احکام و آداب دعا در قرآن

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

دعا مغز عبادت، نشانه تواضع و فروتنی در برابر خدا، پرهیز از استکبار، موجب تغییر در تقدیر و عامل دفع و رفع بلایا و جلب منفعت است. از این روست که در آموزه های وحیانی قرآن به دعا و نیایش بسیار اهمیت داده شده است؛ و مطالب بسیاری درباره فواید، آثار، آداب و احکام دعا بیان شده است. نویسنده در این مطلب به گوشه ای از این مطالب به ویژه درباره احکام و آداب دعا توجه داده است.

دعا مخ و مغز عبادت

دعا و نیایش در آموزه های وحیانی قرآن به عنوان عبادتی خالص با آثار و برکات بسیار مورد توجه و تاکید است؛ چرا که تنها کسانی به دعا و نیایش گرایش دارند که از کبر و تکبر و استکبار اجتناب می ورزند و در اوج تواضع و فروتنی قرار دارند. خداوند در آیه ۶۰ سوره غافر می فرماید: وَقَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ؛ و پروردگارتان فرمود: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. در حقیقت، کسانى که از پرستش من کبر مى‏ورزند به زودى خوار در دوزخ درمى‏آیند.»

بر اساس این آیه کسانی دعا و نیایش نمی کنند که اهل استکبارند و به سبب همین استکبار نیز وارد دوزخ خواهند شد. پس دعا هم نشانه ای از تواضع و فروتنی انسان در برابر خداوند است و هم موجبی برای رهایی از بزرگ ترین شقاوت و بدبختی ابدی یعنی دوزخ است.

جالب این است که واژه صلات در زبان عربی در اصل وضع حقیقی آن به معنای دعا و خواندن است. صلا کردن برای غذا به معنای خواندن و دعوت دیگری از راه دور به غذاست. پس می توان گفت که اصل نماز و صلات نیز همان دعاست. از این روست که پیامبر اکرم(ص) می فرماید: در الدعاء مخ العباده، دعا مغز و مخ عبادت است(بحارالانوار ، محمدباقر مجلسی، ج ۹۳، ص ۳۰۰)؛ چرا که نماز اوج کمالی و زیباترین جلوه های عبادت و پرسش با دعا و نیایش معنا می یابد و عنصر کلیدی نماز همان دعاهایی است که در نماز به ویژه در این جمله زیبای « اهدِنَــــا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ؛ به راه راست ما را راهنما و راهبر باش»(فاتحه الکتاب، آیه ۶) تجلی می کند.

احکام دعا

دعا از نظر آموزه های قرآنی یک واجب دینی است. به این معنا که بر مومنان است که هماره اهل دعا و نیایش باشند. این بدان معناست که دعا یک امر مندوب و استحبابی نیست که دلبخواهی باشد و کسی بخواهد آن را ترک کند؛ چرا که ترک نیایش و دعا به معنای استکبارورزی در برابر خداوند است(غافر، آیه ۶۰)؛ چنان که ابلیس این گونه عمل کرد و سزای عملش هبوط و دوزخ شد.(بقره، آیات ۳۴؛ ص، آیات ۷۴ و ۷۵ و آیات دیگر)

آیات قرآنی بر این مطلب تاکید دارند که انسان می بایست در همه حال و برای همه چیز دست به دعا و نیایش بردارد. اصولا استعانت به دعا در قالب نماز و روزه راهی است که خداوند در آیاتی چون ۴۵ و۱۵۳ سوره بقره بر آن تاکید و توجه داده است تا انسان از راه این ها بتواند کارش را پیش برد و به اهداف و مقاصد خویش برسد.

خداوند بارها به اشکال گوناگون بر ارزش و اهمیت دعا تاکید کرده و دعا در همه احوال را امری مستحب شمرده است.(حمد، آیه ۶؛ بقره، آیه ۱۸۶؛ فرقان، آیه ۷۷؛ نمل، آیه ۶۲؛ غافر، آیات ۱۴ و ۶۰)

آداب دعا و نیایش

برای این که بهترین و کامل ترین شیوه دعا و نیایش را داشته باشیم، می بایست از آموزه های قرآنی بهره بریم؛ زیرا در آیات قرآنی آداب دعا و نیایش به طوری که ادب دعا رعایت شود و سخن و حرکتی بی ادبانه در برابر خداوند نداشته باشیم، بیان شده است. در این جا برخی از مهم ترین واصلی ترین آداب دعا و نیایش بیان می شود.

  1. اخلاص: شکی نیست که اخلاص به معنای نیت و کار خالصانه برای خداوند به دور از هر گونه شرک و دوگانگی یکی از اساسی ترین اصول توحید است. از این روست که در آیات بسیاری از قرآن به این امر به عنوان اساسی ترین مولفه در آداب دعا توجه داده شده است.(بقره، آیه ۱۸۶؛ یونس، آیه ۲۲؛ اعراف، آیه ۲۹؛ کهف، آیات ۱۴ و ۲۸؛ عنکبوت، آیه ۶۵ و آیات دیگر)
  2. اظهار ایمان: هر چند که مومن به پیشگاه خداوند می رود و از او درخواست می کند و نیایش و دعا دارد، ولی اظهار کردن ایمان امری مطلوب است. خداوند در آیاتی از قرآن اظهار ایمان قبل از دعا و نیایش را به عنوان یکی از آداب دعا، امرى مطلوب دانسته است.(آل عمران، آیات ۱۶ و ۵۳ و ۱۹۳؛ مائده، آیه ۸۳؛ مومنون، آیه ۱۰۹)
  3. اظهار توحید: از دیگر آداب دعا و نیایش، شایسته بودن اظهار توحید و گفتن لااله الاالله، همراه با دعاست که در آیاتی از جمله آیه ۸۷ سوره انبیاء به آن توجه داده شده است.
  4. اظهار عبودیت و بندگی: هم چنین از دیگر آداب نیایش، اظهار عبودیت و بندگی در پیشگاه خداوند است. پس اظهار عبودیّت به درگاه خدا، ادبى مناسب براى دعا کردن است که باید آن را مراعات کرد.(فاتحه الکتاب، آیات ۵ و۶)
  5. استغفار: اصولا استغفار به معنای طلب غفران از خدا خود نوعی دعا و نیایش است، ولی از جمله دعاهای مقدماتی است؛ زیرا تا انسان اقرار به ناتوانی، خطا و گناه نکند و تخلیه خود را از هر گونه شرک و مانند آن نخواهد و به دست نیاورد نمی تواند ظرف وجودی اش را برای کمال و استفاده از برکات و نعمت های الهی آماده کند. استغفار همانند یک پاک کننده است که ظرف وجودی آدمی را برای کمال پذیری آماده می کند. از این روست که انسان می بایست استغفار را مقدم داشته و پیش از هر دعایی نخست با استغفار و توبه خود را برای دعاها و نیایش های دیگر و بهره مندی از آن ها آماده سازد. خداوند در آیاتی از جمله ۱۴۷ و ۱۹۳ و ۱۹۴ سوره آل عمران و ۱۵۱ و ۱۵۵ سوره اعراف و ۳۵ سوره ص بر مطلوب بودن آغاز به استغفار از گناه در دعا توجه داده است.
  6. اقرار به گناه و خطا: این مطلب با توجه به مطالب پیش گفته نیز قابل اثبات و توجه است؛ اما به صراحت در آیاتی از قرآن چون آیه ۲۳ سوره اعراف و ۸۷ سوره انبیاء و ۱۶سوره قصص، اقرار و اعتراف به گناه و ظلم به خویش، هنگام دعا امرى پسندیده دانسته شده است.
  7. التجاء به ربوبیت خدا: پناه بردن به پروردگاری خداوند در دعاها و نیایش ها بارها در آیات قرآنی مورد تاکید قرار گرفته است. این که انسان بداند خداوند همه هستی را می پروراند و در جهت کمالی هر چیزی از جمله انسان گام بر می دارد، موجب دلگرمی انسان و نیز تاثیر دعا به جهت رهایی ازهر گونه شرک است. از اینروست که در همه دعا واژه رب به اشکال گوناگون تکرار می شود.(بقره، آیات ۱۲۶ و ۱۲۷ و ۱۲۸ و ۱۲۹ و ده ها آیه دیگر)
  8. تسبیح خداوند: تسبیح خداوند به معنای پاک دانستن خداوند از هر گونه نقص به ویژه جهل، عجز و بخل نقش کلیدی و تعیین کنئده ای در دعا و تاثیر آن دارد. ازاین روست که در آیات قرآنی بر شایسته بودن تسبیح و تنزیه خداوند، هنگام دعا توجه داده شده است.(انبیاء، آیات ۸۷ و ۸۸)
  9. توجه به صفات کمالی خدا: انسان در دعا و نیایش به نواقص و کمبودهای خود توجه می یابد و می خواهد تا آن ها را برطرف نماید. توجه به صفات کمالی به او کمک می کند تا با توجه به هر کمالی الهی نام او را بخواند و نیازهایش را برطرف سازد. از این روست که در آیات قرآنی توجّه به صفات کمالى خداوند و حمد و ستایش او هنگام دعا، به عنوان امرى پسندیده و از آداب دعا مطرح شده است.(بقره، آیات ۱۲۸ و ۱۲۹؛ آل عمران، آیات ۸ و ۳۵ و ۳۸ و آیات دیگر) هم چنین از آداب دعا آن است که خدا به اسما و صفات حُسنا و نیکویش خوانده شود.(اعراف، آیه ۱۰۸؛ اسراء ۱۱۰)
  10. توکل بر خدا: از دیگر آداب پسندیده دعا و نیایش توکل بر خداوند است. از آیات ۸۴ تا ۸۸ سوره یونس بر می آید که توکّل بر خداوند، هنگام دعا، امری مطلوب و پسندیده است.
  11. خفا و نهان: شایسته بودن دعا در خفا مطلبی است که از آیه ۶۳ سوره انعام و ۵۵ و ۲۰۵ سوره اعراف می توان به دست آورد.
  12. خوف و رجا: ترس و امید از دیگر اموری است که به عنوان آداب پسندیده دعا در آیات قرآنی مطرح شده است. پس لازم است هنگام خواندن خدا نیایش های ما همراه با خوف و رجا باشد.(اعراف، آیه ۵۶؛ انبیاء، آیه ۹۰)
  13. دعا برای دیگران: بر اساس آموزه های وحیانی اسلام مشارکت دهی دیگران در دعا مطلوب است و حتی دعایی که برای دیگران خوانده می شود به اجابت نزدیک تر است. اگر انسان برای دیگران دعا کند خود نیز از آن بهره مند خواهد شد. از همین روست که انسان می بایست دامنه دعاهایش را بسیار گسترده بگیرد، چنان که در دعاهای ماه رمضان مومنان برای همه گرسنگان، فقیران و بینوایان، بیماران و مانند آن دعا می کنند. از آیاتی از جمله ۱۲۸ و ۱۲۹ و ۲۰۱ و ۲۵۰ و ۲۸۶ سوره بقره و ۸ و ۱۶ و ۵۳ و ۱۴۷ و ۱۹۳ و ۱۹۴سوره آل عمران و آیات بسیار دیگر مطلوبیّت سهیم کردن دیگران در دعاى خود به عنوان یک ادب نیایش به دست می آید.
  14. ذکر نعمت های الهی: پسندیده بودن ذکر نعمتهاى الهى، هنگام دعا و طلب حاجت از خدا به عنوان یک امر پسندیده و مطلوب در آیات قرآنی مورد توجه است.(یوسف، آیه ۱۰۱؛ ابراهیم، آیه ۳۹؛ قصص، آیه ۱۷)
  15. توجه به بهترین اوقات دعا: هر چند که زمان به ظاهر نقشی در نیایش ندارد، ولی بر اساس آیات قرآنی برخی از زمان ها از ویژگی خاصی برخوردارند که باید به آن ها توجه داشت. در آداب دعا آمده که شایسته است در صبحگاهان و شامگاهان دعا به درگاه الهى انجام گیرد.( انعام، آیه ۵۲؛ کهف، ایه ۲۸) آیات ۱۵ و ۱۶ سوره سجده نیز دعا و نیایش به درگاه الهى در نیمه شب، را امرى پسندیده می داند و آیات ۷ و ۸ سوره انشراح هم دلالت دارد که دعا، پس از نماز به عنوان تعقیبات امری استحبابی است. البته استحباب دعا، پس از فراغ از عبادات به عنوان یک امر کلی در آیات پیش گفته و ۱۲۵ سوره بقره مورد تاکید قرار گرفته است.
  16. اشاره با انگشت: یکی از مستحبات و آداب نیایش آن است که نیایش گر هنگام دعا با انگشت خدا را در نظر گرفته و به او اشاره کند. از این روست که در آیه ۸ سوره مزمل بر شایسته بودن دعا همراه با اشاره انگشت توجه داده شده است؛ زیرا در روایتى از امام صادق(ع) نقل شده که منظور از «تبتّل» اشاره با انگشت هنگام دعا است. (تفسیر نورالثقلین، ج ۵، ص ۴۴۹، ح ۲۲)
  17. اعتدال در صدا: لزوم رعایت اعتدال در صدا، هنگام دعا به درگاه الهى از دیگر آداب دعاست که در آیات ۵۵ و ۲۰۵ سوره اعراف و ۱۱۰ سوره اسراء به آن توجه داده شده است.
  18. بالا بردن دست: بالا بردن دست و بازکردن آن به نشانه تضرع و التجاء از دیگر آداب دعا و نیایش است که در آیه ۶۱ سوره آل عمران به آن اشاره شده است؛ چرا که در روایتى از امام صادق(ع) نقل شده که ابتهال به معناى باز کردن دستها و بالا بردن آنها همراه با اشک و آه به هنگام دعا است. (تفسیر نورالثقلین، ج ۱، ص ۳۵۰، ح ۱۶۹)

موارد دعا

این که درباره چه چیزی دعا کنیم؟ پرسشی است که بسیار مطرح می شود. از آیات قرآنی به دست می آید که انسان می بایست برای همه چیز و در همه حال دعا کند. یعنی برای خردترین و کم ارزش ترین چیزها تا بزرگ ترین ها از نظر خودش باید دعا کند و از دعا رو بر نتاباند.

در این جا به برخی از مهم ترین اموری که انسان می بایست دعای خویش را معطوف آن کند اشاره می شود؛ این امور از مواردی است که مستحب است که درباره آن ها دعا شود.

  1. آخرت: دعا براى برخوردارى از حسنه و نیکى در آخرت امری مطلوب است.(بقره، آیات ۲۰۱ و ۲۰۲؛ اعراف، آیه ۱۵۶) هم چنین دعا براى جا و مسکن مناسب در بهشت و دیگر جزئیات آن نیز امری مطلوب است که باید به آن توجه داشت.(تحریم، آیه ۱۱)
  2. اقامه نماز: دعا براى توفیق اقامه نماز، به وسیله خود و فرزندان از دیگر اموری است که به عنوان امر مطلوب در آیه ۴۰ سوره ابراهیم مطرح شده است.
  3. الحاق به صالحان: دعا براى ملحق شدن به صالحان و نیکان نیز امری شایسته و مطلوب است.(یوسف، آیه ۱۰۱؛ شعراء، آیه ۸۳؛ نمل، آیه ۱۹)
  4. امامت بر متقین: دعا، براى امامت بر متقین نیز به عنوان امری مطلوب از آیه ۷۴ سوره فرقان قابل استنباط و اثبات است.
  5. امداد الهی: دعا براى جلب امداد الهى، در برابر تکذیبگران و حق ناپذیران(مومنون، آیات ۲۶ و ۳۹) و پیروزی بر دشمنان(بقره، آیات ۲۵۰ و ۲۸۶) و مفسدان(عنکبوت، آیه ۳۰) امری پسندیده و مطلوب است.
  6. امنیت و آرامش: دعا به درگاه خدا، براى بهره مندى از امنیّت و آرامش فردی و اجتماعی امری مستحب و نیکوست.(بقره، آیه ۲۰۶ ؛ ابراهیم، آیه ۳۵)
  7. برکت: نیایش و دعا براى برخوردارى از مکان و سرزمینهاى با برکت از جمله مواردی است که مطلوبیت آن از آیه ۲۹ سوره مومنون به دست می آید.
  8. حکمت: شاید یکی از دانش های بسیار مفید که از آن به خیر کثیر نیز یاد شده، دانش حکمت است که هدفمندی در زندگی را به انسان نشان می دهد و راه درست را پیش رویش می گشاید. از این روست که دعا، براى بهره مندى از حکمت به عنوان یک امر شایسته در آیه ۸۳ سوره شعراء مورد تاکید قرار گرفته است.
  9. رحمت الهی: دعا براى جلب رحمت الهى، امرى مطلوب است. از این روست که در آیات قرآنی بارها یکی از ادعیه مشهور همان دعا برای جلب رحمت الهی قرار گرفته است.(بقره، آیه ۲۸۶؛ آل عمران، آیه ۸؛ اعراف، آیات ۲۳ و ۱۵۵)
  10. فرزند صالح: دعا، براى بهره مندى از فرزندان پاک و شایسته از اموری است که در آیاتی از قرآن از جمله ۳۸آل عمران و ۴ تا ۶ سوره مریم و ۸۹ و ۹۰ سوره انبیاء و ۱۰۰ و ۱۰۱ سوره صافات مورد توجه قرار گرفته است.
  11. موارد دیگر: از جمله موارد دیگری که در قرآن اموری به عنوان مطلوب مطرح شده عبارتند از : قبولی اعمال(بقره، آیه ۱۲۷)، حکومت و قدرت(ص، آیه ۳۵)، تحقق وعده هاى الهى(آل عمران، آیه ۱۹۴؛ غافر، آیه ۸)، تسلیم بودن در برابر خداوند(بقره، آیه ۱۲۸)، توفیق شکر نعمت(نمل، آیه ۱۹)، توفیق عمل صالح(احقاف، آیه ۱۵)، استقامت و ثبات قدم (بقره، آیه ۲۵۰؛ آل عمران، آیات ۱۴۶ و ۱۴۷)، حفظ آبرو به ویژه در قیامت(آل عمران، آیه ۱۴۹؛ شعراء، آیات ۸۳ و ۸۷)، خوشنامی(شعراء، آیات ۸۳ و ۸۴)، بهره مندى نیکیها و رفاه در زندگى(بقره، آیات ۲۰۰ و ۲۰۱؛ اعراف، آیات ۱۵۵ و ۱۵۶)، رزق و روزی نیک(بقره، آیه ۱۲۶)، رفع کینه و کدورت(حشر، آیه ۱۰)، دفع و رفع شر و عذاب(اسراء، آیه ۱۱؛ نمل، آیه ۴۶)، شرح صدر و افزایش آستانه تحمل(طه، آیات ۲۴ و ۲۵)، بهره مندی از صبر و شکیبایی(بقره، آیه ۲۵۰؛ اعراف، ایه ۱۲۶)، توفیق صداقت در آغاز و انجام کارها(اسراء، آیه ۸۰)، عفو و گذشت خداوند(بقره، آیه ۲۸۶)، افزایش علم و ازدیاد آن(طه، آیه ۱۱۴)، هدایت الهی (آل عمران، آیه ۸) و مانند آن هاست.