؛ جاثیه، آیه ۱۲؛ ابراهیم، آیه ۳۲ و آیات دیگر) و در منابع انسانی و اقتصادی و نظامی حرف اول را بزنند به طوری که منصور به رعب و ارهاب باشند.(انفال، آیه ۶۰؛ آل عمران، آیه ۱۵۱؛ حشر، آیه ۲) پس امت اسلام در هر چیزی باید سرآمد باشد و در مادیت و معنویت حرف اول را بزند؛ زیرا طیبات دنیا و آخرت نخست برای مومنان است ، هر چند که اهل دنیا و کفار از دنیا نیز بهره می برند، و از آخرت نصیبی ندارند، ولی این دلیل نیست که مومنان و امت اسلام از طیبات دنیا بی بهره باشند.(بقره، آیه ۱۷۲؛ طه، آیه ۸۱ و آیات دیگر)
  13. صالح و مصلح: امت اسلام، امتی صالح و مصلح است. بنابراین نه تنها از نظر فردی صالح است، بلکه از نظر اجتماعی مصلح است و تلاش می کند مفاسد را از میان بردارد و اصلاح کند و اختلاف و مشکلات را برطرف سازد و فساد و تباهی را نابود و به صلاح در آورد.(آل عمران، آیات ۱۱۳ تا ۱۱۵؛ انبیاء، آیه ۱۰۵؛ آل عمران، آیه ۱۱۰ و آیات دیگر) این اصلاح گری به ویژه در زمانی که دو گروه از امت به سبب جناح بندی سیاسی و عقیدتی و مانند آن ها علیه هم شده اند، باید انجام گیرد تا فساد و تباهی در میان امت راه نیابد. باید توجه داشت وقتی یک طرف از دو گروه امام حق ایستاده است، آن گروه دیگر باغی است واصلاح در این مورد معنا ندارد بلکه باید گروه باغی ، حکم و فرمان امام را پذیرا باشد(نساء، آیه ۵۹ و آیات دیگر)؛ اما در مواردی که اختلاف به گونه ای است که در یک طرف آن امام حقی نیست، در این حالت باید مصلحان وارد شوند و اصلاح طلبی داشته باشند. خداوند می فرماید: وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِیءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ؛ و اگر دو طایفه از مؤمنان با هم بجنگند، میان آن دو را اصلاح دهید؛ و اگر [باز] یکى از آن دو بر دیگرى تعدى کرد با آن [طایفه‏ اى] که تعدى مى ‏کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد. پس اگر باز گشت میان آنها را دادگرانه سازش دهید و عدالت کنید که خدا دادگران را دوست مى دارد.(حجرات، آیه ۹) اگر بر اساس آیه ۱۴۲ سوره اعراف بر رهبری است تا با نگاه و روشی اصلاحی رفتار و اقدام کند و مصلح میان امت باشد، بر امت است تا به اصلاحات رهبری گردن نهاده و بر اساس آن عمل کنند. از نظر قرآن در شرایطی که دو گروه علیه یک دیگر عمل می کنند و موجب تباهی می شود، گروهی باید مصلحانه وارد شوند و اصلاح به عمل آورند حتی اگر گاه لازم باشد برای رسیدن به اصلاح امور، شخص یا گروهی به ایثاری از حق خویش بگذرند، این عفو و ایثار انجام شود تا این گونه اصلاحات مورد نظر انجام گیرد(شوری، آیه ۴۰) ؛ زیرا عدم اصلاح دایمی امور موجب می شود تا فساد و افساد گسترش یابد و همه امت را درگیر فساد و تباهی کند. پس امت اسلام نه تنها صالح است بلکه هماره دنبال اصلاحات بوده و مصلح نیز است.
  14. ایجاد نظام سیاسی شریعت محور: از نظر قرآن، بر امت است تا با رهبری امام حق، نظام سیاسی شریعت محور را ایجاد کنند که در آن احکام اسلامی جاری باشد و قسط و عدالت حتی برای مستضعفان جهان و مظلومان فراهم آید.(حج، آیات ۳۸ تا ۴۱؛ حدید، آیه ۲۵؛ نساء، آیه ۷۵ و آیات دیگر) خداوند به صراحت در آیه ۲۵ سوره حدید و ۷۵ سوره نساء، از امت خواسته تا برای دست یابی به عدالت قسطی تحت رهبری اولیای الهی بر اساس قوانین و کتب الهی و شریعت اسلامی قیام کنند و با شمشیر به اهداف برسند و پس از آن برای رهایی بشریت مظلوم و مستضعف قیام کنند و به جنگ مستکبران و ظالمان بروند. پس مشارکت در عرصه سیاسی و اجتماعی داخلی بلکه بین المللی یک وظیفه اصلی امت در قبال امام و سایر امت های غیر اسلامی است.
  15. اطاعت از ولایت: چنان که در بحث امام در نظام ولایی گذشت، امت موظف است تا از امام حق بر اساس موازین شرعی و قوانین کتاب الهی اطاعت کند.(نساء، آیه ۵۹ و آیات دیگر)
  16. اطاعت متقابل: امت اسلام نه تنها در برابر امام باید مطیع باشد ، بلکه در برابر ولایت متقابل یک دیگر نیز لازم است مطیع باشد؛ پس وقتی عضوی از امت اسلام یا گروهی امر به معروف و نهی از منکر کرد، اطاعت از وی لازم است و در صورت عدم اطاعت دو گناه مرتکب شده است. خداوند در آیات قرآنی از ولایت متقابل امت نسبت به یک دیگر سخن به میان آورده که این از ویژگی های امت اسلام است. خداوند در این باره می فرماید: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَیُطِیعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ؛ و مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند که به کارهاى پسندیده وا مى دارند و از کارهاى ناپسند باز مى دارند و نماز را بر پا مى کنند و زکات مى‏ دهند و از خدا و پیامبرش فرمان مى ‏برند. آنانند که خدا به زودى مشمول رحمتشان قرار خواهد داد که خدا توانا و حکیم است.(توبه، آیه ۷۱)
  17. برادری اسلامی: از نظر قرآن، امت اسلام، با یک دیگر برادر بوده و اخوت اسلامی در میان آنان حاکم است. این بدان معنا خواهد بود که نوعی نسبتی فراتر از نسبت خویشی و نسبی وجود دارد که در میان امت اسلام حاکم است. این نسبت به هر یک از اعضای این امت این اجازه را می دهد تا از فواید برادری اسلامی بهره مند شود. از جمله آثار این برادری می توان به مواردی اشاره کرد که در آیات سوره حجرات بیان شده است. به عنوان نمونه خداوند می فرماید: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ؛ در حقیقت مؤمنان با هم برادرند. پس میان برادرانتان را سازش دهید و از خدا پروا بدارید، امید که مورد رحمت قرار گیرید. (حجرات ، آیه ۱۰) پس یکی از آثار برادری اسلامی لزوم اصلاح و سازش میان برادران ایمانی در صورت هر گونه خلاف و مشکلی است. این رویه به حکومت اسلامی این فرصت را می دهد تا بتوانند به دور از هر گونه تنش و چالشی به مسئولیت های دیگر عمل کرده و خود را از مشکلات و نابهنجاری های اجتماعی برهاند. امت اسلام این گونه فرصت های بی بدیلی را برای نظام اسلامی فراهم می کند و هزینه های را کاهش می دهد و قوه و قدرت دارالاسلام را صرف اختلافات داخلی نمی کند و دادگاه ها و مراجع قضایی از بسیاری از مشکلات رها می شود؛ زیرا بسیاری از مشکلات به سبب بدگمانی ها، مسخره کردن ها، حق خوری ها، دشنام ها، لقب های زشت و ناروا دادن ها و مانند آن ایجاد می شود که در این سوره به آن ها اشاره شده است.
  18. پذیرش حکم و حکومت اسلامی: امت اسلام، در همه امور تابع نظام ولایی است و چنان که در بحث های دیگر می آید در چارچوب بیعت با رهبری و امام تلاش می کند تا هماره پای بند قانون بوده و در چارچوب نظام اسلامی و حکومت وحاکمیت آن رفتار کند. پس نه ولایت طاغوت را می پذیرد و نه به آنان برای حل و فصل امور مراجعه می کند بلکه به تقابل با طاغوت و نظام سلطه می رود و ولایت آنان را حتی در محبت و مودت نمی پذیرد.(نساء، آیات ۵۹ و ۶۰ و ۱۴۴؛ آل عمران، آیه ۱۱۸؛ ممتحنه، آیات ۱ و ۲ و آیات بسیار دیگر)