اعتکاف راه میان بر به سوی تقوا

جایگاه تقوی و راهکارهای حصول آن

بی گمان تقوا محوری ترین و کلیدی ترین واژه در فرهنگ قرآن و ادبیات اسلامی است. به سخن دیگر تقوا در فرهنگ قرآن نمود عینی توحید محض در انسان و نمایش همه باورها و اندیشه ها و اعمال صالح و پاکی است که انسان را به خدا می رساند. از این روست که تقوا هدف هر مؤمنی است که می کوشد تا به کمال مطلق دست یابد و به او تقرب جوید و از کمالات آن بهره مند گردد.
راه های رسیدن به تقوا همان چیزی است که در قرآن به صراط مستقیم و راه راست خوانده شده است. صراط مستقیم تمام آموزه های وحیانی است که از سوی خداوند به بشر برای هدایت و رسیدن به خدا مطرح شده است. از این رو، مجموعه آموزه های دین را می بایست راهی به سوی تقوا دانست. با این همه برخی از این آموزه های دینی به دلایلی از برتری و خصوصیات ویژه ای برخوردار و بر آن ها تأکید بیش تری می شود. از جمله در قرآن نماز و روزه و انفاق به عنوان کوتاه ترین، بهترین و آسان ترین راه رسیدن به تقوا معرفی شده است. از دیگر راه هایی که مورد تأکید ویژه قرار گرفته، اعتکاف است.

چیستی اعتکاف
اعتکاف و عکوف در واژه شناسی عربی به معنای مواظبت و ایستادگی بر چیزی و یا مکانی است. (لسان العرب؛ ابن منظور) و عاکف و معتکف به معنای اقامت کننده است که در برخی آیات (مانند آیه ۱۳۸ سوره اعراف) به همین معنا به کار رفته است.
در اصطلاح شرعی اعتکاف به معنای ماندن و اقامت کردن در مسجد به قصد قربت همراه با مراعات برخی احکام و شرایط است که از مهم ترین آن ها روزه و عدم خروج از مسجد مگر به ضرورت است.
پیشینه اعتکاف
قرآن، اعتکاف را از اموری دانسته که پیش از این نیز در میان پیامبران و شرایع گذشته وجود داشته است. قرآن گزارش می کند که خداوند به حضرت ابراهیم(ع) پس از بنیان گذاری کعبه دستور می دهد تا آن را برای طواف کنندگان و معتکفین آماده سازد: و عهدنا الی ابراهیم و اسماعیل ان طهرا بیتی للطائفین و العاکفین؛ از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم تا خانه خدا (کعبه) را برای طواف کنندگان معتکفین پاک و تطهیر نمایند.
این آیات به خوبی بیان می کند که این سنت، ابراهیمی است و پیش از این نیز به طرقی وجود داشته است؛ چنان که در برخی روایات آمده است که پیش از این خانه خدا وجود داشته و در توفان نوح آسیب دیده و حضرت ابراهیم(ع) به بازسازی آن اقدام کرده است، بنابراین می توان تصور کرد که اعمالی مشابه اعتکاف و طواف در این خانه انجام می شده است. با این همه دست کم این حکم را می توان از احکام شریعت ابراهیمی برشمرد که خود آن حضرت(ع) آغازگر آن بوده است.
برخی از گزارش های قرآنی از اعتکاف حضرت زکریا(ع) و حضرت مریم(س) در مسجد اقصی و معبد عظیم اورشلیم حکایت می کند. به نظر می رسد که امر روزه و اعتکاف در گذشته به عنوان یک سنت ابراهیمی در میان شرایع وجود داشته و حضرت موسی(ع) آن را تأیید و تأکید کرده است.
اهمیت اعتکاف
اعتکاف در آموزه های قرآنی از اهمیت خاصی برخوردار است و از آن به عنوان راهی برای تقوا یاد شده است. خداوند در آیه ۱۸۷ سوره بقره می فرماید: و لاتباشروهن و انتم عاکفون فی المساجد… کذلک یبین الله آیاته للناس لعلهم یتقون؛ با زنان زمانی که در مسجد معتکف هستید تماس جنسی نداشته باشید… خداوند این گونه آیاتش را برای مردمان روشن و آشکار می سازد تا شاید تقوا پیشه کنند و به تقوا دست یابند.
در ارزش و اهمیت اعتکاف همین بس که از وظایف خاص حضرت ابراهیم(ع) برشمرده شده است و خداوند یکی از اهداف اصلی ساخت و یا بازسازی خانه خدا (کعبه) را انجام طواف و اعتکاف برمی شمارد. به این معنا که این دو عمل یکی از مهم ترین اعمال و مناسکی است که می بایست در کعبه و خانه خدا انجام پذیرد و بازسازی خانه خدا بدین منظور بوده است. (بقره آیه ۱۲۵)
از دیگر نکاتی که بر اهمیت و ارزش اعتکاف دلالت می کند، نقش دو پیامبر خدا(ص) برای آماده سازی و تطهیر خانه خدا برای انجام این مراسم است. به این معنا که هر عملی بزرگ تر و مهم تر باشد، مسئولان آن نیز افراد متشخص و برجسته ای خواهند بود. از این روست که دو پیامبر بزرگ الهی مأموریت و مسئولیت می یابند که زمینه و بستر لازم را برای اعتکاف فراهم آورند که خود دلالت روشنی بر اهمیت و ارزش آن دارد.
مکان اعتکاف
از آیه ۱۲۵ سوره بقره برمی آید که مکان اصلی و یا به عبارت دیگر بهترین مکان برای اعتکاف مجاورت کعبه است؛ زیرا اعتکاف دست کم از سنت ها و آیین های شریعت ابراهیمی است و خداوند در این آیه به روشنی بیان می کند که هدف از بازسازی و یا ساخت خانه خدا برگزاری مراسم اعتکاف و طواف است.
از دیگر مراکزی که برای اعتکاف معرفی می شود مساجد هستند. در آیات قرآن تفاوتی میان مسجدی با مسجد دیگر نهاده نشده است و همه مساجد از یک ارزش و اعتبار برخوردارند. به این معنا که جز کعبه و خانه خدا که برای کار طواف و اعتکاف ساخته شده، دیگر مساجد از ارزش یکسانی برخوردارند و شخص می تواند در هر مسجدی از مساجد اعتکاف کند.
خداوند به صراحت در آیه ۱۸۷ سوره بقره می فرماید: ولاتباشروهن و انتم عاکفون فی المساجد تلک حدودالله فلاتقربوها؛ با زنان در زمانی که در مساجد معتکف هستید مباشرت و نزدیکی نکنید. این حدود و قوانین مشخص خداوندی است و به این حدود و خطوط قرمز نزدیک نشوید.
باتوجه به این که اعتکاف در مساجد حکم و حدود الهی است این امر نشان می دهد که تنها مکانی که شایسته برای اعتکاف است، مسجد می باشد و اماکن دیگر نمی تواند مرکزی برای اعتکاف باشد.
برخی احکام اعتکاف
از احکام اعتکاف که در این آیه به صراحت از آن سخن به میان آمده است دوری از زنان در هنگام اعتکاف است.
از دیگر احکام اعتکاف که در آیات قرآنی بیان شده، روزه است. خداوند می فرماید: ثم اتموا الصیام الی اللیل و لاتباشروهن و انتم عاکفون فی المساجد؛ سپس روزه را تا هنگام شب ادامه داده و به اتمام رسانید و با زنانتان مباشرت نکنید در زمانی که در مسجد معتکف هستید. (همان)
بنابراین از مهم ترین و اساسی ترین ویژگی ها و احکام اعتکاف می توان به حرمت آمیزش جنسی در حال اعتکاف، وجوب روزه، اعتکاف در مسجد و حرمت تعدی و تجاوز به حدود الهی و احکام خاص اعتکاف اشاره کرد.
به هر حال اعتکاف اگر با شرایط خود و به صورت دقیق انجام پذیرد، می تواند بستری مناسب برای رسیدن به تقوای الهی باشد.