اقسام صلوات و آثار آن

بسم الله الرحمن الرحیم

شاید بیش تر مردم با صلوات بر پیامبر مکرم معظم(ص) و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) آشنا باشند و تاثیرات آن را بشناساند و در زندگی خویش به کار گیرند؛ اما بر اساس آموزه های وحیانی صلوات تنها یک قسم نیست، بلکه انواع و اقسامی برای صلوات است که از جمله می توان به صلوات خدا و صلوات فرشتگان اشاره کرد. هر یک از این صلوات ها می تواند آثار و برکاتی داشته باشد که نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های وحیانی قرآن به بررسی آن ها پرداخته است. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

مفهوم شناسی صلوات

واژه صلوات از ریشه «صلو» است. مفرد آن، صَلَاهً است. صلات در لغت به معنای دعا و نیایش است. نماز نیز در حقیقت نوعی دعا و نیایش است هر چند که به شکل خاص و دارای اجزاء و شروطی مخصوص به خود است.

البته واژه صلات به معنای ثنا و استغفار نیز به کار رفته است؛ اما به نظر می رسد که ثنا و استغفار معنای مستقلی برای کلمه صلات نباشد، بلکه از آن جایی که نیایش و دعا متضمن ثنا و استغفار است، چنین گفته شده که ثنا و استغفار از معانی کلمه صلات است.

با نگاهی به کاربردهای واژه در قرآن مجید می توان گفت که نمی توان صلوات خدا نسبت به خلق را به معنای دعا و نیایش گرفت؛ از همین روست که برخی گفته اند صلات تنها به معنای دعا نیست، بلکه به معنای ثنا و ستایش نیز است. بنابراین، مقصود از صلوات خدا بر انبیا و صالحان، همان ثنا و ستایش نیک و به نیکى یاد کردن از آنان است.( ترتیب العین، ج ۲، ص ۱۰۰۶، «صلو».)

برخى دیگر، صلوات از ناحیه خدا را به معنای مغفرت و رحمت و ثنا و کرامت، و صلوات ملائکه را به معنای دعاى آنان در حق دیگران معنا کرده اند.(همان) چنان که در روایتى از امام صادق (علیه السلام ) قریب به همین مضمون نقل شده است.( مجمع البیان، ج ۷ – ۸ ، ص ۵۶۸) امام صادق علیه السلام در این باره فرموده است: «درود خداوند به معناى رحمت، درود ملائکه به معناى به پاکى یاد کردن و درود مردم به معناى دعاست»( تفسیر نورالثقلین؛ ج ۷، ص ۳۹۶)

از آن جایی که معنای واژه صلات همان دعا و نیایش است، باید گفت که کاربرد این واژه در خدا و فرشتگان نیز همین معنا است؛ زیرا چنان که گفته شد، صلوات متضمن اموری از جمله ثنا و ستایش و غفران است و کسی که در مقام صلات قرار می گیرد، نخست به ستایش و ثنا می پردازد و بر اساس ویژگی های آن شخص درخواستی هایی از جمله غفران و بخشش و آمرزش را مطرح می کند. به نظر می رسد که صلوات خدا در حق بندگان صالح، همان صلوات ستایش گونه از بندگان نیکوکار خویش و توجه به ایشان در قالب کرامت و رحمت و مغفرت است.

باید توجه داشت که صلوات از مصادیق فعل الله است نه صفت ذات ؛ زیرا فعل خدا بسط و قبض و وصل و قطع دارد، در حالی که اگر صفت ذات بود، چنین نبود. هم چنین باید گفت که قول خدا، همان فعل خدا است.

ارتباط وصل و صلات

با نگاهی به اشتقاق کبیر و ارتباط تنگاتنگ میان واژگان «وصل» و «صلو» می توان گفت که میان صلات از ریشه «صلو» با صله از ریشه «وصل» نوعی ارتباط معنایی است؛ زیرا کسی که صلات به معنای دعا و نیایش را با خدا دارد، خواهان وصل با خدا است؛ چنان که هر کسی از صلات و دعا دوری و اجتناب می کند، از خدا قطع کرده و می بُرّد.

هم چنین کسانی که صلوات بر پیامبر(ص) می فرستند با ایشان وصل می شوند. این اتصال آثار و برکاتی دارد که در جایی خود بیان خواهد شد.

البته باید توجه داشت که بر اساس روایاتی از جمله «أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّه ؛ من و علی دو پدر این امت هستیم.»( بحارالأنوار، ج ۱۶، ص ۹۵ باب ۶) صله رحم واقعی اهل ایمان به پیامبر(ص) و عترت طاهره(ع) است.

اقسام صلوات در قرآن

در آیات قرآنی صلوات اختصاصی به صلوات مردم نسبت به پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) ندارد، بلکه شامل : ۱. صلوات خدا بر خلق؛ ۲. صلوات پیامبر(ص) بر مردم؛ ۳. صلوات فرشتگان بر مردم؛ ۴. صلوات مردم بر پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) می شود.

  1. صلوات خدا بر پیامبر(ص): بر اساس آموزه های وحیانی قرآن، خدا به پیامبر(ص) صلوات می فرستد. خدا می فرماید: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ؛ همانا خدا و فرشتگان بر پیامبر صلوات می فرستند.(احزاب، آیه ۵۶) صلوات خدا، که صفت فعل او است. از آیات قرآنی به دست می آید که صلوات الهی، قرار گرفتن ایشان در مراتب و مقامات عالی است که دسترسی برای غیر ایشان مقدور نیست؛ زیرا ایشان در مرتبه ظهور اول قرار دارند.(نجم، آیات ۸ و ۹) پیامبر(ص) از نورانیتی برخوردار است که دیگران فاقد آن هستند. پیامبر(ص) به عنوان مظهر اسمای الهی است که از ایشان فیض به همه عوالم می رسد؛ پس اگر رحمتی از خدا به خلق می رسد از مظهر اتم و اکملش خواهد بود. از همین روست که مرحوم استاد علامه طباطبایى قدس سره مى ‏فرمودند: معناى صلوات بر محمد و آل محمد – صلى الله علیه و آله این است – که خدایا! رحمتت را بر آنان فرو فرست که از آنان به ما برسد. پس اگر بخواهد رحمتى ببارد ابتدا بر این خاندان مى ‏بارد و سپس از این مظاهر الهی به دیگران مى‏ رسد؛ لذا طلب رحمت کردن مستلزم اجابت دعا است. در حقیقت باید گفت: «بِیُمْنِهِ رُزِقَ‏الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاءُ؛ به یمن وجود امام عصر (عجل اللَّه فرجه الشریف) جهانیان روزى مى ‏خورند و به پاس وجود آن حضرت آسمان و زمین برجا است.( مفاتیح الجنان، دعاى عدیله) پس همه برکات از این خانواده به سایرین مى ‏رسد؛ چرا که « بَلْ قُلوُبُنا اوْعِیَهٌ لِمَشِیَّهِ اللَّه؛ قلوب ایشان ظروف مشیت الهی است.»( بحارالانوار، ج ۲۵، ص ۳۳۶) و هر چه به دیگران می رسد از این ظروف الهی است.
  2. صلوات خدا بر مومنان: خدا در قرآن درباره این قسم از صلوات می فرماید: هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ؛ آن خدایی است که بر شما و صلوات می فرستد و هم چنین فرشتگان صلوات می فرستند تا شما را از ظلمات به سوی نور خارج کند.(احزاب، آیه ۴۳) خدا در جایی دیگر می فرماید: وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ؛ برای او نوری قرار می دهیم تا میان مردم بدان راه می رود.(انعام، آیه ۱۲۲) پس تاثیر صلوات الهی بر مومنان همان ایجاد نورانیت در دلها و رهایی از ظلمت ها است. از آن جایی که اسلام و ایمان از مصادیق برتر نورانیت است، کسی که از صلوات الهی بهره مند می شود، از نورانیت ایمان و اسلام نیز بهره مند می شود. پس اگر توفیقى نصیب انسان شد و در فضاى دلش تاریکى احساس نکرد، بلکه نورانیتى دید معلوم مى‏ شود صلوات الهى و فرشتگان نصیب او شده است.
  3. صلوات خدا بر صابران: صلوات خداوند بر صابرانِ در سختیها و ناملایماتی که به سبب آزمایش ها و ابتلائات با آن مواجه می شوند، یکی از اقسام صلوات است که پرتوی از ربوبیت و جلوه اى خاصّ از رحمت الهى است؛ چنان که خدا می فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ أُولَئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَهٌ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ؛ و هر آینه شما را به چیزی از خوف و گرسنگی و نقص و کمبود در اموال و نفوس و میوه ها می آزماییم و به صابرین بشارت ده؛ آنان که بر آنان صلواتی از سوی پروردگارشان و رحمتی است و آنان همان راه یافته گان هستند.(بقره ، آیالت ۱۵۶ و ۱۵۷) در روایت است که پس از نزول آیه یاد شده از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)پرسیده شد: کیفیّت صلوات بر شما چگونه است؟ حضرت فرمود: بگویید: الّلهم صلّ على محمّد و آل محمّد کما صلّیت على ابراهیم و آل ابراهیم … . (مجمع البیان، ج ۷ – ۸ ، ص ۵۷۹) در برخى متون تفسیرى اهل سنّت، کیفیّت صلوات بر پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) چنین آمده است: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، کَمَا صَلَّیْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِیمَ، إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ، اللَّهُمَّ بَارِکْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، کَمَا بَارَکْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِیمَ، إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ.(نسائی، ۱۲۸۹)
  4. صلوات فرشتگان بر مومنان: از آیه ۴۳ سوره احزاب به دست می آید فرشتگان نیز بر مومنان صلوات می فرستند تا مومنان را از ظلمات به سوی نور ببرند. همان طوری صلوات خدا به معنای نورانى کردن دلهای مومنان است، هم چنین صلوات فرشتگان در حق مومنان از چنین خاصیتی برخوردار است؛ پس اگر این فیض قطع شود و خداوند و فرشتگان بر کسى درود نفرستد، او در ظلمت خواهد ماند. ما باید خود را با این معیار بسنجیم که اگر توفیق اطاعت و انجام تکالیف شرعى‏ نصیب ما شد و از احکام و آداب عبادات کم و بیش به حکمت آنها ره یافتیم، بدانیم که صلوات خدا و فرشتگان نصیب ما شده است و گرنه لغزش داشته و گرفتار گناه شده ‏ایم.
  5. صلوات مومنان بر پیامبر(ص): خدا به عنوان یک عمل واجب بر مومنان حکم می کند تا بر پیامبر(ص) صلوات بفرستند: إِنَّ اللهَ وَمَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا؛ همانا خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می فرستند. ای کسانی که ایمان آورده اید بر پیامبر صلوات و سلام کامل و تمام بفرستید.(احزاب، آیه ۵۶) از این آیه به دست می آید که مؤمنان، موظّف به فرستادن صلوات بر آل محمّد(صلى الله علیه وآله)، در پى ذکر صلوات بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) هستند.( المیزان، ج ۱، ص ۳۸۴) هم چنین خدا با آوردن فعل مضارع «یصلون» بیان می کند که خود و فرشتگانش به طور دایم و مستمر بر پیامبر(ص) صلوات می فرستند.(تفسیر التحریروالتنویر، ج ۱۱، جزء ۲۲، ص ۹۷) بنابراین، مومنان بهتر است که این گونه باشند و صلوات ایشان نیز مستمر و دایمی باشد. از نظر قرآن اهل ایمان اهل صلوات بر پیامبر (ص) هستند، چنان که در اهمیت صلوات همین بس که در قرآن ذکر صلوات خدا و ملائکه پیش از دستور به مؤمنان نسبت به صلوات بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) است؛ یعنی خدا خود نخست به صلوات پیاپی اقدام کرده و سپس دیگران را دستور می دهد تا ایشان نیز این گونه باشند و به تبعیت خدا و فرشتگان بر آن حضرت(ص) صلوات بفرستند. هم چنین سلام و صلوات بر پیامبر(ص) می بایست با تسلیم و التزام عملی همراه باشد تنها علاقه قلبی و محبت باطنی کفایت نمی کند. هم چنین صلوات بر پیامبر(ص) می بایست کامل و تمام باشد و به شکل ابتر و دم بریده صلوات و سلام نفرستاد؛ چنان که در کتاب‏هاى شش گانه‏ اهل سنّت روایاتى آمده که از پیامبر اکرم پرسیدند: چگونه صلوات بفرستیم؟ فرمود: بگویید: «اللّهم صلّ على محمّد و آل محمّد» در صحیح بخارى (باب چگونگى صلوات بر پیامبر) وقتى این حدیث را نقل مى‏ کند، در همان نقل حدیث، کلمه‏ «آل محمّد» را حذف کرده، و چنین مى ‏نویسد: از محمّد «صلّى اللّه علیه و سلّم» پرسیدند: چگونه صلوات بفرستیم؟ فرمود: بگویید: «اللّهم صلّ على محمّد و على آل محمّد»!؟ در کنار نام پیامبر، ذکر صلوات مهم است. رسول خد فرمود: «هرکه درکتاب و نوشته ‏اى بر من صلوات فرستد تا آن صلوات در آن نوشته باقى است، براى او پاداش خواهد بود»( تفسیر روح‌البیان؛ ذیل آیه) هم چنین در روایت است: هرکس بر حضرت محمّد صلى الله علیه و آله یک صلوات فرستد، خداوند ده صلوات بر او مى‌فرستد و ده لغزش او را مى‌پوشاند.( تفسیر مجمع البیان؛ ذیل آیه)
  6. صلوات پیامبر(ص) بر مومنان: از آیه ۱۰۳ سوره توبه و آیات ۱۵۳ تا ۱۵۷ سوره بقره به دست می آید پیامبر(ص) موظف بود تا بر مومنان صلوات بفرستد: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَهً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاَتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَاللهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ؛ از اموالشان صدقه ای برگیر که آنان را تطهیر می کنی و بدان تزکیه می کنی و بر ایشان صلوات بفرست و دعا کن که صلات و دعا تو موجب سکونت و آرامش آنان است و خدا شنوا و دانا است.(توبه ، آیه ۱۰۳) نقل شده که هر گاه افرادى براى پرداخت صدقه (زکات واجب مال خود) به محضر حضرت رسول(صلى الله علیه وآله) شرفیاب مى شدند، آن حضرت مى فرمود: اللهم صل علیهم. از عبدالله بن ابى اوفى نیز روایت شده که هنگام پرداخت صدقه به پیامبر(صلى الله علیه وآله) آن حضرت فرمود: اللهم صل على آل ابى اوفى.(مجمع البیان، ج ۵ – ۶ ، ص ۱۰۳) نظر مرحوم طبرسى این است که «صل علیهم»؛ یعنى براى آنان دعا کن.(مجمع البیان، ج ۵ – ۶ ، ص ۱۰۳) در آیات قرآنی در تعلیل و چرایی صلوات بر مومنان به نکاتی توجه داده شده که بسیار مهم و اساسی است؛ زیرا عامل این که جایز شده تا بر مومنان صلوات فرستاده شود، همان ایمان، ذکر و تسبیح بسیار آنان(احزاب، ایات ۴۱ تا ۴۳)، انفاق و صدقه(توبه، آیه ۱۰۳) و اخلاص و تقرب به خدا(توبه، آیه ۹۹) است. این گونه است که مومنان با صلوات خدا و فرشتگان و پیامبر(ص) از ظلمت به سوی نور بیرون می آیند و از نورانیت و سکونت و آرامش برخوردار شده (همان؛ توبه، آیه ۱۰۳) و از رحمت رحیمی و خاص خدا نسبت به خود بهره مند شده(احزاب، آیه ۴۳) و از غفران و آمرزش گناهان از سوی خدا سود می برند(توبه، آیه ۹۹)؛ زیرا احتمال دارد ضمیر «إنّها» به صلوات برگردد. مقصود از «صلوات الرّسول» دعاهاى آن حضرت است. جمع آمدن آن بدین جهت است که آن حضرت در پى هر انفاقى در حق انفاق کننده دعا مى کردند.(تفسیر التحریروالتنویر، ج ۶ ، جزء ۱۱، ص ۱۵؛ لباب التّأویل، بغدادى، ج ۲، ص ۳۹۹)